дуть, сквозить; түннүгүнэн үр-гүйэр в окно дует.

лёгкий ветерок; сарсыардааҥы сөрүүн сиккиэр үрэр дует утренний прохладный ветерок.

нареч. постоянно, всегда; куруук тыалырар постоянно дует ветер; пионер девиһэ : "Куруук бэлэммин!" девиз пионеров: "Всегда готов!".

м. 1. (задняя сторона чего-л.) улаҕа, кэтэх; ветер дует с тыла тыал кэтэхтэн үрэр; 2. воен. тыыл; глубокий тыл ыраах тыыл; в тылу врага өстөөх тыылыгар.

несов. 1. (о ветре) үр, үргүй; 2. үр; дуть на горячий чай итии чэйи үр; 3. тех. үр, үрэн оҥор; # он и в ус (себе) не дует кини кумаардаан да көрбөт.

I дуть; сөрүүн тыал үрэр дует прохладный ветер; тарбахтарын үрдэ он подул на свой пальцы; саба үр = задуть; чүмэчини саба үр = задуть свечу; үрдэр антах, өҕүрүйдэр бэттэх погов. выдохнешь— он туда, вдохнёшь—он сюда (говорится о бесхарактерном, слабовольном человеке).
II 1) лаять (о собаке); 2) перен. бран. ругаться, лаяться; тугу үрэҕин? что ты лаешься?
III скоблить, счищать (мездру с кожи); инчэҕэй тириини үр = скоблить сырую кожу.

бырдах диэн курдук
Кугас кумаар. Ыам кумаара. — Куйаас күммүт сырылас, Кумаар, бырдах быыгынас. Күннүк Уурастыырап
Тиэргэҥҥэ түптэ тула ынахтар кумаартан куотан үмүөрүһэн тураллара. И. Данилов
Сайын туундараҕа араас үөн-көйүүр: кумаар, оҥоойу, бүгүлэх наһаа хойуутук түһэр. Салгыҥҥа Хара былыт буолан көтөллөр. КЗА АҮө
♦ Кумаар да сиэбитигэр (ытырбытыгар) холообот — улахаҥҥа уурбат, аахайбат. ☉ соотв. и в ус (себе) не дует
Икки саалаах кииртим. Биир куһаҕан булгу тутуунан үс төгүл ыттым даҕаны кумаар да сиэбитигэр холообото. Багдарыын Сүлбэ
«Эн миигин холкуостан тахсарга үүрбүтүҥ-тэппитиҥ», — диэн көрбүтүн, биирдэрэ кумаар да сиэбитигэр холуммата. «ХС». Тэҥн. кумаардаан (кымаардаан) <да> көрбөт
◊ Бэс кумаара (бырдаҕа) көр бырдах
Иҥсэлээх бэс кумаара былыттыы саба түһэриттэн да кыһаллыбат. И. Гоголев
Ыам кумаара — ыам бырдаҕа диэн курдук (көр бырдах). Маҥнайгы ыам кумаара дыыгыныы көймөһүннэ. Л. Попов. Ыам кумаарын курдук үгүс дьон кэлэн-баран, үлэлээн-хамсаан ирбинньиктэһэ сылдьаллар... А. Федоров

ветер || ветреный; ардах-хаар тыала ветер к непогоде; көмнөҕү түһэрэр тыал ветер, сдувающий снег с деревьев (в начале февраля); күнү көтөҕөр тыал ветер, поднимающий солнце (в начале апреля); күүстээх тыал сильный ветер; мас сыырар тыал ветер, приостанавливающий рост деревьев (в конце июня); мууһу сахсатар тыал ветер, при котором рыхлеет лёд (в начале мая); от сыырар тыал ветер, останавливающий рост травы (в конце июля); оту-маһы орохсутар тыал ветер, иссушающий растительность (в конце августа); силлиэ тыал метель; сири куурдар тыал ветер, сушащий землю (в середине мая); суол томтотор тыал ветер, наметающий сугробы на дорогах (в конце марта); сыыр хастыыр тыал ветер, сдувающий снег с возвышенностей; хаар хараардар тыал ветер, сгоняющий снег (в конце апреля); хаары сахсатар тыал ветер, при котором рыхлеет снег (в середине апреля); холлоҕос көтүтэр тыал уст. ветер, уносящий берестяные сосуды из-под зимних запасов (это значит, что зимние припасы кончились); тыала суохха мас хамсаабат погов. без ветра деревья не колышатся (соотв. нет дыма без огня) # тыал тыаһын курдук иһит = пропустить мимо ушей (букв. слушать, как шум ветра); тыал хоту сырыт = не иметь собственного мнения (букв. идти туда, куда ветер дует).

I мест. личн. я; мин сотору кэлиэм я скоро приду; мин аххан (или аҕай) (а) уж я-то..., а (вот) я... (о тех, кто много мнит о себе); мин диэтэх киһи такой, как я (о себе —бахвалясь или шутл.-ирон.); мин санаабар по-моему; по моему мнению; мин санаабар эн алҕаһыыгын по-моему, ты ошибаешься; миигин меня; миигин илдьэ барыҥ возьмите меня с собой; миигинниин со мной, вместе со мной; миигинниин бииргэ улэлээ работай вместе со мной; миигинэн мной, мною; миигинэн тугу оҥорторуоххутуй? что вы попросите меня сделать?; миигинэн киһи бараммата ини кроме меня никого нет, что-ли (букв. наверное, мной не кончились люди — формула отказа); миигиннээҕэр в сравнении, по сравнению со мной; ону миигиннээҕэр кини билэр он знает об этом лучше меня; миигиттэн меня, у меня; из-за меня; от меня; миигиттэн ыйыппатахтара они у меня не спрашивали; ол миигиттэн тутулуктаах это зависит от меня; миигиттэн тутуллумаҥ из-за меня не задерживайтесь; миэхэ мне; ко мне; киэһэ миэхэ кэлээр вечером приходи ко мне.
II суп; бульон || суповой; бульонный; лапсалаах мин суп с лапшой; сылбаххай мин бульон; балык минэ уха; ис минэ похлёбка из потрохов; минэ барар достаточно жирный (о мясе); минэ барбат очень постный, совсем постный (о мясе); мин этэ мясо для супа, суповой набор # ис минэ киһи предупредительный, любезный, приятный человек; минин (да) таттарбат и в ус не дует; мин курдугунан кер = смотреть бессмысленными, пустыми глазами; миннэрин билсибит дьон ирон. люди, хорошо узнавшие, изучившие друг друга.

I
туохт.
1. Хаар анныттан булан аһаа, хаары хаһан аһаа (сылгы кыһын сиргэ хаһан аһаан кыстыырын этэллэр). ☉ Находить подножный корм (о лошадях зимой). Сылгы олоон кыстыыр
□ Сылгылара урааннаах уһун кыһыны быһа олоон тахсаллара. «ХС»
Сылгы атаҕынан олоон тото-хана аһыыр. «Кыым»
2. Ирдээ, суоллаа, суолунан ирдээ. ☉ Преследовать, идти по следу. Бэркэ олоотум да булбатым. Быһа олоон ыл
□ Урукку ол-бу кэпсээнин, Уус баҕайытык уларытан, Онон-манан олоон ылан, Онолуйар эбит. Өксөкүлээх Өлөксөй
Кэм иннигин көрүнэн, эрдэттэн олоон, суолу солоон сылдьар ордук. Болот Боотур
Сааһыҥ тухары, сиргэ хоно, туналы маҥан тииҥи — Булт кутун көрдөөн олоо, Буолбуккун, о, билэбин. В. Миронов
II
туохт. Ардаары эрдэттэн (хас да хонук инниттэн) тыалыр (Саха сирин киин улуустарыгар соҕуруулуу илинтэн уһуннук тыалырдаҕына, уһун ардах кэлэр). ☉ Навевать ненастную погоду (о ветре; в центральной части Якутии считается, что если юго-восточный ветер дует несколько дней, то он непременно принесет с собой длительные ливневые дожди)
Кэтэспит Бөтүрүөптэрин ардаҕа кэлбэтэ. Хата кураанаҕынан олоото, от-мас сүмэтин супту оҕуста, сир сиигин көтүттэ. Болот Боотур
Олообута уһуна бэрдэ. Бука уһун ардах кэллэ эрэ хайаата. Р. Кулаковскай
Ол өртөн олообут этиҥнээх ардах этэ. Н. Заболоцкай
ср. бур. оло, монг. ол ‘найти, достать’