I
чуккураа диэнтэн холб. туһ. Тымырдар тыккырастылар, Салаалар саккырастылар, Дьураалар чуккурастылар. Өксөкүлээх Өлөксөй
II
даҕ. Чуккураан тыаһыыр. ☉ Тихо журчащий. Чуккурас үрүйэ

аат. Үөһээ өттө таас үрдэл хайа. ☉ Невысокая гора с каменистой вершиной
Үөһэ тахсыбыппар, аарбын тэллэҕин анараа өттүнэн табалар барбыт суоллара тыккыраһан көһүннүлэр. «ХС»
Үрдүк хордоҕойго тахсан көрбүтүм — хаҥас диэки, аарбын таас эниэтигэр, аллара мас быыһыгар, элбэх таба аһыы сылдьар. «ХС»

кыккыраа диэнтэн холб. туһ. Кыккыраһар-тыккыраһар тырытыалар Кыллыгырыы-чыллыгырыы ылластылар, Күүгэннэнэр, көтүөлэһэр күрүлгэннэр Көҥүстэрдиин көрсүһээри түмүстүлэр. П. Тобуруокап
Үрүйэлэр уулара кыккыраһа сүүрүгүрэллэр, чалым уунан халыйбыт хотооллору туораата. Уустаах Избеков

I
саккыраа диэнтэн холб. туһ. Тымырдар тыккырастылар, Салаалар саккырастылар, Дьураалар чуккурастылар. Өксөкүлээх Өлөксөй
Биһиги киһибит кэнниттэн саккыраһан иһэбит. Ыҥырар ыл.
II
даҕ. Саккыраан тохтор, тохтон саккырыы сылдьар. ☉ Льющийся сверху струйками, текущий струёй
Ууга булкуллубут киһи туох аанньа буолуой, туох баар тас таҥаһа саккырас уу. В. Протодьяконов

аат., түөлбэ. Толооҥҥо уу хаһыытыттан үөскээбит хаспах; ол хаспаҕынан сүүрүгүрэр үрүйэ. ☉ Промоина в долине; ручеёк, протекающий по этой промоине
Кыккыраһар-тыккыраһар тырытыалар Кыллыгырыы-чыллыгырыы ылластылар, Күүгээннэнэр, көтүөлэһэр күрүлгэннэр Көҥүстэрдиин көрсүһээри түмүстүлэр. П. Тобуруокап
Сотору хаар ууллуо, чалбахтар үөскүөхтэрэ, тырытыалар сүүрүөхтэрэ. Н. Босиков

I
сиккирээ диэнтэн холб. туһ. Сиргэ сииктэр сиккирэстилэр, тымырдар тыккырастылар. «ХС»
Үөттэр үрүт сэбирдэхтэрэ сиккирэһэн барбыттара, онтон улам үөһээттэн аллараа тиийэ суугунаһа тыаһаабыттара. Н. Гоголь (тылб.)
II
даҕ. Оргууйдук «с-сии-ии» диэн эрэр курдук иһиллэр (хол., тыал тыаһа). ☉ Издающий лёгкий шорох, шелестящий (напр., о ветре)
Ийэ Сибиир Илин туҕалдьытын диэкиттэн Итии сиккирэс тыал тыалырда. Саха фольк. Хаалбыта чыычааҕы батыспыт Сиккирэс сиһиктээх силээним. Күннүк Уурастыырап
[Өрүстэр] түмсэ түһэн төбөлөрүн холбоотулар, сиккирэс долгунунан сипсиһэ, эрийии долгунунан эйэргэһэ сыттылар. Т. Сметанин

1. тыгыалаа диэнтэн холб. туһ. Кыракый аппаларынан, синньигэс силээннэринэн, бэл дулҕалаах сүлбэлэринэн уу тыккырас тымырдара тыгыаластылар. И. Сосин
   2
   даҕ. суолт. тыгыалай 2 диэн курдук. Ырыа бүтүүтүгэр, дьон тыыннара кылгаан тыгыалас, быгыахтас буолан баран, аҥаардас күөмэйдэринэн эрэ «мн-мн-мны» диэн киҥкинэйдэһэллэрэ ыҥыргыыр. Болот Боотур. Тыгыалас дьэҥкир Таас үрүйэ тыаһа Тарҕанан барда дуу диэбитим, …… Хомус тардан Хоҥкунатан барбытын Хоолдьуктаах бэйэм Хоҥкуйан истэр эбиппин. Р. Баҕатаайыскай

аат., анат.
1. Синньигэс туруупкаҕа маарынныыр тыынар тыыннаах этигэр хаан эргийэр уоргана. ☉ Кровеносный сосуд, артерия, вена
Тэбэр сүрэхтээх, тардар тымырдаах, оонньуур хааннаах киһи (өс ном.). Эһэтин тэһии хаана сиэнин тымырыгар тыгыалыыра онно биллэн ааспыта. И. Гоголев
Хаан сүүрэр систиэмэтэ хаан тымырдарыттан — синньигэс туруупкалартан — үөскүүр, олор устун кыһыл өҥнөөх убаҕас — хаан сүүрэр. ББЕ З
2. Сүүрүктээх кыра уу, үрүччэ. ☉ Ручей, ручеёк
Улуу үрэхтэр иччилэрэ Хотун эбэлэрим! Үккүрүүр үрүйэлэргит, Тыккырыыр тымырдаргыт, Сыккырыыр салааларгыт …… бастарыттан Айа-кэрдэ, ыыта-кыйдыы олоруҥ! Өксөкүлээх Өлөксөй
Улуу быйаҥ уолбат улуу тымыра мөлүйүөнтэн мөлүйүөн тыынар тыыннааҕы утаҕын ханнара, өлбөт мэҥэ уутун кэриэтэ тыын уга, уһаты түһэн сытаахтыыр. Суорун Омоллоон
Кыракый аппаларынан, синньигэс силээннэринэн, бэл дулҕалаах сүлбэлэринэн уу тыккырас тымырдара тыгыаластылар. И. Сосин
3. Үүнээйилэр сэбирдэхтэригэр баар синньигэс дьураалар. ☉ Прожилки на листьях растений
Соҕотох хатыҥ да сэбирдэҕин ылан көр: ортотунан дьураа тымырдара сап-саһархай өҥнөөхтөр, ортото күп-күөх, эрбии тииһин курдук сарбынньахтара ап-араҕас лааҕынан сотуллубут. Н. Якутскай
[Уҥуохтаах отон] сэбирдэхтэрэ халыҥнар, тириитиҥилэр, килэкийдэр, төрдүлэрин диэки суптуйан киирбит быһыылаахтар, көбүс-көнө бүүрүктээхтэр, тымырдара көстө сылдьаллар. МАА ССКОЭҮү
Сэбирдэх устун тымырдар бараллар, онно көҥдөй тымырдар уонна сиидэ курдук туруупкалар бааллар. ҮСАКИ
5. 4. көсп., поэт. Олох үлүскэннээх үөһэ, киинэ. ☉ Сердцевина, средоточие жизни
Олох тымырын боппуттара, Оҕо хаанын тохпуттара. Т. Сметанин
[Суруйааччы] бүгүҥҥү кэм тыгыалас тымырын таба тайаннаҕына, атыттары үтүктүбэккэ бэйэтэ сонун суолун тобулуннаҕына — оччоҕо кини кириитиктэр үтүө баҕарыыларын …… кэтэһиэн сөптөөх. «ХС»
Дьиҥэр, даҕаны олох сүрүн тымыра итиннэ [үлэҕэ] сытар. «Кыым»
♦ Тымырын баттаа, тыынын иһиллээ (тыҥыраҕын хастаа) — кими эмэ өлөр. ☉ Убивать кого-л.
Харыһыктаах хаанын тохпуккун, Сип-сибилигин сиһиҥ үөһүн Силбиктээх илиибинэн быһа харбааммын Тымыргын баттыаҕым, Тыыҥҥын иһиллиэҕим. П. Ойуунускай
Дьэ, хайа түргэнинэн, бу Айаал ороспуонньугу …… тутан аҕала охсуҥ, тириитин тэнитиэхпин, тыынын иһиллиэхпин, тымырын баттыахпын. Суорун Омоллоон
[Кылыһы] Тыҥырахтаах аймаҕын Тыынын иһиллииргэ, Тымырын баттыырга Наада буолуо диэн, Нарылааннамчылаан, Тыһы кыл курдук Тыргылсытыы кылааннаабытым. С. Васильев
◊ Сир тымыра — дьүүктэ. ☉ Ключ, родник, источник
Аһара суһаллык аһыйбатын диэн сир тымырын тымныы уутун кымыска холбуу куталлара. ЩМФ ККЭБС
Сир аннынааҕы уу сир үрдүгэр тахсар сирин дьүүктэ эбэтэр сир тымыра диэн ааттыыллар. МЛФ АҮө
[Нехлюдов] ып-ыраас тымныы сир тымырын уутун аҕала охсон биэрэн баран, бааһынайдар мунньустан эрэллэрин биллэрдэ. Л. Толстой (тылб.). Тымыр тэбиитэ — сүрэх тэбиититтэн тымыр эркиннэрэ биир тэҥник хамсыыллара (бэгэччэк үөһэ өттүнэн бигээтэххэ биллэр). ☉ Сердцебиение, пульс
[Быраас] киһи аайы тохтоон, тымырдарын тэбиитин бэрэбиэркэлиир, туруктарын ыйыталаһар. Н. Лугинов
Тымырыҥ тэбиитэ түргэн. Окко сытан уоскуйа түһэн ыл. КИ АДББ
Тымырдар эркиннэрэ түллэҥнээн кумуллар, ол тымыр тэбиитэ (пульс) диэн ааттанар. СИиТ. Үөс тымыр — 1) ыраас хааны эккэ-хааҥҥа тарҕатар сүрүн тымыр. ☉ Аорта
Икки ыта абааһы уолун икки атаҕын үөс тымырын быһыта тыытан, көхсүн хаанын көҥү сүөкээн кыайаллар-хотоллор. Саха ост. I
Хабарҕабын да, үөс тымырбын да, хата, таарыйбата. Күрүлгэн; 2) туох эмэ саамай үөһэ, киинэ. ☉ Сердцевина, средоточие чего-л.
Ок-сиэ, туос ала — Туус кубалаҥ хайалар, Күн, ый таптала — Уот чаҕылы хайалар! Киэҥ сир сүрэҕин Үөс тымыра эһигиэ? БАИ Х
Бааннар, биллэрин курдук, билиҥҥи хаһаайыстыбаннай олох кииннэрэ, норуот хаһаайыстыбатын — капиталистическай систиэмэтин бүтүннүүтүн үөс тымырдара. В. Ленин (тылб.). Хорук тымыр — 1) сүрэхтэн хааны атын уорганнарга тарҕатар тымыр. ☉ Сонная артерия
Хорук тымыр хаана Хоройо тэппитин курдук, [буруо] Хоройо үүммүт эбит. П. Ойуунускай
[Луохтуур (Куола илиитин хорук тымырын баттаан баран):] Хаһан утуйбутай? А. Софронов
Киит иһин устун барар хорук тымырын хаана аҕыс-тоҕус туонаҕа чуга-һыыр. ДьДьДь; 2) саамай үөс, киин сиргэ сытар (хол., суол, өрүс). ☉ Что-л., находящееся в центре, пролегающее по самому центру какой-л. страны, местности (напр., дорога)
Саха норуотун кэтит кэскилин, тэбэр сүрэҕин ииппит, хорук тымыра буолбут өрүс диэн ааттыахтарын да ааттыыллар эбит. П. Ойуунускай
Москва хорук тымыра Буолуоҕун буолбут уулусса, Эппэҥнии, тыына-тыбыыра Турар түүнү, күнү көрсө. И. Эртюков
Дойдум хорук тымыра Москва өрүс эбит, Кылбаһыйар ыраас уута Күн сылааһын иҥэрбит. И. Артамонов
ср. др.-тюрк., тюрк. тамар, тамыр, тамур, томур ‘кровеносный сосуд’