с. радионан донесение, радионан тыллабыр.

с. донесение, тыллабыр; по донесениям разведки разведка тыллабырынан.

с. 1. (сообщение) сайабылыанньа, тыллабыр, этии; сделать заявление тыллабырда оҥор; 2. (просьба) сайабылыанньа; подать заявление сайабылыанньата биэр.

көр тыллабыр
Полиция Карлина Ферретини ыаллара тыллааһыннарынан булбут уонна госпитальга укпут. ДьДьДь
Буруйу оҥоруу туһунан тыллааһын буруйу оҥорууну утары охсуһууга итиэннэ эрдэттэн бохсууга улахан наадалаах усулуобуйа буолар. СГПТ

аат.
1. Кыра сололоох, дуоһунастаах киһи улахан сололооххо, дуоһунастаахха туох эмэ туһунан тылынан биллэриитэ эбэтэр суругунан тыллабыра. ☉ Рапорт
Арааппар сымыйа буоллаҕына, сэрии киһитэ төбөтүнэн эппиэттиир. Амма Аччыгыйа
«Аттары бэлэмнээтим», — диэн Эрбантейга кини [Кэнтэй] арааппар биэрдэ. Эрилик Эристиин
Костя бөһүөлэгэр төннөн кэлэн баран, учааскаҕа бара сылдьыбытын туһунан отчуот, бэйэтин тылынан арааппар суруйа олордо. Н. Заболоцкай
2. Бэйэ ылыммыт эбэһээтэлистибэлэрэ туолуутун туһунан дакылаат, иһитиннэрии. ☉ Доклад, сообщение о выполнении взятых на себя обязательств
Биһиги инники кыайыыбыт кэрэһитэ буолан, сийиэс күннэригэр дьикти арааппар иһилиннэ. «ХС»

аат дьөһ.
1. Сөп түбэһии сыһыанын көрдөрөн, хайааһын туохха эмэ олоҕуран, тугу эмэ тутуһан оҥоһулларын бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Выражает отношения соответствия, употребляясь при указании на то, согласно чему совершается действие (согласно, по)
Бу телеграмма быһыытынан сүүрбэ биир сааһыттан сүүрбэ тоҕус сааһыгар дылы саастаах бүрээттэр сэрии тас үлэтигэр тутуллар буолбуттар. Эрилик Эристиин
Сокуон быһыытынан олорор киһи Сэбиэскэй былаастан кыбыстыан сатаммат. С. Ефремов
Петр Федоров дьон көрдөһүүтүн быһыытынан Короленко туһунан хоһоону аахта. Амма Аччыгыйа
2. Буолуу сыһыанын көрдөрөн, хайааһын хайдах-туох оҥоһулларын бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Характеризуя образ и способ действия, употребляется при указании на предмет, в качестве которого используется другой предмет (как, в качестве)
Коля Рудых оҕо быһыытынан ити подшипнигынан оонньуон баҕарбыта. Н. Заболоцкай
Уолаттар, үлэҕэ чахчы туруммут дьон быһыытынан, тыа диэки дьулуруһа турдулар. Амма Аччыгыйа
Аны мин эһиэхэ холкуостаах быһыытынан үлэлиибин. М. Доҕордуурап
Эн куттаныма, суукка туоһу эрэ быһыытынан сылдьыаҥ. Н. Якутскай
3. Ситим тыл суолтатыгар төрүөт ситиминэн араарыллыбыт бөлөхтөрү уонна төрүөт салаа этиилэри холбуурга туттуллар. ☉ В значении союза употребляется для присоединения придаточных причины (поскольку)
Николаев радист буоларын быһыытынан, атын собуокка сылдьар, дэҥҥэ көрсүһэбит. Т. Сметанин
Наһаар, буруйун билиммит киһи быһыытынан, чэпчэтии ылбыта. Суорун Омоллоон
Разведка начаалынньыга буоларын быһыытынан, Бурхалей хамандыырга тыллабыр ыытта. Эрилик Эристиин
Өйдөөбөппүн, өйдөөрү Үөрэнэрим быһыытынан, Эн дьэ миэхэ итилэри Этэн биэриэх кэриҥнээххин. Күннүк Уурастыырап
Туох барыта бүтэрин быһыытынан, Болот ууруммут саппааһа кэнникинэн баранан барбыта. Н. Заболоцкай

аат.
1. Туох эмэ улаҕата, күн эбэтэр сырдык тыкпат өттө. ☉ Теневая сторона, тень
Көхсүм кыараан ыксааммын биир охтубут тиит сыгынаҕын күлүгэр тиийэн сыттым да, утуйан хааллым. Н. Неустроев
Оҕо ол от күлүгэр тиийэн олоро түһүөн баҕара истэ. Суорун Омоллоон
Маша, бэс чагда быыһыгар тахсан, күлүккэ күөх от үрдүгэр Пушкин «Дубровскайын» ааҕа олорбута. М. Доҕордуурап
2. Туохха эмэ сырдык тыктаҕына, нөҥүө өттүгэр бэйэтин быһыыта түһэн харааран көстөрө. ☉ Отражение в чем-л., на чем-л.
Күөлгэ киирэн, күлүкпүн көрүнэн баран, бэйэбиттэн бэйэм сонньуйдум. Т. Сметанин
Улуу хайа Улан Ходо Күлүгэ ууга түһэн, мэктиэтигэр өҕүллэҥнии-өҕүллэҥнии, өрүтэ эккирии сытта. Эрилик Эристиин
Бу чүөмпэлэргэ кытарымтыйа тунаарар лабаалардаах хахыйах мастар күлүктэрэ көстөн турара. Күндэ
3. Чуолкайа суох барыаран көстөр киһи барыла. ☉ Неясное в темноте очертание фигуры человека, животного, предмета, силуэт
Өстөөх диэкиттэн үс хара күлүк хаҥас өттүбүттэн хаама-үөмэ былаастаан биһиги дьоммут диэки ааһан эрэр. Т. Сметанин
Дьиэ таһыгар сыарҕа тыаһа оргууй соҕус күүһүргээн иһилиннэ уонна уҥа түннүктэринэн күлүк элэҥнээн ааста. Эрилик Эристиин
Кыым хотоолго тыаһа суох дьылыйа сыттаҕына, эмискэ иннигэр адьас чугас икки хара күлүк бэрис гынар. С. Никифоров
4. Ким эрэ мөссүөнүн, дьүһүнүн ойуута, көстүүтэ. ☉ Образ, изображение кого-л.
Уҥа муннукка остуол, үөһээ муннукка таҥара күлүктэрэ бааллар. Күндэ
Хаҥас өттүгэр көмүрүө куоластаах хуор дьоно таҥара күлүгүн көтөҕөн тураллар. П. Филиппов
Бааллар манна сэрии фронугар геройдуу охтубут буойуннар ытык күлүктэрэ, бааллар билигин сиэннэрин биэбэйдиир үлэ, охсуһуу бэтэрээннэрин кэрэ хаартыскалара. «ХС»
♦ Күлүгүн быһа хаампат — иннин быһа хаампат диэн курдук (көр илин I)
[Сатараал:] Аны күлүккүн быһа хаамыам суоҕа. Суорун Омоллоон
Эйигин күлүккүн да быһа хаампыт айыыта суох ини. М. Доҕордуурап
[Уулаах] көннөрү кэмигэр Доодороп күлүгүн быһа хаампат. «ХС». Күлүгүн куустарар — дэҥ үктэтэр, албынныыр. ☉ Оставлять на бобах, одурачивать (букв. заставляет обнять свою тень). Күлүгүн харбатар — араас албаһы туттан куотунар; таба ылларбат, туттарбат. ☉ Уклоняться от чего-л., прибегая к хитростям, уловкам; уворачиваться, увиливать
Күлүгүн харбатарын дьэ сатыыр киһи. — Табаһыт эбээннэр, …… хайдах да кэтэһэн, албыннаан саа сыалыгар чугаһаппатахтара, бөрө наар күлүгүн харбата сылдьыбыта. Н. Заболоцкай. Күлүгэр өксөйбүт күтүр — наһаа ымсыы, иҥсэлээх киһи. ☉ Очень жадный, алчный человек. Күлүгэр өксөйбүт күтүрү кытта тыл аахсыма. Күлүгэ суох киһи кэпс. — хаһан кэлбитэ-барбыта биллибэт түөкүн, албын киһи. ☉ Мошенник, плут. Күлүгэ хараарбыт түөлбэ. — 1) өлөрө чугаһаабыт. ☉ Ему осталось недолго жить, на нем печать смерти. Ол эрэйдээх күлүгэ хараарбыт; 2) киһини өлөрөн ыар көрүҥнэммит. ☉ Содеянное (напр., убийство, тяжкое преступление) оставило на нем свой мрачный след (букв. его тень почернела)
«Хата, Тыыннааҕы быстахпына, Тыыным ыарыа, Күлүгүм хараарыа, Таҥараҕа да айыы буолуо», — диэн Саныырбын кытта, Илиим тардан кэбистэ. А. Софронов. Күлүгэ эрэ сылдьар — ыалдьан дуу, санаарҕаан дуу көҥдөй бэйэтэ эрэ сылдьар. ☉ Бродить тенью (из-за болезни или горя)
Оскуолабын бүтэрэр банкекка күлүгүм эрэ сылдьан баран, сарсыарданан дьиэбэр кэлиибэр Бүөккэ миэхэ утары тиийэн кэлбитэ. Н. Босиков. Күлүк <курдук> киһи — дьаарай түөкүн, албын-көдьүн киһи. ☉ Отъявленный плут, пройдоха, шельма. Күлүккэр имнэн — дьон билбэтинэн сэмээр үөрэ санаар. ☉ Тихо радоваться, не выказывая своей радости (букв. подмигивать своей тени)
Күтүөт уонна кылын хара санаалара туолара чугаһаан, күлүктэригэр имнэнэллэр. Ф. Софронов
Чэ-чэ, ээх. Хата, бэйэбин кулаак оҥорботулар диэн күлүккэр имнэммэккин эбээт. Күндэ
Ким тугу да диэбэккэ, истибэтэх кулгаах буоллулар, оҕонньордоох эмээхсин күлүктэригэр имнэнэн кэбистилэр. «ХС». Күлүккэр тут — тугу эмэ кимтэн эмэ кистээ, саһыар. ☉ Прятать, скрывать что-л. (букв. держать в тени своей). Күлүк түспэтэх — ыраас, туох да эҥкилэ суох (үксүгэр киһи туһунан). ☉ Чистый, незапятнанный, кристальный (обычно о человеке)
Аныаха, диэри күлүк түспэтэх, сибэккилии нарын олохтоох киһи, кини, хантан итинник тулуурданна? Н. Лугинов. Күлүк (күлүктэ) түһэр — кими эмэ туох эрэ куһаҕаҥҥа уорбалаа. ☉ Бросить тень на кого-л., дать повод подозревать кого-л. в чем-л. неблаговидном. Толкуйдаан көрдөҕүнэ, Огдооччуйа эмээхсин үтүө аатыгар күлүгү кинилэр баччааҥҥа диэри түһэрдилэр эбээт. И. Гоголев
Аҥаардастыы, үрдүттэн күтүрээн, күлүк түһэрэр табыллыбат. М. Попов
Арыгыны тиэйэн аҕалбыт дьоҥҥо күлүк түспүтэ, улахан суолталаах уоруу таҕыста диэн милииссийэҕэ тыллабыр киирбитэ. «ХС». <Үс бараа хара> күлүгэр үҥк — таҥара курдук улаханнык ытыктаа, сүгүрүй. ☉ Благоговеть, преклоняться перед кем-л., как перед богом (букв. кланяться его тени)
Күннэритүүннэри күлүмнүү Күтүр манньабын хаһан эрэ Күлүкпэр үҥэн, күлбэр ууран, Махтал этэн мах гыннарар, Мах гынар маҥалайбын толорор? Ньургун Боотур. Ньургун Боотур диэн Илэ Бэйэбинэн кэлэммин, Үс бараа хара күлүккэр Үҥэнсүктэн сүөдэлдьийэн эрэбин. П. Ойуунускай
◊ Күлүк көрүнүү — оҕо оонньуута — икки оонньооччу утарыта турар: биирдэрэ күлүк көрүнээччи буолан араастаан хамнанар, атына күлүк буолан, кинини үтүктэн иһиэхтээх. Сыыһа үтүктүбүт «күлүк» оонньууттан туоруур. ☉ Детская игра: два игрока стоят друг против друга, один из них изображает тень другого
«Тень» должна безошибочно повторять движения первого игрока. При малейшей неточности «тень» уступает место очередному участнику игры. [Күлүк көрүнүүгэ] икки киһи оонньуур. ВПК СОо
ср. тюрк. күлэгэ, көлэгэ ‘тень’