туохт.
1. Атахтаргын ууннары тэбитэлээн чиккэйэн сыт. ☉ Лежать, вытянувшись во всю длину, во весь рост
[Айыы бухатыыра] ол түһэн иһэн тыыллыбытынан хара сымара тааска иттэнэ иэнинэн түстэ. Ньургун Боотур
Чэ, оччоҕо мин хаһан Дьөгүөрдээн кэлиэр диэри уҥа ороҥҥутугар тыыллан сыттаҕым. Амма Аччыгыйа
Бэл Казбек ырдьыгынаабат, хараҕын симэн, тыыллан сытар. Н. Павлов
△ кэпс. Өлөн, чиккэйэн сыт. ☉ Умереть, протянуть ноги
Кулуба элэмэс атыыра толооҥҥо тыыллан хаалбытын булбуттар. А. Софронов
[Эһэ] иҥиирин тартарбахтаан баран тыыллан хаалла. Т. Сметанин
Кууһума: «Күтүр өстөөх манна тыыллан да хаалбаккын, эйигин да кытары доҕордоһон саһыл саҕаламмыт, сукуна сонноммут, солко курдаммыт биллибэт», — дии саныы-саныы …… эттээх солуурчаҕы аҕала барда. Н. Павлов
2. Күүр, тыҥаа, быыппаһын. ☉ Напрягаться, натуживаться
[Чаабый Натааһа] сирэйэ тыыллыаҕынан тыыллан баран, эргиллэн хос иһин эргиччи көрүтэлээтэ. Эрилик Эристиин
Киһи күүскэ соҕус тыылыннаҕына — тыыллар диэн кэлиэ дуо, көннөрү холур соҕустук да хамсаатаҕына — [бу таҥас] тулуйбакка субу сиик-сииктэринэн көтүрүтэ баран хаалыах курдук этэ. Н. Заболоцкай
3. көсп. Биллэ-көстө улаат; сайын. ☉ Заметно вырасти; развиться
Эпоха сайдыытын батыһа, Эн тыылла кэҥиигин, Дьокуускай! Р. Баҕатаайыскай
[Оҕолор] Улааттылар-тыылыннылар... Уолан бэрдэ буоланнар Аат-суол кытта быһаарыллар Айаныгар аттаннылар. С. Тарасов
◊ Быһа (быһыта, өрө, үлтү, хайа, хайыта, тоҕо) тыылын — хам тутар тугу эмэ (хол., кэлгиэни) туох баар күүскүнэн, быччыҥнаргын муҥутуурдук күүрдэн алдьат. ☉ Поднатужившись, разорвать, порвать что-л. сковывающее, связывающее (напр., верёвку)
Чучунаа, кэлгиэлээх быатын быһа тыыллаары чиччигинии мөхсөр. Н. Абыйчанин
Хабараан тымныыга хам кэлгиллибит өрүс халыҥ мууһун хайыта тыыллан, көҥүлгэ көччүйэ көтөн эрэрин көрбөккүн дуо? П. Филиппов
Арай мин биллим сөрүүн тыаҕа Ороһулаан үүнэр оччугуй отоннор Хахтарын хайа тыыллыбыттарын. И. Алексеев
ср. хак. таҕы ‘разжимать (напр., зубы); взламывать; выворачивать что-л.’, таҕыл ‘разрушаться, разламываться’

аат.
1. Боруон кэтэҕинээҕи дойду бүттүүнэ; сэриилэһэр дойдуга сэрии кыргыһыыта тиийбэтэх, бэйэлэрин сэрииһиттэрин аһынан-таҥаһынан, сэрии сэбинэн хааччыйаары күүстээх үлэҕэ сылдьар, үксүгэр оҕо-дьахтар, кырдьаҕас дьон олорор сирдэрэ. ☉ Территория в воюющей стране, где нет военных действий, на которой проживают в основном женщины, дети и старики, усиленно трудящиеся для того, чтобы обеспечить своих защитников продовольствием, одеждой и боевым снаряжением, тыл
Ийэ дойдубут дьолун иннигэр толооҥҥо, муораҕа, тайҕаҕа — үлэ боруонугар оҥорбут эһиги килбиэннээх ситиһиилэргитин, тыыл гвардеецтарын дьоруойдуу үлэлэрин киэн туттан туран кэпсээтибит. Суорун Омоллоон
Тыылга хаалбыт оҕодьахтар, адаҥ-бодоҥ, кырдьаҕас дьон …… сэрии балаһыанньата кытаанаҕын өйдөөн, баардарынан-суохтарынан түһэн сылдьаахтыыллара. П. Аввакумов
Өскөтүн Боруон — сутурук буоллаҕына, Ол сутуругу эрчимниир Буулаҕа күүс — тыыл. В. Миронов
2. Боруон, уоттаах сэрии буола турар сирин кэтэх өттө, улаҕата. ☉ Территория позади фронта, за боевой линией, тыл
Күн ортотун саҕана биир легковой массыына тыыл диэкиттэн кэллэ, массыына иһиттэн биир үрдүк, суон ньиэмэс таҕыста. Т. Сметанин
Тыыннаах орпуттар, ол иһигэр Н. Корякин, бары «Хорсун иһин» мэтээлинэн наҕараадаламмыттара, тыылга үс сууккалаах сынньалаҥҥа атаарыллыбыттара. «Чолбон»
Золотарёв анараа өттүгэр танковай биригээдэ суоппара олорор, кини массыыната тыыл өрөмүөннүүр базатыгар баар эбит, ону ыла барсан иһэр. К. Симонов (тылб.)

тыы- лын 3 диэн курдук
Оҕотоойоп, бу күөгэйэр күнүгэр тыыллан-хабыллан сылдьар уол оҕо чулуутун таптыы көрө-көрө, «дьэ, санаммытын чахчы ситиһэр эр бэрдэ буолуо» диэн итэҕэйэ санаабыта. Софр. Данилов
Сорох уотакүөһэ суох саҕалаан баран, кэлин тыыллан-хабыллан турар, сорох саҥардыы күөрэйэн иһэн сүтэн хаалар. КНЗ КАЕ. Семён Васильевич …… салайааччы, тэрийээччи быһыытынан Аммаҕа үлэлээбит уон биэс сылын устата дьиҥчахчы ситэн, сириэдийэн, тыыллан-хабыллан тахсыбыта. «Кыым»

1) вытягиваться; потягиваться; атаххын тыылын = вытянуть ноги; сылайан тыылын = устало потянуться; 2) напрягаться, натуживаться; ьпгыырдаары гыннахха ат тыыллар лошадь напрягается, раздувает бока, когда её седлают; 3) перен. разг. заметно вырасти; кини уола улаатан тыыллыбыт его сын заметно вырос.