несов. что тэлибирэт, тэлимнэт; ветер развевает флаги тыал былаахтары тэлибирэтэр.

атыллаа диэнтэн б
тэҥ көстүү. «Оо, дьэ!» — Зоя, эмээхсини батыһан, киэҥ бүрүүкэтин тэлимнэтэн, хааман атыллаҥнаата. П. Аввакумов
Ону истээт, били уһун уҥуохтаах саллаат, ыраах-ыраах уурталаан, ыстаап дьиэтин диэки атыллаҥныы турда. А. Сыромятникова

аат. Чараас таҥастан долгуннуу тигиллэр иҥээһин. ☉ Сборчатая обшивка из лёгкой ткани, рюшка
[Эһэм] күлэ-күлэ, мин ырбаахым тэллэрээтин тэлимнэтэрэ. В. Гаврильева
Олус бөлтөччү көрбүт харахтаах, бороҥ былааччыйалаах, тэллэрээт саҕалаах кыыс олорор. Л. Толстой (тылб.)

сыһ. Салгыҥҥа уйдаран, тэлимнэтэ, тэлимнии. ☉ Так, чтобы развевалось и парило на ветру
[Дьөгүөрдээн] хатыҥнар саһархай сэбирдэхтэрин тэлээриччи түһэртии турдахтарына барбыта. Амма Аччыгыйа
Биһиги знамялары тэлээриччи тутан, Тверская уулуссанан аллара түһэн испиппит. Дж. Рид (тылб.)

несов. тэлибирээ, тэлимнээ; с развевающимися знамёнами знамяларын тэлимнэтэн.

1. тэлэмээттэн диэн курдук. Уол сүүрэн тэлэмээттээтэ
2. Тугу эмэ (хол., таҥаһы тигиллибит сииктэринэн көтүрэн, тимэхтэрин сүөртэлээн) босхо ыытан араартаа, тэлимнэт. ☉ Разъединив части целого, заставить их свободно болтаться, развеваться (напр., распоров по швам одежду, расстегнув пуговицы)
   Николай Дмитриевич тас таҥаһын, сорох халыҥ сиигин көтүрэн, бүттэтэ суох гына тэлэмээттээн, бурҕайан кэбистилэр. Д. Очинскай
   [Оҕолор] киэһэ-сарсыарда хайаан да тугу эмэ тэлэмээттээн киллэрэллэр. Болот Боотур

туохт.
1. Өрө бурҕатан таһаар, холоруктуу ытый (буору, буруону, хаары о. д. а. этэргэ). ☉ Взвихривать, поднимать клубами что-л. (о ветре)
Сылгылар хаһыҥырыы үргэннэр — Харахтарын тиэрэ көрөн, Хантаһыйа илгистэн, Хаары өрүкүтэн Хара тыаҕа ыстаннылар. Күннүк Уурастыырап
Биһиги тааҥкаларбыт ыта-ыта, хара күдэни өрүкүтэн, баран испиттэрэ. ССС
2. Тэлимнэт, тэлимнэтэ хамсат (хол., сылгы сиэлин). ☉ Вздымать, развевать что-л. (напр., густую лошадиную гриву — о ветре)
Ат сылгы барахсан, Уһун субурҕа кутуругун субурутан, Өрүү көмүс көҕүлүн өрүкүтэн кэллэ. П. Ядрихинскай
Хойуу куударалаах баттаҕын сиккиэр тыал өрүкүтэр. М. Доҕордуурап
3. көсп. Олус күүркэт, күүрт, долгут. ☉ Сильно возбуждать, волновать
Буолаары турар мүччүргэннээх тыҥааһыннар бу күннэргэ дьон өйүн-санаатын барытын өрүкүттүлэр. Болот Боотур
Миигин биллибэт дьылҕам саргыта Угуйан сүрэхпин өрүкүтэр. И. Чаҕылҕан

туохт.
1. Туохха эмэ мэһэйдэтэн, оҥоруохтааххын оҥорума, бириэмэҕин таах ыыт. ☉ Вынужденно бездельничать
Бэл, бэлэм харчынан толору төлөммүтү, ылар нэрээттэрин ытыстарыгар уура сылдьар дьон итиннэ бараннар бэрт өр хаадьыран, муҥнарын ытаан төннөөччүлэр. НВ БК
Дьокуускай оҕонньоро сурунаал илиистэрин тэлимнэтэр, чахчы хаадьырбыт киһи диэн — кини. «ХС»
Ардах эрэ мэһэйдээн, балтараа күн хаадьырдым. «Кыым»
2. кэпс. Суолгар эрэйдэн, хаайтар. ☉ Встречать преграду в пути
Көтүөхтээх кэмнэригэр көппөккө, хаадьыраары ыксаабыт командировка дьоно бука бары кэтэһэр кэтэһиилэрэ — көтөр рейстэрин туһунан биллэрии. П. Аввакумов
Киһилэрэ Качукка балай да хаадьыран баран, түбэһиэхчэ бэдэрээччитинэн Иркутскайга барбыт. И. Данилов

1. аат. Туох эмэ туора эбэтэр төттөрү хайыһа сылдьар чочоҕоро. ☉ Крючковатый выступ, ветвь чего-л.. Тордуохтаах мас. / / Туохха эмэ туттарга оннук чочоҕордоох оҥоһук, тэрил (хол., от тардар тордуох). ☉ Орудие с крючковатым концом (напр., деревянный или металлический крюк для снятия со стога пластов сена)
   Кыбыылаах оттон туоҕа тордуоҕунан күтүр улахан тэллэх саҕалары тоҕута тардан тэлимнэтэн ылан, уолаттар дьиэҕэ таһаллара. Далан
   Мэхээс от үрдүгэр ыттан тордуоҕунан оту лөглөрүтэ тардан түһэртээтэ. Ф. Захаров
   △ Туора эбэтэр төттөрү хайыһа сылдьар чочоҕордоох тимир эбэтэр мас тэрил (тугу эмэ иилэргэ, тардарга, холбуурга, тутарга аналлаах). ☉ Железный или деревянный крюк, которым цепляют что-л. [Буор Сүргэй оҕонньор:] Чэйиҥ, тоҕус уолум, хаһабыттан кирилиэстэнэн тахсаҥҥыт, …… тоҕус тордуоҕунан тобулу саайаҥҥыт, үөһээ халтаһабын туруору тардыҥ эрэ. ПЭК ОНЛЯ III
   Хас да саһаан усталаах үтүмэх маһы ойбонтон ойбоҥҥо туһаайан, мууһу аннынан үтэн, ачаахтаах маһынан сүнньүн булларан, тордуоҕунан күөйэ тутан, бэчимэни субуйан муҥханы соһон, икки сэлэнэн айаннаатыбыт. ФВС К
   Торуос тиэрбэстээх уһугун тыраахтар бырысыап холбонор тордуоҕар кэтэрдэн баран, кунуһу сыарҕаттан ньылбы тартаран ыллылар. ИИК СУоҮҮүЫ
   △ Токур быһыылаах көстүү. ☉ Крючкообразная форма
   [Көбүөр отун] эминньэхтэрэ силлиһэ үүнэн, сибэкки кэтэх өттүгэр бөтүүк эрбэҕэһин курдук тордуоҕу үөскэтэллэр. МАА ССЭҮү
2. даҕ. суолт. Токур, баҕыырдыҥы быһыылаах, токурдаах. ☉ Крюкообразный, имеющий загиб, крюк
   Киэҥ эрили алаа харахтаах, күөл сэбири албын кулгаахтаах, тоҕута тардыах тордуох тумустаах, батарыта харбыах баҕыыр тыҥырахтаах, түүн үөһүгэр тыа иһигэр күлэн күһүгүрүүр баар үһү (тааб.: мэкчиргэ). Оттон тымныы ууга бөҕүөрэн хамсыыр-хамсаабат буолбут оҕодьахтар өттүн уһун тордуох мастарынан кытыыга соһуталаабыттара. Далан
   Аҥылыйар дьаардаах айахтаах Адаар тордуох тыҥырахтаах Адьырҕа буола оҕуста. П. Тобуруокап

аат.
1. Кэтэр таҥас (хол., сон, ырбаахы) иннин уҥа, хаҥас аҥаара; кэтэр таҥас аллараа өттө. ☉ Передняя левая или правая пола одежды; нижняя пола одежды
Хараҕын уута сонун икки эҥээригэр муус кыаһаан буолла. П. Ойуунускай. Онтон Болугур ыкса кэлэн сонун эҥээриттэн тардыалыыр: «Кэл, наартаҕа олор!» Н. Якутскай
«Бу эн оҕоҥ дуу?» — диибин, ол икки ардыгар ырбаахытын аҥаар эҥээрин тэлимнэтэ оонньуу турар Никиитэ уолу ыйабын. Амма Аччыгыйа
2. Туох эмэ ойоҕос, кытыы өттө. ☉ Край, сторона чего-л.
Алдан уһук нэһилиэгэр — Түүлээх эҥээригэр дьэ түһүөҕүҥ. Амма Аччыгыйа
Өлүөнэ өрүс умнаһыттан Бүлүү эҥээригэр көспүттэрэ. Н. Якутскай
Булчуттар булт суолун сонордоон кый бырах үрэхтэр эҥээрдэригэр, хайаларга тиийэллэр. А. Сыромятникова
♦ Эрэйи (эрэйи-муҥу) эҥээринэн тэлэн — муҥу муннунан тыыран диэн курдук (көр муҥ I)
Үгүс эрэйдэри эҥээринэн тэлбит ааттаах булчут Мэхээлэчээн оҕонньор тылын толорон: «Биһиги кыра эрдэхпитинэ…» — диэн саҕалаан барда. Т. Сметанин
Сыллар да сыллар, Сыыйылла ууннары тардыллан… Дьоннор да дьоннор, Эрэйи-муҥу эҥээрдэринэн тэлэн! В. Саввин
Ити гынан баран, эйигиттэн сааспынан быдан аҕа, олоххо элбэх эрэйи-муҥу эҥээрбинэн тэлбит буоламмын …… эйигин үөрэтэргэ холоннум. «ХС»
Бу уһун үйэтигэр эрэйи эҥээринэн тэлбит, …… чороҥ соҕотоҕун, уот сиэбит төҥүргэһин курдук туран хаалбыт, иннэ кылгаабыт киһи санаата киэҥин, холкутун, сүрэҕэ сылааһын сөҕөҕүн. КНЗ ТС
◊ Илин эҥээр — Саха сиригэр Өлүөнэ өрүс илин өттүгэр сытар киин улуустар (Мэҥэ Хаҥалас, Уус Алдан, Чурапчы, Таатта, Амма) уопсай холбуу ааттара. ☉ Общее название пяти центральных улусов Якутии (Мегино-Кангаласского, Усть-Алданского, Чурапчинского, Таттинского, Амгинского), находящихся на восточной стороне реки Лены
Баһаар эбэ аһа-баайа Эмиэ баһаам үлүгэр — Маҥан, Хатас хаппыыстата, Илин эҥээр этэ, үүтэ. Күннүк Уурастырап. Илин эҥээр ааттааҕа Сынаҕы баай Миигинниин былыргыттан аатсуол былдьаһар. И. Гоголев
ср. казах. өҥир ‘борта одежды’, бур. энгэр ‘ворот (одежды)’, монг. энгэр ‘лацканы, борта (у одежды)’, эвенк. энгэр ‘пола (платья)’