несов. 1. см. раздуть; 2. что, разг. (развевать) тэлээрт; ветер раздувает знамёна тыал знамялары тэлээрдэр.

сайбаахайдаа диэн курдук. «Ааныска» сулбу соҕус соруйан кыһыппыт курдук ырбаахыта тэлээрдэ тэлээрбитинэн хааман сайбыахайдаан истэ. Чолбон

аат дьөһ. (туохт. түһүгү кытта тут-лар). Чопчу суолталаах миэстэ сыһыанын көрдөрөн, хайааһын туох эмэ кэлин өттүнэн оҥоһулларын бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Выражая конкретно-пространственные отношения, употребляется при обозначении предмета, сзади, за спиной которого совершается действие (за, позади)
Деомид Бакланов тахсан саад иһинэн, оҕуруоттары кэннилэринэн, аһаҕас сирдэри ырааҕынан, кукуруза уһун умнастарынан хорҕойон эргэ шахтаҕа тиийбитэ. Н. Якутскай
Маша титииги кэннинэн, бэс чагда быыһынан болдьохтоох сирин диэки, суһуоҕа субуллан, сүүрэн тэлээрдэ. М. Доҕордуурап
Хабырыыска хотону кэннинэн бэркэ сэрэнэн, киирэн кэллэ. Дьүөгэ Ааныстыырап

сыһ. Олус ыксаан, ыксалынан, түргэнник (тугу эмэ гын, оҥор). ☉ Очень быстро, в спешке, торопливо (делать что-л.)
Даайыс тиэтэлинэн ону-маны хомуйар. А. Софронов
Тиэтэлинэн бырастыылаһан булумахтаһыы буолла. Амма Аччыгыйа
«Тыый!» — Уламдьы оҕонньор тиэтэлинэн таһырдьа бөкөрүйдэ. И. Данилов
♦ Кыл тиэтэлинэн көр кыл
Кыыс кыл тиэтэлинэн суругу аахта. М. Доҕордуурап
Оҕолор кыл тиэтэлинэн таһырдьаны былдьаспыттара. «Чолбон»
◊ (Бэрт, сүр) тиэтэлинэн — олус ыксаан, наһаа түргэнник. ☉ Торопясь, второпях, поспешно
Саллааттары бэрт тиэтэлинэн арҕаа ыыталыы оҕустулар. Амма Аччыгыйа
Маша сүр тиэтэлинэн өрүс диэки тэлээрдэ. А. Сыромятникова

дьүһ. туохт.
1. Аллараа уоскун тэллэччи ыһыктынан кэбис. ☉ Оттопырить, выпятить (напр., нижнюю губу)
[Тээллэриис] алын уоһун, ытаары гыммыттыы, тэллэттэ. И. Гоголев
Оттон Валерка аллараа уоһун тэллэппитинэн эргиллэ биэрдэ да, Петяны ыххайбытынан барда. СЮ РХ
[Биэ] уостарын тэллэтэн иҥэрсийдэ. «ХС»
2. көсп. Көтөн иһэр куһу биирдэ ытан өлөрөн тэлээрдэн түһэр. ☉ Подстрелить утку налету так, чтобы она, упав, распласталась на воде
Арай итиннэ тиийэр саа баар буоллун, Ытан хабылыннар, икки хааһы тэллэтэн түһэр. Болот Боотур
Үөһэнэн көтөн куһугурайан иһэр куһу күөрэтэн тэллэтэн түһэрэр үчүгэйиэн! Далан
Сарсыарда күн тахсан эрдэҕинэ, биир ытыынан биэс хааһы тэллэтэн түһэрдэ. Бары тыла суох барбыттара. «ХС»

1. аат. Чараас, хаптаҕай быһыылаах, сайынын үүнэн көҕөрөн тахсар үүнээйи сүрүн чааһа. ☉ Лист, листок (растения). Сибэкки сэбирдэҕэ. Хаппыыста сэбирдэҕэ
   □ Хатыҥнар хагдарыйбыт сэбирдэхтэрин тэлээрдэ оонньоотулар. М. Доҕордуурап
   Эһиил хатыҥ мас эмиэ саҥа сэбирдэхтэринэн симэниэҕэ, айылҕа — Сир ийэ күндү киэргэлэ буолан суугунуоҕа. С. Никифоров
2. көсп. Кинигэ, тэтэрээт лииһэ. ☉ Книжный, тетрадный лист
   Аҕыс уон сэбирдэхтэн тиһиллэн оҥоһуллубут кинигэтин арыйар. Н. Якутскай
   ◊ Сэбирдэх табах — улахан сэбирдэхтээх бөлөх уктаах от, никотиннааҕын иһин урут кинини хатаран баран мэлийэн, кумааҕыга эрийэн табах курдук тардаллар, сыҥсыйаллар эбэтэр ыстыыллар этэ. ☉ Травянистое растение, содержащее никотиновое вещество, листья которого высушивали, растирали и курили, листовой табак
   [Сиксики — Харытыаҥҥа:] Биир баайыы сэбирдэх табахта уонна биир кирпиис чэйдэ кулу. Л. Попов
   Билигин иккилии сэбирдэх табах биирдии арыы буолан турар. М. Доҕордуурап
   Мин дойдубуттан барбытым тухары сэбирдэх табаҕы даҕаны дэҥҥэ булан тардабын. Эрилик Эристиин
   ср. тюрк. йапрак, япырак, жапырак ‘лист, лепесток’

I
туохт.
1. Тылгын лаппа таһааран уоскун салан. ☉ Облизывать губы, облизываться. Уоскун салбан
□ Дьөгүөрдээн, үөһээ уоһун икки уһугар бөлүөхсэ үүммүт …… бытыгын салбанан кэбиһэ-кэбиһэ, хоһооно иһиллибэттик тугу эрэ ботугуруур. Амма Аччыгыйа
Ньирэйдэр үүттэрин бүтэрэн бэрт минньигэстик салбаналлар. Н. Заболоцкай
Куура хаппыт уоһун салбанаат, оҕонньор оронуттан турда. «ХС»
2. көсп. Аска эбэтэр туохха эмэ иҥсэлэн, ымсыыр. ☉ Облизываться на что-л. Күһүҥҥү киһи күлбүтүнэн, сааскы киһи салбаммытынан (өс ном.)
[Куорат кыргыттара] Сасыат оонньууга салаҥнык салбаннылар, Былааччыйалара тыалырда, Тэллэхтэрэ тэлээрдэ. Өксөкүлээх Өлөксөй
3. көсп. Төлөнүнэн салаа (уоту этэргэ). ☉ Охватить пламенем, слизывать (об огне)
Аҕабыт булбут суруктарын …… билиитэ иһигэр уган биэрбитин уот уһун тылынан салбанан кэбистэ. Эрилик Эристиин
II
даҕ.
1. Салбах курдук хаптаҕай, кэтит. ☉ Плоский и широкий, как лопасть (напр., о человеческом языке)
Илимньит салбан эрдиитинэн Салгыбыттыы эрдинэр. С. Данилов
Салбан тыллаах Сатаан саҥаран Саргытын сататын Салайар кыаҕа суох, Хомоҕой тыллаах Хоһуйан-туойан Ордугун, омсотун булуо суох. С. Зверев
2. көсп. Киэҥ, холку (хол., санаа). ☉ Умный, мудрый (о мысли), масштабный (об уме)
Тоҕо салбан санааҥ санньыйан, санаарҕаабыттыы салбаҕыран, саллан санньылыйдыҥ?.. А. Софронов

I
туохт.
1. Тугу эмэ санныгар уурун, тугу эмэ көхсүгэр быраҕын. ☉ Взваливать что-л. себе на плечи, на спину
Дарайбыт улахан уҥуохтаах киһи, бобо тардыллыбыт угуулаах куулу сиртэн өрө тэлээрдэн таһааран көхсүгэр сүгүннэ. Амма Аччыгыйа
Өлөксөй киэҥ «Мүрү» эбэтин Киэркэйбит тумулун үрдүттэн, Сүүс үгүс мончуугу сүгүнэн, Сүүрүүнэн сүргүллэн түһүөҕэ. Күннүк Уурастыырап
2. көсп. Тэриллэн, төрөппүт дьоҥҥуттан кэргэн тахсар киһиҥ дьиэтигэр көс (эргэ тахсар кыыс туһунан). ☉ Переезжать в дом жениха
Халыым аахтылар, Сулуу куттардылар …… Сүктэр тэриир сүпсүгэ сүрдэннэ. Өксөкүлээх Өлөксөй
Кыыһа сүктэн барар таҥаһын икки улахан сундуукка тобус-толору симтэ. И. Гоголев
Анньыыһыйа Дьөгүөссэ диэн көннөрү сэниэ олохтоох, уонтан тахса сүөһүлээх огдообо киһиэхэ эргэ тахсан, манна сүктэн кэлбитэ. А. Бродников
II
сыһ.
1. Туохха да мэһэйдэппэккэ, туохтан да долгуйбакка, нус бааччы, холкутук (олор, тугу эмэ оҥор). ☉ Спокойно, тихо, свободно (жить, что-л. делать)
Ыстапаан уута олох көттө, онуоха эбии ол-бу өттүн кулахы быһыта ытыран сүгүн сытыарбата. А. Софронов
Оннук улуу ойууннар өлөн да бараннар сүгүн сыппаттар диэн буолар. И. Гоголев
Бөлүүн бэрт да куһаҕаннык түһээтим, бука сүгүн олорумаары гынныбыт дуу, ханнык эрэ. Эрилик Эристиин
△ Баар бэрээдэги кэспэккэ, көрсүөтүк. ☉ По-хорошему, смирно, толком
Маппыр реальнай училищеҕа сүгүн үөрэммэккэ, батан сылдьыбакка, үүрүллүбүтэ. Л. Попов
Кырдьаҕас киһиттэн түктэри майгылаах, наһаа кырыктаах, аны үгэтэ-хоһооно, эҕэтэ суох сүгүн кэпсэппэт. Н. Лугинов
Муннугун ыйаама, муннуҥ син уһуо суоҕа. Сүгүн үөрэн. Н. Габышев
2. Туох да хардата, утарылаһыыта суох, улгумнук, түргэнник. ☉ Послушно, покорно, без сопротивления (с отриц. ф. глагола), быстро
«Куһаҕаннык саҥата суох хааллым. Бэйи аны көрүстэрбин эрэ сүгүн арахсыам суоҕа», — дии санаата Сэмэнчик. Н. Неустроев
Мин кинилэр [бандьыыттар] иккиһин кэллэхтэринэ сүгүн төннүбэттэрин өйдөөбүтүм. А. Кондратьев
Кэскиллээх саҥа дьыала, үүнэн эрэр оҕо сүгүн охтон биэрбэтин курдук, уостубатын бэйэҥ да билэриҥ буолуоҕа. ДФС КК
ср. ДТС сүк ‘тихо, спокойно; неподвижно’
III
саҥа алл. Кими эмэ буойары, дьарыйары көрдөрөр. ☉ Выражает требование прекратить что-л., призыв к порядку
«Чэ, сүгүн!» — диэтэ аҕалара тобуктаан туран. Амма Аччыгыйа
— Сүгүн эрэ, нохоо! Күннүк Уурастыырап
ср. ДТС сүк тур ‘успокойся!’

быһ. солб. аат. Кэпсэммитин, ыйыллыбытын саҕа; этиллибитин курдук. ☉ Столько (указанное, названное количество); в такой степени, так
«Итиччэ таптыыр аата, тоҕо ыйыппат буоллаҕай», - диэн Хобороос Дьаакып суоҕар санааргыыр. А. Софронов
Нуучча кыһылларын кытта сылдьыстаҕына, саха киһитэ итиччэ күүстээх санааланар. Амма Аччыгыйа
«Миша, эн кыыһы итиччэ биһириир эрээри, тоҕо биири эмэ дьиҥнээхтик таптаабаккын?» - диир Айаан. Н. Лугинов
Туора киһи итиччэ аһыныа дии санаабат этим. Н. Заболоцкай
◊ Итиччэ айылаах (үлүгэр) - олус күүскэ, сиэри таһынан (үксүгэр сүөргүлээн). ☉ Так, в такой степени сильно (выражает эмоциональное усиление признака с оттенком иронии)
Тоҕо итиччэ үлүгэр ыгылыйан, тугу барытын умнан туран, манна кэлэ охсубута буолуой? Амма Аччыгыйа
Ити кыыс, итиччэ айылаах тиэтэйэн, ханна тэлээрдэ. С. Ефремов
Ити ынахпытын ханнык эрэ буору уобуох, умса түһүөх итиччэ айылаах гынна. Күндэ
«Арай ити бэрэссэдээтэл итиччэ үлүгэр элбэх харчыны суох гыммыт буоллун, оччоҕо ситини биһиги иккиһин төлүүбүт дуу, тугуй дуу?» - диэн ыйытар Макаар. Күндэ
Туох буолбут оҕо манна, тыа быыһыгар, соҕотоҕун саһа сылдьара буолуой, тоҕо кинилэртэн итиччэ үлүгэр куотта? Н. Заболоцкай
Оттон туох кытара сытарын көрөн, итиччэ айылаах күлсэн саһыгырастылар? «ХС». Итиччэ буолбат буолуо дуо - хайҕалтан аһара барбыт киһини сүөргүлээн этии. ☉ О головокружении от успехов, о зазнайстве от славы (с оттенком осуждения)
Хайыай, кыһыл көмүс мэтээллэммит киһи, итиччэ буолбат буолуоҥ дуо, кыраларгын аанньа ахтыаҥ дуо... Н. Неустроев. Итиччэни истэн баран - итиччэ кэпсээбитин кэннэ (олоруо дуо, оҥоруо суоҕа дуо, буолуо суоҕа дуо?). ☉ После таких слов, после того, что узнал, услышал (неужели не сделает?)
- Бу курдук ыыска олоруох кэриэтин, кырдьык даҕаны арахсыбыт, атах балай барбыт ордук ини. Холлой итиччэни истэн баран, хаана дьэ ситэ оргуйда, уҥуоҕа илибирэс буола түстэ. Амма Аччыгыйа
- Дьол - түгэн. Бүгүн баар, сарсын суох. - Ээ, били, туох, харчы курдук эбит дии. Бүгүн эйиэхэ, сарсын миэхэ, эмиэ дьиибэ эбит! - Сеня итиччэни истэн баран, сүгүн олорууһу дуо? Н. Лугинов. Итиччэни истэҥҥин (истэн), баччаҕа тиийдиҥ (кэллиҥ) ини - кэпсэтэччини алы гынан, уҕарытан, уоскутан этии (куруубайдык, киһи кыыһырыан курдук, саҥаран баран). ☉ Тебе, наверно, и не такое приходилось слышать (употр. для успокоения собеседника или смягчения резкой, грубой шутки в его адрес)
[Кулуба күлэр:] Киһи оонньообутун аайы кыыһырыма, доҕор. Аата, итиччэни истэҥҥин, баччаҕа тиийдиҥ ини. Н. Неустроев