ыар санааны хаатыйалаа= носить в себе тяжёлые, тягостные думы.

I прил. 1. (непреклонный) кытаанах, кытаанах хааннаах; суровый человек кытаанах киһи; суровый тон кытаанах тон; 2. перен. (угрюмый) хаҕыс; суровое нёбо хаҕыс халлаан; 3. (крайне строгий, беспощадный) кытаанах, суостаах, суопумар; суровая проверка кытаанах эриир; суровая реальность суоһумар чахчы; 4. (тягостный, тяжёлый) кытаанах; суровая жизнь кытаанах олох; суровый климат кытаанах климат.

нареч. 1) тяжело, грузно; ыараханнык үктээн хаамар он ступает тяжело, грузно; 2) перен. тяжело, серьёзно, опасно; ыараханнык ыарыйда он тяжело заболел; 3) перен. обидно, оскорбительно; тягостно, неприятно; ыараханнык этэҕин тебя тягостно слушать; 4) перен. тяжело, тяжко; ыараханнык ынчыктаа тяжело стонать; 5) перен. дорого; ыараханнык атыылаа продать дорого.

1) тяжёлый; грузный; ыар сүгэһэр тяжёлая ноша; ыар таһаҕас тяжёлый груз; ыар киһи грузный человек; 2) тяжёлый, трудный, сложный; обременительный; ыар үлэ тяжёлый труд; 3) перен. тяжёлый, серьёзный, опасный; ыар баас опасная рана; 4) перен. обидный, оскорбительный; тягостный, неприятный; ыар тыл обидное слово; 5) перен. тяжёлый, безрадостный, горестный; печальный, мрачный; ыар санаа мрачные думы; ыар олох безрадостная жизнь; ыар күннэр-дьыллар тяжёлые времена; ыар ынчык горестный стон; 6) перен. тяжёлый, тяжкий, суровый, очень серьёзный; ыар буруй тяжкая вина; 7) перен. тяжёлый, с тяжёлым характером; ыар киһи человек с тяжёлым характером; 8) перен. тяжёлый, безвыходный, критический; ыар балаһыанньалаах киһи человек, попавший в тяжёлое положение; 9) перен. тяжёлый, затруднительный; тыынара олус ыар у него затруднённое дыхание; 10) перен. дорогой (по цене); ыар сыаналаах маллар дорогие вещи; дорогие товары; ыар сыанаҕа ыл = купить что-л. по дорогой цене; ыар уунан утуй заснуть крепким сном.

1. даҕ.
2. Улахан ыйааһыннаах, ыйааһынынан ыарахан. ☉ Имеющий большой вес, тяжёлый
   Биһиги ыар таһаҕастаах уһун синньигэс сыарҕабыт бэрт чэпчэкитик үҥкүүлээбитинэн, суол икки өттүнэн туора-маары ойбутунан барда. Н. Заболоцкай
   Ынах ханнын саҕа Ыар сымара таастары Муора дохсун баала Баллырҕаччы саайталыыр. Баал Хабырыыс
   Ким мас суханан сир хоруппут эбэтэр ыар табыыканан буор табыйбыт, ол хас биирдии ыстыы лэппиэскэни күндүргэтэ көрөр. С. Федотов
3. Киһи күүһүн ордук ылар, ордук эрэйдээх, кытаанах. ☉ Опасный, трудный, тяжёлый, тяжкий (напр., о болезни)
   [Сыылынайдартан] Сорох сыылка ыар муҥнарын Тулуйбакка өлөрө. Эллэй
   Ыар ыарыы ыбылы ылан, күн-түүн бэргээн испитим. Н. Лугинов
   Сүөһүнү көрүү — биһиэхэ саамай ыар үлэ. Л. Попов
   Хайдахха дылы ынырык, ыар дьылҕа кинини кэтэһэр эбитий? Э. Соколов
   Барыта фашистар соҥнообут сэриилэрин ыар содула! В. Протодьяконов
4. көсп. Киһи санаатын ордук баттыыр, киһи ыараханнык ылынар. ☉ Горестный, мучительный, тягостный (напр., о мысли)
   Ыллаабыт ырыаҥ ырыҥата Ыар ынчык буолан, Мин диэтэх киһи Чуор дьулайбынан Чугдаарыйан ааһар буолла. А. Софронов
   Тарабыыкын Уйбаанчалыын ыар аһыыга ылларан олорор этилэр. Н. Якутскай
   Ыар санааҕа ылларан, тыына ыараан, тылаөһө кытаатан сылдьар. Болот Боотур
   Хотугу кырдьаҕас куораты өстөөх былдьаабыт. Ыар сурах-садьык иһилиннэ. А. Сыромятникова
   Ити олус ыар сүтүк! Дж. Родари (тылб.)
5. көсп. Киһи кыранан толуммат, ордук дириҥ, хараҥа. ☉ Очень серьёзный, страшный, тяжкий (напр., о грехе)
   Кини туох эрэ ыар алҕаһы оҥорбут, киртийбит курдук санаммыта. Суорун Омоллоон
   Мөлтөххө күүс биэрэрим, Хоргуһу эр сүрэхтиирим Мин буруйум үһү дуо, Ол ыар айыым үһү дуо? И. Гоголев
   [Маайыс:] Аҕаа, эн ыар буруйу оҥоһуннуҥ ээ. С. Ефремов
   Коля, эҕэрдэ! Эн иннигэр ыар буруйдаах Лиза суруйар. И. Федосеев
6. Олус, киһи кыаҕын таһынан (сыана). ☉ Очень высокий, очень дорогой (напр., о цене)
   Ыаллыы олорор нэһилиэктэн Ыар сыаналаах халыым кутан, Көмүс симэхтээх аттардаах Күтүөттээх кийиит күүттэрэннэр, Дьиэлэригэр тиийэн кэллилэр. Дьуон Дьаҥылы
   Биир балык үөрэҕэһин иннигэр санныга бачча саллайа сылдьар төбөттөн матан хаалар ыар сыана буолсу. Н. Заболоцкай
   Бүгүн үүрдэрбит сэттэ сүөһүтэ миигиттэн хас да төгүлүнэн ыар сыаналаах буолуо дии саныыбын. М. Доҕордуурап
7. көсп. Киһи сүрэҕин эрийиэх куһаҕан, никсик, дьаардаах (сыты-сымары этэргэ). ☉ Неприятный, тяжёлый, зловонный (о запахе)
   Арыгы көймөстүбүт ыар сыта аҥыл гынна. Амма Аччыгыйа
   Хотонноох балаҕан ыар сыта Кини тыынын хаайар, баттыыр. Дьуон Дьаҥылы
   Тастан чэлгиэн салгынтан балаҕан иһигэр киирдэххэ, ыар сыт муннугар саба охсор. С. Маисов
8. аат суолт.
9. Туох эмэ улахан ыйааһына, ыйааһынынан баттыыра. ☉ Большой вес, тяжесть
   Туох эрэ ыар кини түөһүн Ыга баттыыр этэ таастыы. И. Гоголев
   Миигин кини баһыйар этэ Мэйиитинэн, атаҕынан, Сутуругун да ыарынан. Дьуон Дьаҥылы
   Уу сибиниэс ыарынан Оҕолору ыга баттыыр, Олег күүһэ баарынан Кытыы диэки харбыы сатыыр. А. Кондратьев
10. көсп. Туох эмэ киһиэхэ дьайар, киһини баттыыр эрэйэ, ыарахана, кытаанаҕа. ☉ Что-л. тяжкое, трудное, гнетущее, давящее на человека
    Үөрэхтэн матар ыарын мин бэйэм санныбар сүкпүтүм, түөспэр көтөхпүтүм. Амма Аччыгыйа
    [Мартыын:] Доҕоччуок, эйигин элбэх ыардар, Элбэх буомнар-буомчулар күүтэллэр. И. Гоголев
    Сэрии бары күчүмэҕэйдэрин, ыардарын түөспүнэн солоотум. Саллааттар с. Сырдык күн, эн этиэҥ буолаарай, бу тоҕо Маннык ыарый дьадаҥы киһи олоҕо? Н. Тарабукин (тылб.)
    ср. тув. аар ‘тягостный’, др.-тюрк. йаҕар ‘тяжкий, греховный’, тат. авыр, чув. йывар ‘тяжёлый’
    ♦ Ыар тыын (тыыннаах) — киһиэхэсүөһүгэ куһаҕанынан дьайар, ыарахан, алдьатыылаах саҥнаах ким, туох эмэ (хол., куһаҕан тыын). ☉ Кто-что-л., несущие невзгоды, болезнь, смерть на человека и домашний скот, тяжёлое дыхание, злой дух
    Сүдү ойууну ыҥыран аҕалан кыырдаран, кини ыар тыынын орто дойдуттан үтэйэн баран, көмөн кэбиспиттэр. И. Федосеев
    Өлбүт киһи арыт ыар тыыннаах. [Харайса] барсыма. Дьиэҕин дьиэлээ. И. Гоголев
    Кыһалҕалаах олох ыар тыынын уйумна, Халыҥ да омук уостар, көҕүрүүр. Эллэй
    Хара дьайдаах сэрии ыар тыына, хор, оннооҕор бу ыраах Хайахсыт нэһилиэгин тумнубата. Уйулҕан К
    Ыар ыалдьыт, нүһэр хоноһо <буол> көр ыалдьыт. Тутуллубуттары илдьэн хаайталаан баран, Сыа Тиҥилэх уораҕайыгар ыар ыалдьыт буолан тиийбиппит. Ф. Постников

1. даҕ.
2. Сэниэтэ суох, нукаай курдук. ☉ Бессильный, слабый, вялый. Улук оҕо
3. көсп. Сылаалаах, салгымтыалаах, чуҥкук (хол., түүн). ☉ Унылый, скучный, безрадостный (напр., о ночи)
   Ол гынан баран, ол харах да ууларын, ол улук да түүннэри бэйэм саамай дьоллоох кэмминэн ааҕынабын. Суорун Омоллоон
   Күммүт улам уһуур уонна үрдүүр, Кыһыҥҥы улук түүн кылгаата. Таллан Бүрэ
   Улук олохтон туймаарыйбыт оҕолорго туох барыта сонун, көрнар курдук. Ф. Постников
4. аат суолт.
5. Сэниэтэ суох буолбут, күүһэ өһүллүбүт, нукаай курдук киһи. ☉ Бессильный, слабый, вялый человек
   [Миитэрэй] нэһи сэргэхситэр, улугу уһугуннарар көрдөөх тыллары бэрт дөбөҥнүк этэн кэбигирэтэн кэбиһэр. Амма Аччыгыйа
6. Күүһэ, сэниэтэ суох буолуу, сылайыы. ☉ Усталость, депрессия
   От тиэйэр уолум, Оронтон турбат Улукка сиэтэн. Эллэй
7. Киһини салгытар, сылатар, тохтообокко биир кэм уһуннук буолар туох эмэ. ☉ Что-л. монотонное, однообразное, скучное
   Дьааһыйан, сыҥааҕырдаан, Сыарҕа кыыкыр тыаһа, Оо, улугун! П. Тобуруокап
   ◊ Улук буол — күүһэ, сэниэтэ суох буол, кыайан хамсаабат курдук буол. ☉ Становиться вялым, усталым, слабым
   Утуйарга улук буолан, Сытарга сыҥсаар буолан, Аһыырга ас аҕыйаан [Санаалара сарбыллар]. Өксөкүлээх Өлөксөй
   [Үрүҥ Уолан] Уҥуох-уҥуохтара Улук буолан бардылар. П. Ойуунускай
   Икки илиилэрэ улук буолан хаалара. И. Данилов. Улук көлө — 1) аһара сылайбыт, илистибит көлө (ат, оҕус, таба). ☉ Заморённый упряжной скот. Улук көлөнөн ырааппаккын; 2) мөлтөх, кырдьаҕас ат. ☉ Кляча. Аҕам ата кырдьан, улук көлө буолбут. Улук уу — уһуктубакка кытаанахтык утуйар уу. ☉ Крепкий сон
   Айдааны уутун быыһынан истэ, тулуйа сатаан баран, уһугар улук уута көтөн, Дуксуу үөхсэ-үөхсэ олоро биэрдэ. В. Миронов
   Биһиги, улук уу баһыйан, ити көрү-нары ситэ көрбөккө эрэ ырыа-тойук ньиргиэригэр бигэтэн, утуйан барбыппыт. Д. Таас
   Устунан хаһан да утуйбатах улук уутунан утуйбут. Н. Абыйчанин
   ср. др.-тюрк. улух ‘потрёпанный, старый’, алт. улук ‘тягостный, неприятный’

1. даҕ.
2. Улахан, ыар ыйааһыннаах. ☉ Имеющий большой вес, тяжёлый
   Ыарахан таһаҕастаах көлөлөр субустулар. Амма Аччыгыйа
   [Ыанньыксыттар] биэдэрэлэрэ ыарахан быһыылаах — сынньаннылар. Суорун Омоллоон
   Атахпар адаҕа саҕа аакка киирбит ыарахан бачыыҥкалаахпын. Ф. Софронов
3. ыар
4. 2 диэн курдук. Ыарахан олоххо түбэспиттэрин үрдүнэн, дьон күлэн күүгүнэһэллэр. Амма Аччыгыйа
   — Миигин илдьэ бар. — Ыраах, айана ыарахан. Далан
   Хас да ыарахан ыарыһахха систиэмэ туруоралларыгар соруйда. Н. Лугинов
   Хас да күн тигинэччи ыарахан үлэҕэ сырыттыбыт. М. Доҕордуурап
5. көсп. Киһи санаатыгар ордук күүскэ дьайар, самнары баттыыр, ордук ыар. ☉ Давящий на человека, тягостный, тяжёлый, угнетающий (разговор)
   Ыарахан кэпсэтии бүтэрин кытта, бары сэргэхсийэ, чэпчии түстүлэр. Амма Аччыгыйа
   [Бииктэр:] Өйдөө, бу былыргы андаҕар саамай ыарахан андаҕар. Суорун Омоллоон
   Арахсар диэн ыарахан суол. С. Ефремов
   Ол ынырык сурах Ыарахан аһыы дьайынан Ыарык-баттык буолан, Ыксары сабардаабыта. Күннүк Уурастыырап
   Тыла-өһө ыарахана бэрт үһү. Багдарыын Сүлбэ
6. ыар
7. 4 диэн курдук. Ол курдук кинини [Манчаарыны] ыарахан буруйунан буруйдаан, хара остуолбаҕа туруоран баран, уон биэс охсууга уураах таһаарбыттар. МНН
   Хас биирдии түгэҥҥэ наадалаах дакаастабыллары хомуйаннар, ыарахан буруйдаахтары арыйаллара. М. Попов
8. Чэпчэкитэ суох, үрдүк сыаналаах. ☉ Дорогой, дорогостоящий
   [Бырдаахап:] Хайа, оннук сүдү ойуун ыарахан соболоҥҥо, күтүр сыанаҕа кэлэр киһи буолуо эбээт. Н. Неустроев
   Ымсыырбычча, олус ыарахан сааны атыыласпыта. Н. Габышев
   Саҥа кэлбит табаар уруккуттан баар табаардааҕар сыаната ыарахан буолар. «Кыым»
9. ыар
10. 6 диэн курдук. Урут иһиллибит арыгы ыарахан сыта аҥылыс гыммыта. Далан
    Остуол аттыгар турар туустаах балык буочукатыттан ыарахан сыт саба биэрэр. Софр. Данилов
    Сыырастаах, эргэ хотон бэҕэһээ киэһээҥҥитин курдук, ыарахан сыттаах хойуу салгынынан көрүстэ. В. Яковлев
11. харыс. Хат, оһоҕостоох. ☉ Беременная
    Ыарахан сылдьан сайын куйаас баҕайы күн от мунньа туран «уутай» диирин өйдүүбүн эбээ. Суорун Омоллоон
    Маарыйа ыарахан буоларын ый аайы кэтэһэллэрэ, көһүтэллэрэ да, оҕо үөскээбэтэҕэ. Н. Якутскай
    Аҕабыт сэриигэ барарыгар алта ыйдаах ыарахан хаалбытым. В. Титов
12. калька. Модун, сүүнэ улахан, баараҕай күүстээх (массыыналарга, сэбилэниилээх күүстэргэ сыһыаннаан этэргэ). ☉ Относящийся к машинам или средствам вооружения большой мощности, силы, тяжёлый
    Ыарахан самасыбааллар …… ыар таһаҕастарын байытар баабырыкаларга тиэрдэллэр. И. Данилов
    Ыарахан оруудьуйалар сэнэрээттэрэ сири-халлааны дьигиһитэллэр. И. Егоров
13. аат суолт.
14. Ким, туох эмэ улахан ыйааһына; улахан ыйааһыннаах ким, туох эмэ. ☉ Что-л. тяжёлое; тяжесть (вес кого-чего-л.)
    Уҥа өттүгэр акыллыбыт уһун киһи олус ыараханы көтөхпүттүү чиҥ-чиҥник үктээн хаамар. И. Гоголев
    Быһата, үҥүү уга кыыл ыараханын кыайан уйбакка, эрдэ хар гынан хаалла. Н. Заболоцкай
    Сүгэһэрэ ыараханын үрдүнэн кини санна биирдэ да ибир гыммат, сүүһүттэн хааппыла көлөһүн тахсыбат. Т. Сметанин
15. көсп. Туох эмэ дөбөҥнүк хотторбот эрэйдээх, уустук өттө (үксүгэр э. ахс. тут-лар). ☉ Трудность, проблема, препятствие в чём-л., тяготы (обычно употр. во мн
    ч.). Учуутал үлэтигэр ыарахаттара үгүс, үөрүүтэ — кэмчи. Н. Лугинов
    Билигин эргиэни салайыы үгүс ыарахаттардаах. М. Попов
    Олоххо ыарахаттар урукку да өттүгэр, билигин да бааллар. «Чолбон»
    Соҕуруулууарҕааттан күүстээх тыаллаах, тымныы күн буолан, спортсменнарга ыарахаттары үөскэттэ. «Кыым»
16. көсп. Сыана үрдүгэ, чэпчэкитэ суоҕа. ☉ Высокая цена, дороговизна
    [Табаары] биэс уонча тыһыынчалааҕы ылан, түүлээххэ эргиттим да, онтуҥ быйылгы сыана ыараханыгар былыргы биэс эрэ мөһөөк тэҥэ буоллаҕа дии. Күндэ
    Арсыына хастыыный? Ээ, кэбис, ыарахана бэрт эбит. Н. Якутскай
17. көсп. Дьахтар иһигэр оҕо үөскээһинэ, дьахтар хат буолуута. ☉ Беременность женщины
    Тоҥ Уус хоһууна дьахтар ыараханын билэн аара быраҕан кэбиспит. «Чолбон»
    Ойоҕум миэхэ аан бастаан Хаарыан бастыҥ оҕобутунан Гаврюшанан ыараханын Билинэн баран симиттибитэ. Н. Некрасов (тылб.)
    ♦ Сыҥааҕа ыарахан көр сыҥаах
    Бу ырыынак ааныгар таксилар бааллар ээ. Хата, сыҥаахтара ыарахан соҕус буолуо. Р. Баҕатаайыскай
    Ыарахан атах- таах көр атахтаах. Күтүр өстөөх ыарахан атахтаах эбит, ол иһин бэйэтэ даҕаны туох аанньа киһи баарай. А. Софронов. Ойуун: «Ол ыарахан атахтаах киһи, ылыныа суоҕа», — диэн аккаастаан көрбүт. ИСА. Ыарахан илиилээх — чэпчэкитэ суох туттуулаах, ыарыһах үтүөрэн быстыбат (хол., хирург бырааһы этэллэр). ☉ Тяжёлый на руку (напр., про хирурга)
    Урут даҕаны баабысканы баламат, ыарахан илиилээх диир этилэр. Болот Боотур. Ыарахан киһи — киһини баттыыр-самнарар, туруору, дьиппиэн майгылаах. ☉ Человек с тяжёлым характером, тяжёлый человек
    Миигин көрдөҕүн аайы ыгар-хаайар. Бииргэ үлэлииргэ ыарахан киһи буолуо. Н. Лугинов
    Ыаллара кинини ыарахан киһинэн, ону ааһан өссө улахамсыгынан ааҕаллар. Р. Кулаковскай
    Бэрт ыарахан, нүһэр, ойуун аҥаардаах оҕонньор. Күрүлгэн. Ыарахан сутуруктаах — күүстээх, сууһарар охсуулаах. ☉ С сильным, сокрушительным ударом, с тяжёлой рукой
    Аччыгый уола ыарахан соҕус сутуруктаах буолуохтаах этэ ээ. В. Санги (тылб.)
    Ыарахан сыҥаахтаах — сыҥааҕа ыарахан диэн курдук (көр сыҥаах). — Маастары ыҥырыаҕы кэлэ охсоллоро биллибэт. — Бука, ыарахан соҕус сыҥаахтаах дьон буолуо. Далан
    Ыарахан тыыннаах — ыар тыын (тыыннаах) диэн курдук (көр ыар). «Абааһыттан арахтаҕым!» — диэн үөрдүм да этэ… Күтүр өстөөх күлүгэ тоҕо харатай, тыына тоҕо ыараханай? Ньургун Боотур
    Саҥа саата сууһарыылаах-тэбиилээх уонна ыарахан тыыннаах буолсу. Болот Боотур. Сааһырыыбыт, кырдьыыбыт бу билиҥҥи иннэкэннэ биллибэт ыарахан тыыннаах олоххо түбэстэ. Сэмсэ
18. Ыарахан хааннаах — тыйыс, кытаанах көрүҥнээх, дьэбир, дьиппиэн (киһи). ☉ Суровый, строгий, жёсткий (человек)
    Чип-чиҥ баҕайытык быһыта симириктээн көрбүт, уһун синиэллээх, ыарахан хааннаах эдэр комбат сулбу хааман кэллэ. Эрилик Эристиин
    Кини төрүт ыарахан хааннаах киһи дьиппиэрбитэ букатын атын гына ыаһырбыт. Р. Кулаковскай
    Мин кыыһым хаана-сиинэ ыарахан. ХКК
    ◊ Ыарахан бырамыысыланнас — улахан кыамталаах, баараҕай оҥорон таһаарар тэриллэри оҥорор, таҥар бырамыысыланнас. ☉ Тяжёлая промышленность
    Ыарахан бырамыысыланнаһы сүһүөҕэр туруорарга наадалаах үбү буллубут. В. Ленин (тылб.)
    Урут биһиги дойдубутугар ресурса ситэ тиийбэт этэ, онон социалистическай тутуу саамай наадалаах учааскаларыгар эрэ (ыарахан бырамыысыланнаска, оборуонаҕа) күүһү түмэргэ тиийиллэрэ. ЭБТ