несов., отягчить сов. что (сделать более тяжким, ухудшить) ыарат, эбии ыарат, дириҥэт; отягчить свою вину запирательством мэлдьэһэн, буруйгун эбии ыарат.

1) тяжёлый; грузный; ыар сүгэһэр тяжёлая ноша; ыар таһаҕас тяжёлый груз; ыар киһи грузный человек; 2) тяжёлый, трудный, сложный; обременительный; ыар үлэ тяжёлый труд; 3) перен. тяжёлый, серьёзный, опасный; ыар баас опасная рана; 4) перен. обидный, оскорбительный; тягостный, неприятный; ыар тыл обидное слово; 5) перен. тяжёлый, безрадостный, горестный; печальный, мрачный; ыар санаа мрачные думы; ыар олох безрадостная жизнь; ыар күннэр-дьыллар тяжёлые времена; ыар ынчык горестный стон; 6) перен. тяжёлый, тяжкий, суровый, очень серьёзный; ыар буруй тяжкая вина; 7) перен. тяжёлый, с тяжёлым характером; ыар киһи человек с тяжёлым характером; 8) перен. тяжёлый, безвыходный, критический; ыар балаһыанньалаах киһи человек, попавший в тяжёлое положение; 9) перен. тяжёлый, затруднительный; тыынара олус ыар у него затруднённое дыхание; 10) перен. дорогой (по цене); ыар сыаналаах маллар дорогие вещи; дорогие товары; ыар сыанаҕа ыл = купить что-л. по дорогой цене; ыар уунан утуй заснуть крепким сном.

I 1) уст. рел. грех || грешно; таҥараҕа аньыы грех перед богом; ыар аньыы тяжкий грех; дьиэҕэ иһиирэр аньыы свистеть в доме грешно; сымыйалыыр аньыы врать грешно; аньыыны саҥарыма так не говори—грешно; аньыыга киир = а) впасть в грех, согрешить; б) перен. делать что-л., участвовать в чём-л. (хотя бы в самой малой степени); 2) вина, проступок; аньыым суох (это) не моя вина; я в этом не виноват # аньыыбын тугу кистиэмий ! что греха таить!; аньыыгын эт = а) клясться, божиться; уверять в чём-л.; б) исповедоваться; аньыы иннигэр ни за что; аньыыта таайар (или тардар ) он расплачивается, он несёт наказание за свой прежние грехи; аньыыта туолуо наступит час расплаты, придёт конец его злодеяниям; аньыы этии исповедь.
II межд. выражает испуг, изумление, осуждение, запрещение ой, о; аньыы , саҥарыма ! ой, так не говори!; аньыы даҕаны! модальное словосочет. грех-то какой!; грешно же!; аньыы эбээт ! а) о, какой грех!; б) о, какой ужас!

туохт.
1. Көлөҕө, туох эмэ айан кыра тиэхиньикэтигэр кими эмэ кытта бииргэ олорус. ☉ Садиться за кем-л. верхом (напр., на коня, оленя) или с кем-л. на небольшое транспортное средство (напр., мотоцикл, велосипед)
Ха бырыыс Ньукуу атыыһыттыын биир аты мэҥэстэн, куораттыыр буоллулар. И. Гоголев
Витя биир күн, ийэтин кытта мэҥэстэн, бөһүөлэккэ көрдөрө айаннаан истилэр. Н. Заболоцкай
Убайым миигин матасыыкылга мэҥэһиннэ. КИИ СТ-2
2. көсп. Ту гу э мэ к ыт та би ирг э д а ҕа һ ар буол, хоһулас (үксүгэр ыарахан содуллаах туох эмэ туһунан). ☉ Ложиться тяжёлым бременем на кого-что-л., сопутствовать кому-чему-л. как тяжкий довесок (о болезни, лишениях)
Сура Мотелевна туох диэхтиэ баарай, кини кы һалҕалаах ыар олоҕор аны бу ыарыыта мэҥэһиннэҕэ, доҕуһуолластаҕа. Н. Якутскай
Уот кураан сэриини мэҥэстэн кэлбитэ хайыы-үйэ икки сыла. И. Федосеев. Куору кытта хоргуйуу-аччыктааһын мэҥэстибитэ. ХС
ср. др.-тюрк. миҥэш, с.-юг. мингес ‘ехать верхом вдвоём на одной лошади’

1. даҕ.
2. Улахан ыйааһыннаах, ыйааһынынан ыарахан. ☉ Имеющий большой вес, тяжёлый
   Биһиги ыар таһаҕастаах уһун синньигэс сыарҕабыт бэрт чэпчэкитик үҥкүүлээбитинэн, суол икки өттүнэн туора-маары ойбутунан барда. Н. Заболоцкай
   Ынах ханнын саҕа Ыар сымара таастары Муора дохсун баала Баллырҕаччы саайталыыр. Баал Хабырыыс
   Ким мас суханан сир хоруппут эбэтэр ыар табыыканан буор табыйбыт, ол хас биирдии ыстыы лэппиэскэни күндүргэтэ көрөр. С. Федотов
3. Киһи күүһүн ордук ылар, ордук эрэйдээх, кытаанах. ☉ Опасный, трудный, тяжёлый, тяжкий (напр., о болезни)
   [Сыылынайдартан] Сорох сыылка ыар муҥнарын Тулуйбакка өлөрө. Эллэй
   Ыар ыарыы ыбылы ылан, күн-түүн бэргээн испитим. Н. Лугинов
   Сүөһүнү көрүү — биһиэхэ саамай ыар үлэ. Л. Попов
   Хайдахха дылы ынырык, ыар дьылҕа кинини кэтэһэр эбитий? Э. Соколов
   Барыта фашистар соҥнообут сэриилэрин ыар содула! В. Протодьяконов
4. көсп. Киһи санаатын ордук баттыыр, киһи ыараханнык ылынар. ☉ Горестный, мучительный, тягостный (напр., о мысли)
   Ыллаабыт ырыаҥ ырыҥата Ыар ынчык буолан, Мин диэтэх киһи Чуор дьулайбынан Чугдаарыйан ааһар буолла. А. Софронов
   Тарабыыкын Уйбаанчалыын ыар аһыыга ылларан олорор этилэр. Н. Якутскай
   Ыар санааҕа ылларан, тыына ыараан, тылаөһө кытаатан сылдьар. Болот Боотур
   Хотугу кырдьаҕас куораты өстөөх былдьаабыт. Ыар сурах-садьык иһилиннэ. А. Сыромятникова
   Ити олус ыар сүтүк! Дж. Родари (тылб.)
5. көсп. Киһи кыранан толуммат, ордук дириҥ, хараҥа. ☉ Очень серьёзный, страшный, тяжкий (напр., о грехе)
   Кини туох эрэ ыар алҕаһы оҥорбут, киртийбит курдук санаммыта. Суорун Омоллоон
   Мөлтөххө күүс биэрэрим, Хоргуһу эр сүрэхтиирим Мин буруйум үһү дуо, Ол ыар айыым үһү дуо? И. Гоголев
   [Маайыс:] Аҕаа, эн ыар буруйу оҥоһуннуҥ ээ. С. Ефремов
   Коля, эҕэрдэ! Эн иннигэр ыар буруйдаах Лиза суруйар. И. Федосеев
6. Олус, киһи кыаҕын таһынан (сыана). ☉ Очень высокий, очень дорогой (напр., о цене)
   Ыаллыы олорор нэһилиэктэн Ыар сыаналаах халыым кутан, Көмүс симэхтээх аттардаах Күтүөттээх кийиит күүттэрэннэр, Дьиэлэригэр тиийэн кэллилэр. Дьуон Дьаҥылы
   Биир балык үөрэҕэһин иннигэр санныга бачча саллайа сылдьар төбөттөн матан хаалар ыар сыана буолсу. Н. Заболоцкай
   Бүгүн үүрдэрбит сэттэ сүөһүтэ миигиттэн хас да төгүлүнэн ыар сыаналаах буолуо дии саныыбын. М. Доҕордуурап
7. көсп. Киһи сүрэҕин эрийиэх куһаҕан, никсик, дьаардаах (сыты-сымары этэргэ). ☉ Неприятный, тяжёлый, зловонный (о запахе)
   Арыгы көймөстүбүт ыар сыта аҥыл гынна. Амма Аччыгыйа
   Хотонноох балаҕан ыар сыта Кини тыынын хаайар, баттыыр. Дьуон Дьаҥылы
   Тастан чэлгиэн салгынтан балаҕан иһигэр киирдэххэ, ыар сыт муннугар саба охсор. С. Маисов
8. аат суолт.
9. Туох эмэ улахан ыйааһына, ыйааһынынан баттыыра. ☉ Большой вес, тяжесть
   Туох эрэ ыар кини түөһүн Ыга баттыыр этэ таастыы. И. Гоголев
   Миигин кини баһыйар этэ Мэйиитинэн, атаҕынан, Сутуругун да ыарынан. Дьуон Дьаҥылы
   Уу сибиниэс ыарынан Оҕолору ыга баттыыр, Олег күүһэ баарынан Кытыы диэки харбыы сатыыр. А. Кондратьев
10. көсп. Туох эмэ киһиэхэ дьайар, киһини баттыыр эрэйэ, ыарахана, кытаанаҕа. ☉ Что-л. тяжкое, трудное, гнетущее, давящее на человека
    Үөрэхтэн матар ыарын мин бэйэм санныбар сүкпүтүм, түөспэр көтөхпүтүм. Амма Аччыгыйа
    [Мартыын:] Доҕоччуок, эйигин элбэх ыардар, Элбэх буомнар-буомчулар күүтэллэр. И. Гоголев
    Сэрии бары күчүмэҕэйдэрин, ыардарын түөспүнэн солоотум. Саллааттар с. Сырдык күн, эн этиэҥ буолаарай, бу тоҕо Маннык ыарый дьадаҥы киһи олоҕо? Н. Тарабукин (тылб.)
    ср. тув. аар ‘тягостный’, др.-тюрк. йаҕар ‘тяжкий, греховный’, тат. авыр, чув. йывар ‘тяжёлый’
    ♦ Ыар тыын (тыыннаах) — киһиэхэсүөһүгэ куһаҕанынан дьайар, ыарахан, алдьатыылаах саҥнаах ким, туох эмэ (хол., куһаҕан тыын). ☉ Кто-что-л., несущие невзгоды, болезнь, смерть на человека и домашний скот, тяжёлое дыхание, злой дух
    Сүдү ойууну ыҥыран аҕалан кыырдаран, кини ыар тыынын орто дойдуттан үтэйэн баран, көмөн кэбиспиттэр. И. Федосеев
    Өлбүт киһи арыт ыар тыыннаах. [Харайса] барсыма. Дьиэҕин дьиэлээ. И. Гоголев
    Кыһалҕалаах олох ыар тыынын уйумна, Халыҥ да омук уостар, көҕүрүүр. Эллэй
    Хара дьайдаах сэрии ыар тыына, хор, оннооҕор бу ыраах Хайахсыт нэһилиэгин тумнубата. Уйулҕан К
    Ыар ыалдьыт, нүһэр хоноһо <буол> көр ыалдьыт. Тутуллубуттары илдьэн хаайталаан баран, Сыа Тиҥилэх уораҕайыгар ыар ыалдьыт буолан тиийбиппит. Ф. Постников

1. даҕ.
2. Аҕыйах, кэмчи, нуормаламмыт. ☉ Недостаточный, скудный
   Мас кэрдэр сахалар киччим харчыларыттан, дьахтары аһынан, ким төһөнү кыайарынан суолга туттарыгар үбүлээбиттэр. Нэртэ
   Арай үөрүүттэндьолтон эрэ киччим сырдык таммах, өлбөт мэҥэ уутунуу кэмчитик бычалыйыа. Н. Абыйчанин
   △ Кырыымчык, тиийбэт-түгэммэт (кэм туһунан). ☉ Бедный, скудный, нищенский, тяжкий (о времени)
   Минньигэс этэ чэйим Миэхэ ол киччим кэмҥэ. С. Тарасов
   Үп-ас өттүнэн маннык киччим кэм муҥутаан турдаҕына, баартыйа бүрүөтүгэр боппуруос бэлэмнээн киллэрбиттэрэ. В. Яковлев
   △ Былдьаһыктаах, ыксаллаах, тиэтэллээх (кэм туһунан). ☉ Напряженный, критический (о времени)
   Мүччүргэннээх киччим кэмнэр! Былдьаһыктаах түгэннэр! П. Тобуруокап
   Буостаны тарҕата охсуохха наада этэ. Өлүү түбэлтэлээх, ол киччим кэмҥэ Сикорскай оҕонньор эмиэ «амсайан» кэбиспитэ. Тулхадыйбат д.
3. Кэлиитэ-барыыта суох, бүөм, чуумпу. ☉ Уединенный, укромный
   Киччим ойуур иһигэр, Ким да билбэт сиригэр …… Ааккын кистээн ааттыыбын. Д. Дыдаев
   Ким эрэ Киччим хоһум түннүгүн Топтоп Тоҥсуйан тобугуратта. В. Миронов
   [Семен Петрович Данилов] күһүҥҥү киччим айылҕа биир көстүүтүн сонун баҕайытык биэрэр. М. Чооруоһап
4. Искэр тута сылдьар истиҥ, кистэлэҥ (хол., санаа туһунан). ☉ Сокровенный, заветный (о мысли); укромный
   Киччим санаалаах. — Дууһа киччим муннугуттан тыллар олох эрэлэ. П. Тобуруокап
   Анятын кытта холбоһоот [харыйаны] Аҕалан үүннэрэр, Айгыратарсилигилитэр Анал киччим ыралаах этэ. П. Тобуруокап
   Өлөксөй …… кинилэргэ чугаһыыр киччим санаалааҕа. В. Титов
5. аат суолт. Туох эмэ тиийбэтэ, кылгаһа, эрдэттэн быһыллыбыта (үксүн кэм туһунан). ☉ Нехватка, недостаток (преимущественно о времени)
   Бириэмэлэрэ олус киччимэ күһэйэрэ, халлаан сырдыан иннинэ инники кирбиини төттөрү туоруохтаахтар. В. Башарин
   Бириэмэ киччимиттэн үгүһү кэпсэппэккэ, кэлин суруйсуох буолан, аадырыстарбытын эрэ бэрсиспиппит. Н. Абыйчанин

I
албаа диэнтэн атын
туһ. Ытыллыбыт, Ылламмыт, Кыайыынан албаммыт Кыһыл былаахпытын Сэттэ муора ардыгар Тилэри ыйаабыппыт. А. Абаҕыыныскай
Албаммыт, таптаммыт ат сылгы, быраһаай! Күннүк Уурастыырап
II
даҕ., үрд. Аатырбыт, бэртээхэй, уһулуччулаах (үксүгэр поэз. тутлар). ☉ Славный, отменный (обычно употр. в поэз.)
Үтүө кэскил, Үөрэхбилии, Албан үлэ, Айар идэ Аана биһиэхэ аһаҕас. А. Абаҕыыныскай
Манна куйаар да салгыҥҥа, эрэл уота, эн албаҥҥын!.. И. Чаҕылҕан
Саха омук дьонуттан Саллар сааскыт тухары Сата буурай махталы …… Арассыыйа албан ыччатыгар Иэскит курдук иэйэҥҥит Туттараахтыы Тураарыҥ! С. Зверев
△ Ыар-нүһэр. ☉ Священный, тяжкий (о клятве)
Албастаах санааттан талыллан тахсыбыт албан андаҕартан ордук ыарахан бэлиэ тапталга баар буолуо диэбэппин. Өксөкүлээх Өлөксөй
♦ Албан уккуйан (алкыйан) фольк., үрд. — 1) ким, туох эрэ туһа диэн анаанминээн, ыарахан сындалҕаннаах айаны тэлэн (ханна эрэ дьулус, кэл-бар). ☉ Во имя кого-чего-л. преодолевая труднейший путь (идти, ехать, устремляться куда-л.)
Күөх муох таҥастаах Көй Боллох тойоҥҥо аат ааттаан, албан уккуйан киирбитим. Күннүк Уурастыырап
Аан ийэ дойду Алыс адьырҕалара Албан алкыйан ааҥнаатылар. Өксөкүлээх Өлөксөй
Ураты дойдулартан Атын аартыктартан Аат ааттаан, Албан уккуйан Араас омук ааттаахтара Ураты дойду урдустара Кэрэмэс бэйэтин көрөөрү Кэлэр идэлэммиттэр. С. Зверев; 2) анаан-минээн сиһилии, ыатаран (ааттаа — үксүгэр олоҥхоҕо дьулааннаах, улуу күүстэри). ☉ Проникновенно, подробно, с особым пристрастием (называть, перечислять великие и грозные имена в олонхо, что может быть чревато тяжелыми последствиями)
Аллараа адьарай аймахтарын Аҥаарыйар атыыр ааттаахтарын Албан уккуйан тураммын Ааҕан таһаардахпына [АанДьааһын диэн Ааттаах дьахтар хотуннаахтар эбит]. П. Ойуунускай
◊ Албан аат үрд. — үрдүк хайҕалынан киэҥник биллии (уопсастыбаҕа, норуокка уһулуччулаах үтүөнү оҥорон). ☉ Громкая слава; широкая известность (обычно о людях, имеющих выдающиеся заслуги перед обществом, народом)
Өрүү мин түүлбэр киирэр, Өрүү көстө күлүбүрэр Манчаары маҥан ата, Манчаары албан аата. С. Данилов
Айылҕаны баһылыыр Албан ааттаах үлэлээх Суола, Суола дьонноро, Сураҕырыҥ — аатырыҥ! С. Зверев
Ийэ дойду чиэһин, Кыайыы, көҥүл иһин Кыргыһан Охтубуттарга Албан аат, норуот махтала! А. Абаҕыыныскай. Албан аат кулууба — өрөбөлүүссүйэ, үлэ уонна сэрии бэтэрээннэрин түмэр тэрилтэ. ☉ Клуб Славы (общественная организация, объединяющая ветеранов революции, войны и труда)
Албан аат кулуубун оройуоннардааҕы тэрилтэлэрэ улахан кыһамньыларын уураллара эрэйиллэр. «Кыым». Албан аат музейа — өрөбөлүүссүйэ уонна сэрии кыайыыларын көрдөрөр аналлаах музей. ☉ Музей, посвященный победе в революции, Гражданской и Великой Отечественной войне
Тиксии орто оскуолатыгар киирдэххэ албан аат музейыгар хараҕыҥ хатанар. «ББ». Албан ааттаа — үтүө дьыаланан аатырт; уруйдаа, айхаллаа. ☉ Славить, прославлять
Субу сиргэ олорорго Уотта оттуҥ, маста мастааҥ — Субу сири өрүү хайҕааҥ, Өлбөт-сүппэт албан ааттааҥ! Күннүк Уурастыырап
Биһиэхэ, ама, аҕыйах үһүө — Аҕа дойдутун албан ааттыыр Оҕо сааһыттан соруммут? С. Федотов
Киһини үлэ көтөҕөр, албан ааттыыр (өс ном.). Албан ааттан көр албан аатыр. Ааттаах албан ааттанаар, Улуу дьоллоох сурахтанаар. С. Зверев
Айхал этэбит ньургун дьоннорго — Өлөр өлүүнү кыайбыттарга, Төрүүр дьиэттэн албан ааттанарга Анал пааспар ылбыттарга. И. Эртюков. Албан аатыр — үтүө дьыаланы оҥорон киэҥник билин, уруйдан, айхаллан. ☉ Быть прославленным, получать широкую известность, громкую славу (своими большими добрыми делами)
Тыл албан аатырбыт худуоһунньуга Горькай өлбөт-сүппэт айымньыларынан бүтүн аан дойду култууратын сайдыытыгар саҥа суолу арыйбыта. Софр. Данилов. Ньургун Боотур өстөөхтөрүн өһөртөөн, аартык ахсын атыыр оҕус курдук лаҥкыначчы айаатыыр албан аатырбытын туһунан көбө-саба кэпсээн кэҕийэр, ыллаан чоргуйар. Болот Боотур
Кырдьаҕас хомуньуус бэтэрээннэр ыччат ортотугар аҕа көлүөнэ албан аатырбыт бойобуой уонна үлэҕэ үгэстэрин пропагандалааһыҥҥа көхтөөхтүк кытталлар, үгүс сыраларын, билиилэрин-көрүүлэрин биэрэллэр. «Кыым». Албан аатырыы — улахан үтүө дьыаланы оҥорон киэҥник биллии, уруйданыы, айхалланыы. ☉ Широкая известность, громкая слава
Үлэҕэ баар — албан аатырыы, Үлэ — ырыа, үлэ — үөрүү. Дьуон Дьаҥылы
Албандьаһах аат көр албан аат. Ат тиийиэҕинэн албан-дьаһах аат (өс ном.). Аартык тиийиэҕинэн Албан-дьаһах ааккын Ааттаан эрэбин, Суол тиийиэҕинэн Суон-модун сураххын Сураҕалаан эрэбин! П. Ойуунускай
Туох да өйдөппөт билигин Аар Гудал албан-дьаһах аатын, Кини кэрэ Тамаратын! М. Лермонтов (тылб.)
III
аат., түөлбэ. Дьаҥ, ыарыы. ☉ Эпидемическая болезнь, эпидемия.

1. 1) чёрный; тёмный; хара өҥ чёрный цвет; хара былыт готовая пролиться туча; хара ыт чёрная собака; хара хаалтыс чёрный галстук; хара ат вороной конь; чох (или көмөр) хара чёрный как уголь; ыас хара чёрный как смоль; хара мэҥ чёрная родинка; 2) перен. чёрный, мрачный, дурной, злой; хара санаа чёрные, мрачные мысли; хара суол а) чёрное дело; б) порок; 2. употр. в нек-рых сочет. в качестве усил. сл.: хара ааныттан (или маҥнайгыттан) с самого начала; хара сарсыардаттан с самого утра; хара төрүөҕүттэн с самого рождения; хара көрсүөҕүттэн с первой встречи; как только увидел; хара сор большое (букв. чёрное) несчастье; хара түөкүн ужасный плут, мошенник; хара накаас тяжкие муки; муки ада; мука мученская; хара балыыр тяжкая клевета # аат харата а) спустя рукава; б) нехотя, неохотно; киһи-хара буол = стать человеком, выйти в люди; хара аан уст. чёрный ход; хара бараан смуглый; хара көлөһүн труд в поте (лица); хара кутуйахсыт самка полевого луня; хара өлүү проказа, лёпра; хара самыыр дождь без примеси снега; хара сар сарыч обыкновенный; хара сир а) чернозём; б) земля, грунт, почва, не покрытые снегом; хара сыыр яр, обрыв, крутой берег; хара торучча семена чёрной торицы; хара туруйа чёрный журавль; хара тыа а) дремучий лес; б) лиственничный лес; хара тыыммын харыстаа фольк. защити бедную душу мою; хара улар глухарь-самец; хара уу буол = промокнуть до ниточки; промокнуть насквозь; хара уунан олор = остаться без пищи на одной только воде; хара үлэ а) физическая работа; б) чёрная работа; в) черновая работа; үлэм харатын бүтэрдим вчерне я работу закончил (напр. над повестью, рассказом); харах харата зрачок; хара хаас новоземельский гуменник (вид гуся); хара чөкчөҥө щегол.

1. аат.
2. Үүнээйи үүнэр сир үрүт араҥата, сир кырса. ☉ Земля, верхний слой почвы
   Кыыс Амма кытыллара нүөл кырсынан, уохтаах буорунан сураҕыраллар. Софр. Данилов
   Чэйиҥ, чэйиҥ, чэкийдэр, Чиргэл буортан тирэнэн Тэйэн-тэбэн иһиэҕиҥ! С. Васильев
   Өлүөнэ өрүс умнаһын буора оҕуруот аһа үүнэригэр олус табыгастаах. «ХС»
3. Ууга мэһийдэххэ тиэстэ курдук буолар олус мээккэ буола бытарыйбыт хайа боруодата; туой. ☉ Глина. Көһүйэ буорун үчүгэйдик эллэниэхтээх
   □ Буор көһүйэҕэ көбүөр ытыйа турар Ааныс куттаммыттыы балаҕан түгэҕин диэки көрдө. Софр. Данилов
   Дьадаҥы ыаллар күөл хомуһун маска тылбыйан тас өттүн буорунан сыбаан оҥостубут ыыспалара — ыраах ньахчарыһан олороллор. Эрилик Эристиин
   Оһох буорун ылбыт омуһахха бэйэлэрэ оһох оҥостоллоро. Дьүөгэ Ааныстыырап
4. Быыл, суол быыла. ☉ Пыль
   Утарыта иһэр массыыналар күдэн буору икки өттүнэн субуйа тардан аҕалан холбуу охсоот, аасыһа турдулар. Амма Аччыгыйа
   Уулусса кубус-кураанах, арай дөрүн-дөрүн сиккиэр тыал суол буорун, бөҕү-сыыһы өрүкүтэн ааһар. Софр. Данилов
   Тойон тумул хоонньуттан, Туман буору өрүкүтэн, Тоҕус ыҥыыр аттаах дьон Тоҕо ааҥнаан таҕыстылар. Күннүк Уурастыырап
5. Дойду, сир, төрөөбүт дойду. ☉ Страна, родина, родной край
   Килбиэн күммүт анныгар Ким барыта сүүһүн туоллун, Орто буортан барарыгар Оҕото хос сиэннээх буоллун. Күннүк Уурастыырап
   Тиэтэй, буойун, Төрүт буоргун көмүскээ, Тиэрэ кэбэн, турбаттык Түөкүннэри түҥнэртээ! А. Абаҕыыныскай
   Дьэ диэ, бу төрөөбүт буортан ордук ахтылҕаннаах туох да суох. А. Сыромятникова
6. эргэр. Нолуок төлүүр иһин бэриллэр ходуһа сир. ☉ До революции: земельный надел, выдаваемый обычно за уплату налога, ясака
   Соҕотох Лиэп Буудап Арыылаах Алааһы бүтүннүү сабардыыр — Көр оттон Таҥхааһай оҕонньор Төһө өр буора суох сылдьарый? Эрилик Эристиин
   [Одунча:] Киһи үс гыммыт биирэ тыыннааҕар буор сүкпэт, арай өллөҕүнэ эрэ икки арсыын буору сүгэр. Суорун Омоллоон
   Инньэ эһэмэбэм саҕаттан хоруонай буорбун тутан сылдьабын. Ону күн ыраахтааҕыга тиийэ үҥпүккүт иһин бэрдэриэ суоҕа диэн ыыра эрэнэбин. М. Доҕордуурап
7. харыс т. Киһи иинэ, киһи уҥуоҕа. ☉ Могила
   Мин өлүөм — дьүһүнүм сүтүөҕэ, Мин буорум отунан үүнүөҕэ. Кэриэһим — кэннибэр хааларым, Кэхтибэт — кэрэкэ тылларым. П. Ойуунускай
   Буорга үлэлиир сириҥ хаҥас диэки халдьаайыга буолуо, аҕам аах аттыларыгар. Н. Заболоцкай
   Бу диэкинэн быһа охсон аастахпына, сиртэн нэһиилэ томтойон көстөр көтөҕө саппыт ытым, Нэктэлим, буоругар тохтоон ааһарым. Кэпсээннэр
8. даҕ. суолт. Буору (туойу) мэһийэн, симэн оҥоһуллубут. ☉ Глиняный, сделанный (состоящий) из глины
   Кыараҕас муус түннүктэрдээх муосталаах ампаар дьиэ ортотугар турар буор оһох тыаһаан-ууһаан умайан лиҥкинээн барда. Эрилик Эристиин
   Сайылык буор сыбахтаах балаҕаннара кыччаан, намтаан, күнүс көрбөтөх киһи манна ыал баар буолуо дуо диэх курдук, иҥэнсүтэн, күл курдук боруһан, хаптаһан тураллар. Суорун Омоллоон
   Туллай хоонньуттан үрүҥ таас иһиттээх хартыыһаны, эмиэ оннук иһиттээх биэрэһи, икки буор чааскыны, икки биилкэни уонна да элбэҕи хостоон таһаарда. Н. Павлов
   тюрк. бор, пор
   ♦ Буор айах — түөкүн, уоруйах (кинилэр уорбут сүөһүлэрин кистииллэригэр буор буоларын иһин этэллэр). ☉ Вор (букв. земляной рот — возникновение фразеологизма связано с тем, что воры прятали мясо убитых животных в ямах). Буорга киир — өл, көмүлүн. ☉ Умирать; лечь в могилу
   Ол эн ат бэлэхтээбит «быраатыҥ», баҕар, буорга киирбитэ ырааппыта буолуо. «ХС»
   Күлэр-үөрэр, сүбэ биэрэр Өрүү тыыннаах эдэри, Буорга да кииртин иннигэр, Өлбүт диэххэ түктэри. С. Данилов
   Төһө да кылгаһым-кыараҕаһым иһин, биир иннэни-бүргэһи уорбакка буорга киирэр баҕалаахпын. Болот Боотур. Буордаах эт — уоран өлөрүллүбүт сүөһү этэ. ☉ Мясо ворованной скотины (букв. мясо с землей)
   Түүлээх уллуҥахтаах, Түүн сырыылаах, Сыалаах быһахтаах, Сул туос остуоллаах, Үөннээх эт сүгэһэрдээх, Буордаах эт аһылыктаах, Муҥутуур түөкүн аатырбыт Мин муҥнаах буоллаҕым. С. Зверев. Буор дьадаҥы — олус дьадаҥы. ☉ Голодранец
   Уйбаан аҕата, буор дьадаҥы киһи, эдэр сааһыгар өлбүтүн кэннэ, ийэтэ атын нэһилиэккэ эргэ баран хаалта. А. Софронов. Буор иһээччи — арыгыны эккирэтэн туран олус элбэхтик иһэр киһи, арыгылаан киһи аатыттан ааспыт киһи. ☉ Беспробудный пьяница
   Быһаас аахпыттара бөһүөлэккэ 33 буор иһээччи баар сурахтааҕа. Далан
   Сорох үчүгэй дьахталлар оннооҕор адьас буор иһээччи буолан, киһи аатыттан ааспыт эрдэрин биэбэйдээн, сүүрэн-көтөн, сылаассымнаҕас тылларынан ааттаан, атаҕар туруоран дьон кэккэтигэр киллэрэллэр дии. «ХС»
   Буор иһээччи билигин ыалы кэрийэн хонуктуур, көрсүбүт киһитин аайыттан «умналаан» арыгы иһэр. «Кыым». Буор маҥалай — олус моҥус, аһара аһанньаҥ, аһастаах. ☉ Ненасытная утроба, обжора (букв. глиняное брюхо)
   Бу Буор маҥалай, Бурҕалдьы сото, Босхоҥноон сытан, Босхону аһаан, Буоратта буолбаат?! Эллэй
   Киһилэр буолбатахтар — Кыыллары кытта кыратыахсыттар, үөннэри кытта үөхтэриэхситтэр, Буор маҥалайдар, Буос бээгэйдэр да бааллар эбит! П. Тобуруокап. Буор сахалар — тоҥус-маньчжур тыллаах норуоттар былыргы сахалары, сайыҥҥы балаҕаннарын буорунан сыбыылларын иһин итинник ааттыыллара. ☉ Земляные якуты (так называли якутов, которые летние юрты обмазывали глиной, тунгусо-маньчжурские народы). Буор сирэй — кыбыстары билбэт, сааппат сирэй. ☉ Бессовестная, бесстыжая рожа (букв. земляная рожа)
   [Үрүҥ Уолан] Көр-даа-бу!!! Көр-даабу!!! Көстүбэт көлдьүнэ, Буор сирэй, Бурҕалдьы сото Тумсуҥ тууһун Туох истиэ баарай? П. Ойуунускай
   Буор сирэй, баҕар, эн манна букатын да хаал! Дуорас кыһаллыам суоҕа. НС ОК. Буор тохтор — олус эһин, быһын, туга да суох хаал (дьадайан); тугу да кыайбат буол (олус кырдьан). ☉ Обеднеть, остаться ни с чем; стать немощным (от старости)
   Арыгыһыт киһиттэн буор тохтор (өс хоһ.). Умнаһыттан буор тохтор (өс хоһ.). Мин бу буор тохтор буола кырдьыахпар диэри соргу көрдөһөммүн сир-сир эгэлгэтин кэрийдим, дойду-дойду арааһыгар сырыттым. Софр. Данилов. Буору (буор) бааһырдар — ынах, сылгы сүөһү (улаханыттан-кыратыттан, тыһытыттанатыырыттан, эмиһиттэн-көтөҕүттэн тутулуга суох бас билэр сүөһү уопсай ахсаанын саба быраҕан этэргэ). ☉ Конный и рогатый скот (букв. на земле след оставляющие — старинное выражение якута-скотовода, определявшего количество своего скота по головам, независимо от возраста, упитанности и т. д., напр., буор бааһырдарым сүүрбэ ‘у меня двадцать голов скота’)
   Буору бааһырдара элбээбит киһи (өс хоһ.). Уонча буору бааһырдар сүөһүлэнэн, үһүн туолан эрэр биир уол оҕолонон, син атын дьоҥҥо муҥа суох санатан, туспа буруо таһааран, алтасэттэ сыл ыал буолан олорбуттара. А. Сыромятникова
   [Оҕонньор ыспыраанньыкка:] Сылгылыын-ынахтыын буор бааһырдарым биэс сүүсчэкэ. Болот Боотур. Буору бааһырт (бааһырда сырыт) — букатын бүтэн баран, тыыннаах эрэ сырыт. ☉ Стать немощным, доживать последние дни
   Абалаах-саталаах өстөөхтөрүн килбэйэн тахсыар диэри таһыйтараллара. Ол сордоох эмиэ киһи буолан буору-сири бааһырдан сылдьан, онон бүтэрэ. А. Сыромятникова
   Үтүө доҕотторуом! Өбүгэ дьонноруом! Буору бааһырдарым, Тыккырыыр Тыыннааҕым тухары, Үчүгэйдик, Үөрүүлээхтик, Үлүскэнник Олоҕу олорорго Өлүмнэһэбин, Өрүсүһэбин. С. Данилов
   «Дьоҕойон буору эрэ бааһырдан сылдьарыҥ айыыта буоллаҕа дии», — дэһэллэр. Ч. Айтматов (тылб.). Буор уйбат буруйа — улахан, ыар буруй, айыы. ☉ Очень большой, тяжкий грех, тяжкая вина
   Буор уйбат буруйдаах, сир уйбат сэмэлээх (өс хоһ.). Мөккүһэ түһээт, этиһэллэр, этиһэ түһээт, өстөһөллөр, өстөһө түһээт, буор уйбатынан буруйдаһаллар. Амма Аччыгыйа
   Оттон оҕолорбутун умсарбыт, Сир-буор уйбат сидьиҥ буруйун оҥорбут Сиэхситтэр систэрин үөһүгэр Өс-саас өҕүллүбэт өргөс үҥүүтүн өтөрү саайыахпыт. Эллэй. Буору (сири-буору) кымаахтаа (кымыстаа) — улаханнык кыбыһын, кыбыстыылаах балаһыанньаҕа түбэс; олус кыбыстынньаҥ буол. ☉ Сильно смущаться, стесняться; попадать в неудобное положение
   Оттон бу Илья киһини кыайан өрүһүйбэт, оҕочооно бэрт, бэйэтэ сирибуору кымаахтыы сылдьар. В. Яковлев
   Күөх зонаны харабыллыыр эбээһинэстээх Кеша сири-буору кымыстыырыгар тиийдэ. Е. Макаров. Буору кытта <кытары> буор буолбут — олус өрдөөҕүтэ өлөн умнуллубут, көмүллүбүт да сирэ биллибэт буолбут; олус өр туран, эргэрэн, эмэҕирэн, сууллан, биллибэт-көстүбэт буолбут (туох эмэ тутуу, өтөх туһунан). ☉ Забытый из-за давности смерти, даже могилу нельзя найти; сравняться с землей; обветшать, обрушиться, исчезать (напр., о старых строениях)
   Онуоха диэри [оҕолор улаатыахтарыгар диэри] миигинник баҕас буору кытта буор буолаа инибин. Амма Аччыгыйа
   Оҥхой курдук алаастар үрдүлэригэр эргэ, сиҥнэн эрэр эбэтэр сиҥнэн бүппүт былыргы өтөхтөр, баҕар, сарсын, баҕар, өйүүн буору кытары буор буолан, сири кытары сир буолан олоччу симэлийиэхтэрэ. В. Гаврильева. Буору уоп — өл (кыраан, сэтэрээн этии). ☉ Умирать (букв. набрать полон рот земли • проклятие, злорадство)
   «Эн мин биэбин хоолдьуга, көҥсүү гын, куртаҕыҥ түгэҕэр тимир үөрбэ буолан түспүтүн, быйылгы үрүҥ хаары туораабакка буору уобан хаал!» • диэн эмээхсин кыыһыран олус кыраабыт. МНН
   Бу сордоох сиһин үөһүн быһа кымньыылатан умса түстэ, буору уопта. Өллө-үө?!! Болот Боотур
   Сүүһүнэн ньиэмэс саллааттара уонна эписиэрдэрэ, власовецтар, кинилэр хос моонньохторо буору уоппуттара. ССХУо. Буору уоптар — тыынын быс, өлөр. ☉ Убивать, лишать жизни (букв. заставить схватить землю ртом)
   «Бассабыыктары ытыалаа! Харса суох ытыалаа! Баартыйата суох киһибин диигин, кинилэри харыстаама. Ыппатаххына бэйэҕэр буору уоптарыам!»— диэбитэ кини кытаанахтык. Д. Таас
   Хаарыан бэрэмэдэйим! Илдьэ бардаҕа! Кыһыллар буору уоптардахтарына, хоолдьуга гынар ини! «ХС»
   [Мыреев] бааһыран госпиталга киирбитэ. Үтүөрэн баран уонунан гитлеровецтары эмиэ буору уоптарбыта. «Кыым». Буору (сири) харбат — туста сылдьан албаска киллэрэн охтор. ☉ Сбить с ног (напр., в борьбе хапсагай или вольной)
   Хайдахтаах да күүстээх киһини көрүөх бэтэрээ өттүгэр буору харбатар дьикти тустуу албастарын ымпыктаан-чымпыктаан билэр саҥа учуутал сиэксийэтигэр Одьулуун ыччата барыта суруйтарбыта. Е. Неймохов
   ◊ Буор аһыҥа — иккис кынатыгар кыһыллаах, бороҥ өҥнөөх бөдөҥ аһыҥа. ☉ Саранча
   Кураан буолан буор аһыҥа, кыната кууран, ыраах баҕайы көтөн сырдыргыыр. Амма Аччыгыйа. Буор быһыт — буору астаран эбэтэр кутан оҥоһуллубут быһыт. ☉ Земляная дамба
   Кэлэр саас буор быһыт быһыахха. М. Доҕордуурап
   Аны өлгөм уулаах Ботомоойу үрэҕин 10 миэтэрэ үрдүктээх буор быһытынан бобон, бу үрэх уутун хоту диэки халытыахха наада. И. Егоров. Буордаах уу — өрүс көмүөлү көтөҕөр бастакы халаана ааспытын кэннэ, сир ирбититтэн, хайалар хаардара ууллубутуттан кэлэр иккис халаан. ☉ Летнее (второе) половодье
   Өрүскэ улахан уу кэлэн турар, буордаах уу. А. Сыромятникова
   [Күөх хонуу] бүгүн буордаах уу кэлэн, эмиэ тобус-толору уунан мэндээрийэн хаалла. Н. Лугинов
   Гидрометслужба биэрэр көрдөрүүлэрэ быйыл иккис, буордаах уу таһыма Өлүөхүмэ оройуонугар бастакы уутааҕар миэтэрэ аҥара уонна биир миэтэрэ үрдүк буолуо дииллэр. «Кыым». Буор кут итэҕ. — саха өйдөбүлүнэн киһи кутун үс сүрүн чааһыттан биирдэстэрэ. ☉ Одна из трех частей души человека (согласно представлениям древних якутов, душа человека состоит из трех частей: буор кут, ийэ кут и салгын кут)
   [Андаҕарбын булгуттахпына] Буор куппун буор ийэ туппатын, Салгын кутум салгын үөрэ буоллун, Ийэ куппун, иэйэхсит аайы илдьимиэхтин. Өксөкүлээх Өлөксөй
   Суоһалдьыйа Толбонноох буор кутун буор туппатын, ийэ кутун иэйэхситэ ылбатын, салгын кута, кырыыска туран, кырамаҥҥа көппөтүн. П. Ойуунускай
   Оҕобун эйигин, ыччаппын, ытыктыыр киһибин, Дьэримиэйи кытта (Дьэргэ диэки ыйан кэбистэ) буор куккутун бохсоруйан, ийэ куккутун эҕэрийэн бииргэ холбоору — кэлэн олоробун. Болот Боотур. Буор сата — этиҥ тааһа, этиҥ сүгэтэ. ☉ Громовой камень (песок, расплавленный от удара молнии). Оҕолор буор сатанан оонньообуттар. Буор суол — солооһуннаах, буору кутан томтотуулаах, ханаабалаах суол. ☉ Грунтовая дорога
   Дэриэбинэттэн тахсан, улахан буор суолга киирдибит. И. Никифоров
   Буор суол, асфальт суол, бетон суол, тимир суол, халлаан суола, уу суола... Сыыйыллар, сундулуйар, эргичийэр, дьон олоҕун бэйэтигэр сөрүүр. В. Гаврильева. Буор түҥэтик — нэһилиэк сирин бүтүннүүтүн хос түҥэтии. ☉ До революции: коренной передел в якутском наслеге сенокосных угодий плательщикам ясака
   Кэнники ойох ыллаххына дьиэ-уот туттарга уһаайба онно эмиэ наада буолуохтаах. Онон буор түҥэтиккэ хайаан даҕаны уһаайба онно ылларгын сөп буолуох этэ. П. Ойуунускай
   Аны сайын буор түҥэтик буолар үһү. Н. Павлов
   Лоп курдук биэс уон сыл буор түҥэтик олоҕурбута, күөх биэдэмэс туругурбута, саарба саһыл күрүөлэрэ үөскээбиттэрэ. Суорун Омоллоон. Буор хара киһи — олус хара киһи. ☉ Очень смуглый, чернолицый человек. Ыйдаҥатааҕы тиит күлүгүн курдук буор хара киһи. Саха фольк.

I
1. аат.
1. миф. Орто дойду дьонун, сүөһүтүн-аһын айбыт, кинилэргэ үтүөнү оҥорор, Үөһээ дойдуга олохтоох сырдык тыыннар үрдүк биистэр (христианскай религия таҥараларын курдуктар). ☉ Общее название высших существ, олицетворяющих доброе начало (примерно соответствует христианским божествам)
Наар үчүгэйи айа, оҥоро турар, дьон аймаҕы араҥаччылыыр айыылар бааллара буолуо диэн былыргы сахаларга өйдөбүл үөскээбит. Саха фольк. Мөлтөх буолан, Миигин араҥаччылыах айылаах Араас сырдык айыылары айбытым. Кинилэргэ сүгүрүйэрим, Кинилэртэн көрдөһөрүм. И. Гоголев
2. Үөһээ дойдуга олохтоох үрдүк биистэринэн айыллыбыт, кинилэринэн араҥаччыланар Орто дойдуга олорор бары — барыта («үтүө», «үтүө санаалаах» диэн өйдөбүллээх). ☉ Все, что создано божествами, покровительствуемое ими (имеет дополнительный оттенок: «доброе», «добрая суть»)
[Эркээни:] Кырыктаах батыйанан далбаатаммыт боотурдааҕар Аан дойду амарах иччитин аһатар Сиэллээх удьааны туппут Айыы киһитин мин быдан ордоробун. И. Гоголев. Айан киһитэ ааспыта буолуо, Суол киһитэ тутайбыта буолуо, Айыы амтаннаах аһына аһатыҥ, Сөлөгөйүнэн утахтааҥ, Дьулуруйар Ньургун Боотур оҕоккобун! Ньургун Боотур
Тыый, тукаларыам, ол хотон иһиттэн айыы сүөһүтэ ханна барыай. В. Яковлев
3. фольк. Олоҥхоҕо, остуоруйаҕа сахалар, кинилэр олорор дойдулара, кинилэри өстөөх биистэртэн харыстыыр, көмүскүүр дьоннор (бухатыырдар, удаҕаннар эҥиннэр). ☉ В олонхо, сказках — якуты, страна якутов, их защитники от враждебных сил (богатыри, шаманки и др.)
Төһө-хачча айаннаабытын билбэтэ да, айыы сириттэн арахсан барда, күн дойдутуттан тэлэһийэн барда. Саха фольк. Холлоҕос быһаҕаһын саҕа кутаа уотунан кини диэки өрө уһуутаан кэбиспитэ …… киһини хаба ортотунан кэлбитин айыы бухатыыра халбарыс гынан биэрдэ. Ньургун Боотур
Айыым кыыһа барахсан Көҥүл салгынтан көтөҕүллэн Субу куорхаан эрэрин көрөммүн, Уҥуохтуун хамсаатым, сүрэхтиин эппэйдим. С. Зверев
4. эргэр. Дьылҕа, оҥоруу, анал. ☉ Судьба, рок, участь. Эн айыыҥ инньэ, мин айыым инньэ («биһиги дьылҕабыт, аналбыт тус-туспа, онон бииргэ сылдьар, олорор кыахпыт суох, арахсабыт» диэн ис хоһоонноох көһөр олук)
5. эргэр. Илэ хаампыт улахан үөр (өлөн баран дьоҥҥо илэ көстө сылдьар, ордук урууларын, чугас дьонун моһуоктуур, кыайан уоскуйбатах киһи кута). ☉ Наиболее известная и страшная душа покойника (не нашедшая успокоения и причиняющая различные беспокойства живым людям, особенно близким). Кини өлөн баран үөр буолар. Чугас эргиннээҕи нэһилиэктэр, улуустар туой Болугур айыыта диэн ааттаан, ытыктыыллар …… айыы оҥостоллор, алгыыллар, көрдөһөллөр. Саха фольк.
2. даҕ. суолт. Үтүө, сырдык. ☉ Добрый, добросердечный. Айыы санаалаах киһи
□ Бу тыллар буолбатах — ырыалар, Таптаабыт сүрэхтэн саҕыллар, Абылыы, долгута дуорайар Айыы хаан тып-тыыннаах ырыалар. С. Данилов
«Хайа айыы санаалаах кэлэн абыраатыҥ буолла», — диэтэ оронтон дьахтар саҥата. Софр. Данилов
Маша диэн айыы майгылаах-сигилилээх эдэркээн ас таһааччы биһиги Саҥа дьыллааҕы остуолбутугар сыһыарыллыбыт. С. Данилов
♦ Айыы сирин ардаҕырдан (сылдьар киһи) көр күн сирин көппөҕүрдэн (сылдьар киһи). Айыы сириттэн араҕыс — Орто дойдуттан, күн сириттэн сүт, өл. ☉ Уйти из жизни, умереть (букв. расстаться с божественным миром)
Санаабын таппатаххытына, элбэх өлүү-сүтүү көтөллөөх, аан холорук аргыстаах айыы сириттэн арахсыам. «ХС». Айыы сирэ аһаҕас (күн сирэ көҥдөй) — Орто дойду киэҥ, онон ханна баҕарар барыахха, олоруохха сөп (үксүгэр атаҕастаппыт киһи атаҕастаммыт сириттэн барар кыахтааҕын туһунан этии). ☉ Земля широка (букв. земля добрая (добрых божеств) открыта, подсолнечный мир свободен — обычно говорят, когда терпят обиду где-л. и утешаются тем, что можно оставить это место)
Айыы сирэ аһаҕас, күн сирэ көҥдөй — Хаан өһөҕүнэн хатыспыт, Харах уутунан аалсыспыт Аат дьонун аттыттан …… Бүтэй Бүлүү өрүс хотуну Өксөйөн да көрдөҕүм. С. Зверев
Киниэхэ киирэн, чэгиэн эппин сэймэктэтиэм, хара хааммын тохторуом суоҕа. Күн сирэ көҥдөй, айыы сирэ аһаҕас. В. Протодьяконов
Айыы сирэ аһаҕас, күн сирэ көҥдөй, сырыттын, — аҕам мас-таас курдук этэн кэбиспитэ. «ХС». Айыыта киирбит — үчүгэй майгыта киирбит, аламаҕай буолбут. ☉ Он в добром расположении духа, в хорошем настроении
Сүөдэриҥ айыыта киирдэҕинэ сүрдээх үтүө киһи, доҕор! Амма Аччыгыйа
Муҥхалаах муҥур баһылык айыыта киирдэҕинэ: «Ити тулаайахха биир сүүр балыгы ордук ойуулаан биэриҥ!» — диэн көбдьүөрэр. И. Гоголев
Кини [Аллахов] аргыһа …… Хатыҥ угун хантан эрэ …… өр үлэһэн булан, үҥүүтүгэр олордуммут этэ. Дьэ ол иһин айыыта итиччэ киирэн иһэр. Н. Заболоцкай
Айыыта холлор (төллөр) көр аҕынньыта төллөр (холлор). Төһөлөөх уолаттар таҥара кыраабыт сибиинньэ халбаһытын сииллэрий? Туй-сиэ, киһи айыыта төллүөх! Н. Островскай (тылб.). Ол айыыта онон — мэлийэн, сүтэн турар (ким эрэ ханна эрэ барбытын, онтон ыла мэлийбитин эбэтэр туох эрэ сүтэн көстүбэтин дьиибэргээн этии). ☉ Пропал без вести (говорится с оттенком удивления, когда кто-л. был, затем куда-то ушел, исчез, потерялся и его поныне нет или что-то потерялось безвозвратно)
Кыыһа мааҕыын сарсыарда оскуолаҕа барбыта, ол айыыта онон. Н. Заболоцкай
Сүөдэр ботуруонун угар халампааһын хаатын сүтэрбитэ, ол айыыта онон. «ХС»
◊ Айыы аймаҕа (күн улууһа) миф. — 1) дьон-сэргэ; сахалар бүтүннүүлэрэ (нор. айымнь. абааһы аймаҕар утары туруоруллар). ☉ Весь народ; доброе племя якутов (в фольк. противопоставляется племени злых духов, абаасы)
Айыы аймаҕын араҥаччылаатын диэн айбытым, Күн улууһун көмүскээтин диэн оҥорбутум [Ньургун Боотуру]. Ньургун Боотур
Айыы аймаҕын араҥаччылаатаххына да араҥаччылыах эн эрэ буолуо диэммин көрдөһөөрү ыҥыртаран аҕаллым. П. Ойуунускай; 2) Үөһээ дойдуга олорор, Орто дойдуну араҥаччылыыр үрдүк айыылар хомуур ааттара. ☉ Собирательное название высших добрых божеств, обитающих на небе и покровительствующих всем обитателям Среднего мира
Микиитэ айыы аймаҕар, күн улууһугар тиийэн тыл эттэ. Амма Аччыгыйа
Айыы аймаҕын аһыттан аҕаллым, орулуос кус сымыытын саҕа араҕас илгэни бырахтым [диир үөһэттэн дьахтар]. Саха фольк. Айыы аймаҕын Алгыыр эрэ этибит, Абааһы аймаҕын Ааттаһар эрэ этибит. Өксөкүлээх Өлөксөй
Айыы дьоно көр айыы аймаҕа (күн улууһа). [Ойуун] унньуктаах уһун айан суолун тобулан Орто дойдуга эргиллэн кэлиэр диэри айыы дьонун араҥаччылыылларыгар көрдөстө [үөһээ биистэртэн]. И. Гоголев. Айыым таҥарам! — олус сөҕөн, долгуйан, уолуйан, куттанан саҥа аллайыы (нуучча итэҕэлиттэн, саҥа алл. киирии). ☉ Боже мой! (межд., выражающее крайнее удивление, волнение, ужас)
[Ааныка:] О, айыым-таҥарам! Туох үлүгэрэй! Туохха-туохха тиэрдэҕин? Оо, айыым-таҥарам! Хата тыыннаах орпуппун. Болот Боотур
Айыым-таҥарам, кимнээхтэр эрэ истэхтэрэ буолла! А. Сыромятникова
«Айыым-таҥарам, дьэ дьэргэтэн сыт да сыт!»— диэн Буров Митя итийбит оһох үрдүгэр сэппэрээги бырахпытын кэннэ саҥа аллайда. «ХС». Айыы намыһын эргэр. — удаҕаннары, сорох көтөрдөрү ытыктаан, киэргэтэн этэр кубулуйбат эпитет. ☉ Постоянный украшающий эпитет, употребляется по отношению к почитаемым небесным красавицам-шаманкам, некоторым особо почитаемым птицам
Айыы намыһын удаҕаннардаах Арҕаһыттан тэһииннээх Ахтар айыы аймаҕын Аҕата-ийэтэ буолбуттар эбит. П. Ойуунускай
Оннук чугастан кини [Чуура] ити айыы намыһын көтөрдөрүн [кыталыктары] көрө илигэ. Л. Попов. Айыы ойууна — абааһыга кыырбат, үтүө тыыннары, айыылары эрэ кытта «бодоруһар» ойуун. ☉ Белый шаман (шаман, общающийся только с добрыми духами-айыы, а не злыми). Айыы ойууна — үрүҥ ойуун. Кини үөһээ үтүө санаалаах айыылартан-таҥаралартан бэйэтин дьонугарсэргэтигэр араас көмөнү көрдөһөр. Саха сэһ
1977
Биһиги төрдүбүт Эргис диэн айыы ойууна эбитэ үһү. Саха сэһ. II. Эллэйтэн алта уол төрүүр: Лабыҥха Сүүрүк, кини сытыы-хотуу, алгыстаах, хойут айыы ойууна буолбут. Саха сэһ. I. <Үрүҥ> Айыы <Аар> Тойон миф. — саха итэҕэлинэн, аан дойдуну, киһини-сүөһүнү, тыынар тыыннааҕы айбыт, киһиэхэ куту иҥэрбит, үөһээ халлааҥҥа олорор, бары айыылартан саамай үрдүкү, сүдү айыы. ☉ По поверью якутов, верховное существо, стоящее выше всех айыы, добрый дух, создатель мира, управляющий всей Вселенной, ниспосылающий детей и влияющий на плодородие земли, размножение скота и т. д. (букв. <Белый> Создатель-Господин). ПЭК СЯЯ
Аралы халлаан алаһалаах, Аһыныылаах санаалаах Айыы тойон аҕабыт дайдыны айарыгар …… Алыһы даа айда этэ. Өксөкүлээх Өлөксөй
Сөҕөлөөннөөх түһэхтээх, Сүөгэй айаан аартыктаах Үрүҥ айыы тойон эһэтигэр Үс төгүл өрө уунан Айах тутан алҕаата. С. Зверев. Айыы Тойон таҥара — христианскай итэҕэлинэн, барыны айбыт таҥара; таҥара мөссүөнэ. ☉ Христианский бог; икона
[Варвара (таҥара диэки көрөр):] Көрдөһөбүн, Айыы Тойон таҥара, сиргэ дьоллообут икки оҕобун былдьаама, харыстаа! С. Ефремов
[Онтоон (таҥаратын диэки хайыһан туран, тобуктуур):] Айбыт Айыым Тойон таҥарам, Усуус курустуоһум, иһит, быыһаа-абыраа. Күндэ
Аймахтарын дууһаларын Айыы Тойон таҥараттан Абырыырга көрдөстө. Күннүк Уурастыырап
Дьөһөгөй айыы көр дьөһөгөй. Сылгы сүөһү айыыһыта Дьөһөгөй айыыттан төлкөлөөх. Нор. ырыаһ. Арҕаһыттан тэһииннээх Аһыныылаах санаалаах Айыы Дьөһөгөй аймаҕа Орто улуу дойду Уруйдаах уорҕатыгар олохсуйан үөскээбит. Саха нар. ыр. II
II
ай диэнтэн хай
аата. Историяны айыы аҥаардас «уһулуччулаах» эрэ омуктар аналлара буолбатах. Суорун Омоллоон
Биһиги айыыларбыт ордук киэҥ дириҥ далааһыннаах буолуохтаах, киһи сүрэҕин, киһи дууһатын ордук уустук-ураннык көрдөрүөхтээх. П. Ойуунускай
Чабырҕах — саха норуотун тылынан айыытыттан биир саамай сытыы көрдөөх сатирическай формата. Саха фольк. Үлэ, охсуһуу, тугу эмэни Дьоҥҥо туһалааҕы айыы — Ити буолар үлэһит киһини Үйэтитэр үрдүк айыы. И. Эртюков
III
аат. («й» мурун дорҕ.). Олоҕурбут сиэри-майгыны кэһии; христианскай итэҕэл бобууларын, сиэрдэрин кэһии. ☉ Поступок, нарушающий принятые запреты, обычаи-обряды, установления, предписания, правила христианской веры; грех
[Уйбаан:] Айыы баарын да иһин, айыытааҕар күн кыһалҕата улахан. А. Софронов
Былыр монгол сири алдьатары айыынан ааҕара. И. Федосеев. Аҕам тугу көрдөһөр да, толорон иһээр, Толорботоххуна кэнэҕэс айыы буолуо. Саха фольк.
△ Ыар буруйу оҥоруу, ыар буруй (хайаан да иэстэбиллээх, сэттээх-сэмэлээх). ☉ Тяжкий проступок, тяжелая вина, преступление (непременно влекущее за собой наказание, расплату)
Халыҥ айыы, хара буруй (өс хоһ.). Хабырылла Сүөдэркэ элбэх айыыны оҥорбут киһи, туох аанньа үһүө, дууһата далай айыыга барара биллэр. Н. Павлов
[Мартыын:] Хараҥа айыыны оҥорторума, Алдьархайы тохтот, хайаан да тохтот! И. Гоголев
♦ Айыыбын тугу кистиэмий көр айыыны кистээбэккэ эттэххэ (тугу кистэниллиэй). Айыыга киир (бар) — 1) ханнык эмэ сэмэлэнэр быһыыны, кыра буруйу оҥор (урут айыыта суох киһи). ☉ Впасть в грех, согрешить, совершить какой-л. предосудительный проступок (о человеке, ранее не замеченном в подобных поступках)
«Адьас айыыга киирбэтэҕиҥ дуо?» — дириэктэр кыыһырбыта ааһан, дьиибэлээхтик күлэн ымайда. Н. Лугинов
[Баһылай:] Куһаҕан, акаары киһиттэн сылтаан киһи айыыга барара диэн ити буоллаҕа. А. Софронов; 2) көсп., кэпс. туохха эмэ, кыратык да буоллар кыттыыны ыл (үксүгэр күл.-ооннь. дэгэттээх). ☉ Делать что-л., участвовать в чем-л. (хотя бы в самой малой степени, часто с шутливым оттенком). Мин бүгүн үлэлээн айыыга киирбэтим. Баһылай бултаары күнү быһа сылдьыбыт да, туохха да түбэспэтэх, айыыга киирбэтэх. Айыыгын эт — 1) таҥараны итэҕэйээччи туох айыыны оҥорбутун аҕабыыкка кэпсиир (оччоҕо айыыта «сууйуллар»). ☉ Исповедоваться
Чочуобунаны сэттэ сааһын туолан айыы этээри, сайын аҕабыыт кэлбитигэр Хачыгыр аҕатын кытта сылдьан көрбүтэ. Эрилик Эристиин
Куһаҕан киҥнээх Баһылай Боппуок аҕабыыт дөйүҥү Сыҕаайап кинээс айыытын этитэр. Амма Аччыгыйа
Таҥара иннигэр сөһүргэстээн Айыыбын этэрим. Айыым олус элбэх эбит этэ. И. Гоголев; 2) кэпс. тылгын ылыннараары араастаан итэҕэтэ сатаа; таҥараны ахтан андаҕай. ☉ Делать различные заверения, добиваясь согласия; клясться именем бога. Айыыны быһа эттэххэ — этиллиэ да суоҕу кырдьыгынан туруору эттэххэ. ☉ Если говорить правду напрямик (хотя это предосудительно, но не боясь греха)
Айыыны быһа эттэххэ, бу эһиги эҥин-дьүһүн буоллаххытына, хайа кэннигэ хаалар киһи баар буоллаҕына бэйэҕитигэр да үчүгэй буолуо. Д. Таас
Арай, айыыны быһа эттэххэ, мин оҕом Аргунтай бардаҕына, Баргузин бириискэтин эн тыла суох ийэҥ Сотто аһынан салгыа этэ дуо? Эрилик Эристиин. Айыыны кистээбэккэ эттэххэ (тугу кистэниллиэй) — ханнык эмэ сэмэлэниэн сөптөөх дьайыы оҥоһуллубута ааспытын кэннэ, ону билинэрдии, сэмэлиирдии этии. ☉ Если правду говорить (было дело — признание-откровение по истечении совершения предосудительного поступка, букв. что греха таить)
Этэриҥ сөп, ол гынан баран, манна айыыны кистээбэккэ эттэххэ, сорох эдэр дьон нухарыйан хааланнар, кырдьаҕас бастаан тугу диэбитин истибэккэ хааллылар. «ХС»
Аны кэлэн айыыны тугу кистэниллиэй, урут обургу да соҕус боппуруостары бэйэҕэ куттала суоҕунан быһаарыы да баар буолара. Н. Лугинов. Айыыта таайар (тардар, таарыйар) — киһи куһаҕан буоллаҕына урут оҥорбут буруйугар-айыытыгар, ол сэтигэр куһаҕан буолбут диэн этии. ☉ Расплачиваться за былые грехи, проступки
Айыылаах айыыта таайар (өс ном.). Маппыыһа эрэ Сэмэн, таҥара суох дии-дии хаһыытыыра, ол айыыта таарыйдаҕа буолуо дии саныыбын [оҕото өлүүтүгэр]. А. Софронов
Күммэр мин да андаҕайан, Кириэппэстэри ыларым. Кэнники ол айыым таайан, Кэлэрэ кэмсинии ыара. С. Данилов
Ханнык айыым таайан бу айылаах хара сорго хаптардамый? Суорун Омоллоон. Айыыта <харата> туолар — урут оҥорбут буруйа-сэмэтэ ситэн, ол сэтигэр улаханнык тэмтэрийэр, куһаҕан буолар. ☉ Настало время расплаты (букв. переполнились его прегрешения — так думают, если кто-л. безнаказанно совершал предосудительные проступки и затем начинает терпеть всякие мытарства)
Халахай Аана …… диэн эмээхсиҥҥэ эйигин дьукаах анаабыттар. Айыыта туолбут киһи дьукаахтаһар дууһата үһү. М. Доҕордуурап
[Суоттуга] тиийиэх диэтэххэ, Уһун мусхааттаах суол буоллаҕа. Ардыгар саныыгын, быһатын эттэххэ, «Айыым бу туоллаҕа». С. Васильев
Үтүмэни умсарбыта, айыытахарата туоллаҕа. А. Сыромятникова. Тэҥн. айыыта таайар (тардар, таарыйар); үтэһэтэ туолар. Айыыны этии — 1) таҥараны итэҕэйээччи, таҥара иннигэр буруйун аҕабыыкка кэпсээн «айыытын сууйуута». ☉ Исповедь
Мин туох киһим туһунан эттэххэ, мин романтическай соҕустук айыыбын этиибин эн биирдэ хайыы-үйэ истэн турардааххын. Э. Войнич (тылб.); 2) кими эмэ туохха эрэ итэҕэтэ сатааһын, таҥаранан андаҕайыы. ☉ Клятва, убеждение именем бога (склоняя кого-л. к чему-л). Ол айыытыгар — урут ханнык эмэ сэмэлэнэр, буруйданар суолу оҥорбутун иһин, итэҕэл быһыытынан, билигин таҥара накааһын көрөр. ☉ Расплачивается, мучается за свои прежние грехи (несет божье наказание)
Саллар сааспар хааман сири хороппотох хотуммун. Ол айыыбар бу үлүгэр иэдэйдим. М. Доҕордуурап
Атын дьон куһаҕан буолтарын сэһэн оҥостор үгэстээх этим. Ол айыыбар түбэһиннэрдэ диэх курдук. Н. Неустроев
IV
сыһ., кэпс.
1. Олох букатын, туох да иннигэр. ☉ Ни за что, никак, ни под каким видом
[Мөрүөн] кэтэспэхтээн көрөн баран, төннөрүгэр тиийдэ. Дьонноро дьиэттэн тэйиччи барыахтара диэн айыы. Д. Таас
2. Ураты, дьикти. ☉ Необычайно чудесно, особенно
Кыыһа чугаһаан кэллэ, тупсубута, туртайбыта айыы үлүгэр. Н. Заболоцкай
♦ Айыы иннигэр кэпс. — туох да иннигэр, олох (буолунуо суоҕа) ☉ Ни за что (не согласится кто-л. на что-л.)
Ол бэтэринээр оҕону ыҥырбытым да, айыы иннигэр кэлиэ суоҕа. «ХС»
V
саҥа алл. («й» мурун дорҕ.). Соһуйууну, дьиибэргээһини, сэмэлээһини көрдөрөр. ☉ Выражает испуг, изумление, осуждение: ой! о! Айыы, оттон тоҕо киһи суолугар туора ууран биэрбиккиний [бултуур сэби], ханан барыамый? Амма Аччыгыйа
«Аата айыытын!» — диэтэ хотун сөхпүттүк. Н. Заболоцкай
— Мин эмиэ, баҕар, эн курдук дьылҕалаах буолуом. — Айыы, биэбэкээм, инньэ диэмэ. М. Доҕордуурап