Якутские буквы:

Якутский → Якутский

түбүй

туохт., кэпс. Тугу эмэ гынан, үлэлээн тибий-табый. ☉ Усердно трудиться, делать что-л. с усердием
Субу баардыы өйдүүбүн, Оҕом туһа дии-диигин, Сууйбуккун, түбүйбүккүн. Олус да үгүс үтүөлээх, Ааҕан сиппэт өҥөлөөх Аанньал киһи эбиккин. И. Гоголев
Үлэттэн үлэ ситимнэһэн оҕолуун-дьахтардыын түөрт уонча киһи, олорон-туран көрбөккө, түбүйэллэр. М. Доҕордуурап

түп

тыаһы үт. т. Ыраахтан иһиллэр, бүтэҥи саа тыаһа. ☉ Подражание глухому отрывистому звуку выстрела. Ыраах саа тыаһа «түп» тыаһаата
ср. кирг. түп ‘подражание глухому отдалённому, отрывистому звуку’

түп гын

биирдэм тыас туохт. Бүтэҥитик биирдэ эһин, онно маарынныырдык тыаһаа. ☉ Произвести глухой выстрел или похожий на это звук
Саа тыаһа бүтэҥи соҕустук түп гыммытын Дайыыла иһиттэ. М. Доҕордуурап
Ардырҕай кэннинэн хааман иһэн, улахан хааһаҕын түп гына тэбэн кэбистэ. А. Сыромятникова

түп-

Даҕааһын уонна сыһыат күүһүрдэр эбиискэтэ, тү- диэн саҕаланар олохторго сыстар: түп-түргэнник, түптүбүргэс. ☉ Препозитивная усилительная частица прилагательного и наречия, присоединяемая к основам, начинающимся на тү-: түп-түргэнник ‘очень скоро, мгновенно’, түп-түбүргэс ‘очень частый, непрерывный’. Түп-түргэнник кэлэ оҕус
□ Саа тыаһа түп-түбүргэс буола түспүтэ. Болот Боотур
ср. др.-тюрк., кирг. түп- ‘усиление к основам, начинающимся на тү-’

түп-тап

түбэ-таба биллибэт – туга-ханныга биллибэт; быһаарылла илик. ☉ Неопределённый; до конца не выясненный. Түбэ-таба биллибэт дьыала быһыылаах
ср. др.-тюрк. түп ‘дно, основание; корень; основа, сущность’

Якутский → Русский

түбүй=

звукоподр. издавать глухие отрывистые звуки; ытыалаан түбүй = глухо выстрелить.

түп

I под р. глухому отрывистому звуку выстрела; тыаҕа саа тыаһа түп гынна в лесу раздался глухой выстрел.
II покой, спокойствие; утуйар уу түбүн билбэккэ үлэлээтэ он работал, не зная покоя и сна.

Еще переводы:

унаарытын

унаарытын (Якутский → Якутский)

унаарыт диэнтэн бэй
туһ. Сынньанарыгар түптэ унаарытынна. У. Нуолур

түбүгүрээ

түбүгүрээ (Якутский → Якутский)

субул. тыас туохт. Үрүт-үөһэ «түп-түп» гынан тыаһаа (хол., бүлүмүөтү этэргэ). ☉ Производить, издавать отрывистый приглушённый стук (напр., о пулемёте). Бүлүмүөт тыаһа түбүгүрүүр

ласпардас

ласпардас (Якутский → Якутский)

ласпардаа диэнтэн холб. туһ. [Сүөһүлэрэ] түптэ буруотунан унаарыйбыт дал диэки самыылара ласпардаһаллара. КИДК

өтүүктэнии

өтүүктэнии (Якутский → Якутский)

өтүүктэн диэнтэн хай
аата. Биһиги уолаттарбыт атыттар курдук суунуу-соттуу, өтүүктэнии түбүгэр түспүттэрэ. Н. Лугинов

түптэ-түрүлүөн

түптэ-түрүлүөн (Якутский → Якутский)

түптэ-түрүлүөн үрдүгэр — олус ыксалынан, тиэтэлинэн. ☉ В большой спешке, в горячке
Бырааттарбын түптэ түрүлүөн үрдүгэр түһэртээн ойутан туруортаатым. В. Иванов
Кыһаллыбыт киһи дьону түптэ түрүлүөн үрдүгэр түһэрдэҕинэ кыаллар баҕайыта ини. С. Никифоров
Тыраахтар бадарааҥҥа батыллыбытын истэн, биригэдьиир түптэ түрүлүөн үрдүгэр түстэ. С. Федотов

улахан

улахан (Якутский → Якутский)

  1. даҕ.
  2. Кээмэйинэн, көстөр быһыытынан, бөдөҥ. ☉ Значительный по размеру, объёму, большой. Улахан уҥуохтаах киһи
    □ Сүрдээх улахан дьиэҕэ Сүүһүнэн оҕо олордо. С. Васильев
    Эмискэччи күтүр улахан эһэ былтас гына түстэ. Т. Сметанин
    Мииккэ оҕонньор арбайбыт баттахтаах улахан төбөтө оргууй өндөйдө. А. Сыромятникова
  3. Бииргэ төрөөбүттэртэн сааһынан саамай аҕа. ☉ Старший по возрасту (по отношению к родным братьям и сёстрам), старший (ребёнок). Улахан эдьиийим Москваҕа олорор
    □ Уоту көрөөт, уолаттар бэркэ үөрбүттэр, ол гынан баран улахан убайдарын ыыппыттар
    Саха фольк. Улахан уоллара саас, отмас тиллэн, сир кырса көҕөрөн эрдэҕинэ төрөөбүт. Н. Якутскай
    Улахан убайа Унаар Уйбаан Онно артыалы салайар. С. Васильев
  4. Симигэ суох, күүстээх (хол., саҥа, тыас). ☉ Сильный, громкий (напр., о голосе, звуке)
    Тоҥ уһаат доргуйар тыаһыныы, Томороон дуорааннаах, Улахан хаһыынан Ураатыы оонньоомо. Күннүк Уурастыырап
    Утуйа сытан сүрдээх улахан тыастан уһуктан кэллим. Т. Сметанин
    Эргитэн аҕалан Манчаары оҕо ортоку ороҥҥо олорорун таба көрөн баран, улахан кыыһырбыт куолаһынан бардьыгынаабыт. МНН
  5. Элбэх тутуулардаах, тэрилтэлэрдээх, үгүс киһи түөлбэлээн олорор (хол., куорат). ☉ Крупный (о населённых пунктах)
    Кэмпэндээйи улахан куораттары уонна киэҥ сирдэри тууһунан хааччыйар. И. Данилов
    Манна билигин улахан куорат тутуллан эрэр. А. Фёдоров
  6. көсп. Сытыы, быһымах (ыарыы туһунан). ☉ Сильный (о боли), серьёзный (о болезни)
    — Ыарыыҥ улахан. — Улахан даа? М. Доҕордуурап
  7. көсп. Дьоһуннаах, боччумнаах, киһи ылынар. ☉ Большой (напр., о радости), значительный, важный (напр., о роли чего-л. в чём-л.)
    Эн этииҥ улахан суолталаах. М. Доҕордуурап
    Ол саҕана улахан үөрүүлээх Ликпуун аана аһыллыбыта. Л. Попов
    Юмор норуот айымньытыгар бэрт улахан миэстэни ылар. ВГМ НСПТ
  8. көсп. Бэйэтин идэтин ордук толору баһылаабыт, ордук үөрүйэхтээх. ☉ Достигший высшего мастерства в своём деле, большой (напр., мастер)
    [Захар:] Эйигин улахан уус оҕонньор дииллэрэ ээ. С. Ефремов
    Биир кэмҥэ ити нэһилиэккэ сүүрбэттэн тахса улахан олоҥхоһут тэҥҥэ үөскээбитэ. С. Васильев
    Улахан луохтуур тахсыах быһыылаах. Үөрэҕин ылынара сүрдээх. Айталын
  9. көсп., кэпс. Үрдүк таһымҥа, кэрдиискэ турар, үрдүк дуоһунастаах. ☉ Занимающий высокое положение, высокопоставленный
    Москваттан кэлэ сылдьыбыт биир улахан салайааччы ити боппуруоска мин санаабын ыйыппыта. П. Степанов
  10. аат суолт.
  11. Бииргэ төрөөбүттэртэн сааһынан саамай аҕалара, ыал аҕа саастаах оҕото. ☉ Старший ребёнок в семье
    Оҕонньор үс кыыстааҕыттан улахана Алааппыйа. Амма Аччыгыйа
    Уон аҕыс оҕо төрөөн сорохторо орпутуттан Митя улаханнара этэ. Суорун Омоллоон
    «Улахана быйыл сэттэ группаны бүтэрдэ, оттон аччыгыйа алтаны», — диэтэ кини. Эрилик Эристиин
    2
    улахан дьон диэн курдук (көр дьон). «Оччоҕо Оччугуйуттан улаханыгар дылы Омнуота суох олоруохтара, Ордук миигин өйдүөхтэрэ», — диэбит. А. Софронов
    Оҕолорго улаханнар саҥалара холбоһон барда. Амма Аччыгыйа
    Оҕолор үөрдүлэр, улаханнар астыннылар. Н. Габышев
    ♦ Бэрт (улахан) сэрэҕинэн көр сэрэх II
    Отучча киһини талан, бэрт түргэнник тэринэн, улахан сэрэҕинэн, өстөөх тыылыгар тахсыбыппыт. И. Сосин
    Киһиттэн кириһинэн улахан (ордук) көр кирис III. [Муос Нооноҕой] Ки7иттэн кири7инэн улахан, Сахаттан санаатынан үрдүк. П. Ядрихинскай
    Кыратыттан улаханыгар тиийэ көр кыра. Дьон бары кыратыттан улаханыгар тиийэ түбүйэн тахсаллар ээ. Н. Заболоцкай. Санаата улахан сүөл. — бэйэтигэр бүк эрэллээх (үксүгэр сатаабатар, кыайбатар даҕаны). ☉ Слишком уверенный в себе, взявший на себя непосильную задачу, замахивающийся на что-л. слишком большое, не по своим возможностям
    [Куонаан (мунаахсыйар):] Эн сөпкө этэҕин буолан баран, дьэ мин оҕонньортон дьулайабын. Күтүр өстөөх санаата улахана манан диэтэҕиҥ дуу? Н. Неустроев
    Санаата улахана диибин диэн. Бүтүн наука институттара оҥорбут бырайыактарын сыыһатын кини булар үһү. Н. Лугинов. Улахан буолбатах — ол диэн ахсааҥҥа ылыллыбат, суолтата кыра диэн тугу эмэ аанньа ахтыбакка этии. ☉ соотв. невелика беда
    [Куола:] Оҕонньор, эмээхсин аймах сарылаһара улахан буолбатах. А. Софронов
    «Отут грамм итэҕэһэ диэн улахан буолбатах, — Анна Андреевна сапсыйан кэбистэ. — Ол оннугар үлэҥ түргэтиир». Софр. Данилов
    Мөҕөр-этэр диэн улахан буолбатах. М. Доҕордуурап. Улахан кырбастаах ыал — кэччэгэй буолбатах, ыалдьыты дэлэйдик, тотороханнара аһатар ыал. ☉ Семья принимающая гостей обильным угощением, гостеприимная, хлебосольная
    Бэрииһэптэр — улахан кырбастаах ыал. Улахан сиэтин (тыыттын, үүрдүн, ыллын) — сах сиэтин (салаатын) диэн курдук (көр сах II). Улахан сиэтин кинилэри, кумааҕылары баҕастары! Амма Аччыгыйа
    Доҕоор, Клим, булду улахан тыыттын, буут биэрэ охсуохха. Суорун Омоллоон
    [Долгунуоп:] Улахан үүрдүн кинилэри! «Норуоттан» буола-буола! «ХС». Улаханы бүтэрбит (буолан) — кыраны да оҥорон баран, улаханы оҥорбут курдук сананар, туттар. ☉ Сделал всего ничего, а держится, будто горы своротил
    [Алааппыйа:] Улаханы бүтэрбит киһи буолан саҥалаах ээ. А. Софронов
    Улахан эбит — улахан буолбатах диэн курдук. [Мотя:] Подумаешь, улахан эбит!.. Бэйэҕит ымсыыра олорор инигит. И. Гоголев
    Оргууй, тоойуом. Улахан эбит, күүттүн. П. Аввакумов
    [Симаков:] Улахан эбит. Киһи уҥуоҕа хаһан баҕарар хамсыан сөп... Н. Туобулаахап
    Улахаҥҥа уурар көр уур. Усунуос төлүүрүн улахаҥҥа уурара. Р. Баҕатаайыскай
    Ол айаннарын улахаҥҥа ууран, ахтыбыттара-суламмыттара биллибэт. «ХС»
    Улахаҥҥа уурбат көр уур. Ойоҕо хоргутарын, Оҕолоро хоргуйалларын Улахаҥҥа уурбата, Иһэри эрэ ирдэстэ, Арыгыны эрэ батыста. А. Софронов
    Оҕонньор абааһыны улахаҥҥа уурбат. Амма Аччыгыйа
    Атын сүүйтэрэн баран, ымыр да гыммата. Биир аты улахаҥҥа уурбат, оччону көрсүбүт киһи буоллаҕа. Болот Боотур
    ◊ Күбэ туолуута (улахан туолуута) көр күбэ II. Улахан туолуута айаҥҥа туруннулар. Улахан аҥаара көр аҥаар. Аҕам икки күн тура алааһын улахан аҥаарын оҕуста. Улахан булт түөлбэ. — бултаныллар бөдөҥ кыыл (үксүгэр эһэ, тайах, кыыл таба). ☉ Крупная добыча (обычно лось, медведь, дикий олень)
    Оттон улахан булт хайдаҕый? Далан
    «Бука, улахан булт да баара буолуо», — Лааһар биһиги угаайыбытыгар үктэнэр. «ХС». Улахан буу- куба — этии саҕаланыытыгар, анал ааттарга туттуллар кыра буукубатааҕар бөдөҥнүк суруллар буукуба. ☉ Прописная буква
    Улахан буукубаттан суруллубут тыллары булуҥ уонна быһаарыҥ. ЕНВ СТ
    Сирэй саҥа хабыычыкаҕа ылыллар уонна улахан буукубаттан саҕаланар. ПНЕ СТ
    Иччилэр, айыыһыттар ааттара кыра, улахан буукубаттан булкуйа сурулланнар, анал аат буолалларын мунаахсыйан ылаҕын. ФЕВ УТУ
    Улахан дьон көр дьон. «Улахан дьон иирээнигэр эн булкуспакка тур!» — диэтэ Хоҥсуо Сэмэн. Амма Аччыгыйа
    Урут күөгэйэр күнүгэр таҥара буолан олорбута: аҕабыыт оҕону сүрэхтиирэ, кини улахан дьону сүрэхтиирэ. П. Ойуунускай
    Улахан дьон эрээри оҕолуу тыллааххыт. П. Тобуруокап
    Улахан киһи — улахан дьон диэн курдук (көр дьон). Кыра уол Миисэ улахан киһи тугут бэргэһэтин кэппитэ аҥаар хараҕын саба түһэн кэбиспит. Амма Аччыгыйа
    [Хамначчыт Сэмэн:] Уолбун улахан киһи күнүн аҥаарын суотугар ылаарай диэн аҕаллым. Бэс Дьарааһын. Улахан күөс эргэр. — балтараа-икки биэдэрэ киирэр иэннээх туой иһит. ☉ Глиняный сосуд вместимостью полтора-два ведра, корчага
    Күтүр улахан күөстэргэ күөнэх буһарбыт эбиттэр. П. Тобуруокап. Улахан кыыл харыс т. — хотой. ☉ Орёл. Алааспыт саҕатынааҕы тииккэ улахан кыыл уйата баара. Улахан мөҥүрүк көр мөҥүрүк. Сахалар былыр сүөһү үөрүн аччыгый мөҥүрүк, орто мөҥүрүк, улахан мөҥүрүк диэҥҥэ араараллара. Улахан суол — элбэх сырыылаах, кэлиилээх-барыылаах айан суола. ☉ Большая дорога
    Киэҥ тайҕа дьиэллигэстэнэн, Киириитахсыы дэхсилэнэн, Улахан суол оҥоһулунна, Оройуон аартыга аһылынна. С. Васильев
    [Өлөксөөс:] Симаков харса да суох киһи! [Мефодий:] Улахан суол киһитэ, хайа аанньа буолуой. Н. Туобулаахап
    Москва — остуоллаан бэриллэр отон буолбатах, Улахан суол оботтоох түөкүттэрэ Уобан ааһалларыгар кини анамматах. А. Абаҕыыныскай. Улахан уу — сааскы халаан уута. ☉ Паводок, половодье (обычно весной), большая вода
    Аҕата улахан уу дьыл төрөөбүтэ үһү. А. Кривошапкин (тылб.). Улахан ыарыы түөлбэ., харыс т. — куор. ☉ Корь. Улахан ыарыыны атыннык ханалытан «маама» диэн ааттыыллар
    ср. тюрк. уллакан, үлкэн ‘большой; взрослый’
сахсылҕан

сахсылҕан (Якутский → Якутский)

кэпс. Туох эмэ түбүгэр ылларыы; сүгүлээн, сүпсүк. ☉ Суетливые хлопоты, заботы; суета, шум
Мунньахтар сахсылҕаннарын сааҕыныгар бириэмэ биллибэккэ ааһар. М. Ефимов

түптэ

түптэ (Якутский → Якутский)

аат. Бырдаҕы үүрээри тугу эмэ (хол., киини) уматан хойуутук буруолатыы. ☉ Дымокур
Алаас тула өттүттэн түптэ буруота унаарбыт. Софр. Данилов
Утуйуох иннинэ боҕуруоскай түптэтинэн дьиэни ыһааран бырдаҕы кыйдыыгын. В. Фёдоров. Түптэ күөх минньигэс буруота Тулабар, сүрэхпэр дыргыйда. Чэчир-76
♦ Түптэ кутурук — фольк. 1) аһара сытыы-хотуу, эргичийэн-урбачыйан олорор; ааһар-куотар албастаах (үксүгэр Аллараа дойду абааһытын кыыһын этэллэр). ☉ Чрезвычайно непоседливый, вертлявый; неуловимый (обычно о девице Нижнего мира)
Түтүм ини тэллэх, Түптэ кутурук Кытаҕастай тыҥырах Кыскыйдаан бэйэлээх. Суорун Омоллоон; 2) олус түргэн сырыылаах. ☉ Очень скорый, быстрый
Түргэн сырыылаах түптэ кутурук диэн манныгы ааттыыллар. Р. Баҕатаайыскай
Түптэ саалын (саалла түстэ) көр саалын II. Саа тыаһа түптэ саалла түстэ. Н. Якутскай
Соҕотохто үлүгэрдээх тыас түптэ сааллыбыта. ФВС К
Буомба чугас соҕус сир дьигиһийиэр, от-мас титирэстиэр диэри түптэ саалынна. ССС. Түптэ тутум үөһүгэр түс – олус ыгылый, тугу эмэ суһаллык оҥор. ☉ Опешить, растеряться, делать что-л. очень быстро (букв. упасть в середину дымокура)
Бүтүн сыл аҥарын быһа им-ньим сылдьан баран эмиэ түптэ тутум үөһэ түһүү буолан эрэр. В. Яковлев
ср. др.-тюрк. түт ‘дымиться, испускать дым, куриться’ + -пэ (др.-тюрк. аффикс отглагольных имён результата действия) = түптэ

түбүк

түбүк (Якутский → Якутский)

аат. Бииртэн биир кэлэн иһэр бараммат үлэ-хамнас, дьаһал. ☉ Хлопоты, заботы (напр., по хозяйству). Дьиэ түбүгэ. Ыһыы үлэтин түбүгэ
□ Биһиги уолаттарбыт атыттар курдук суунуу-соттуу, өтүүктэнии түбүгэр түстүлэр. Н. Лугинов
Кини, дьахтар киһи, түбүгэ баһаам. Р. Баҕатаайыскай
Аны билигин парньыык акылаатын охсоору ол түбүгэр сылдьар. В. Яковлев
Костя ханнык эрэ түгэн иһигэр көһүү түбүгүттэн туораан, …… көрө олорооччунан буолла. Н. Заболоцкай
ср. тув. түвек ‘хлопоты, возня’, бур. түбэг ‘препятствие, зло, хлопоты’, монг. төвөг ‘хлопоты, заботы’, куманд. түбэк ‘беда, несчастье’, алт. түбэ ‘бедствовать’

бөлгөм

бөлгөм (Якутский → Якутский)

даҕ., кэпс. Хойуу, бөлөнүйэ хойдубут. ☉ Густой, превратившийся в сгусток
Абааһы кыыһа …… Түптэ кутурук, Түтүм тэллэх, Үөннээх өттүк, Үс сиринэн бөкчөгөр Бөлгөм өһөх уобуулаах Бөҕөлүкээн эмээхсин обургу. П. Ойуунускай