сов. и несов. күүскүн түмүн.

несов., поднатужиться сов. разг. түлүн, күүскүн түмүн.

үөтэлээ диэнтэн дьаһ
туһ. (үксүгэр буолб. ф-ҕа тут-лар). Туох баар күүспүн түмүнэ-түмүнэ үлэлээн барарым да, олох үөтэлэппэт этим. Г. Колесов
Быйыл сайын кини биригээдэтэ балыктаан үөтэлэтэ илик. «ХС»

туохт. Күүһү-уоҕу, өйүсанааны барытын түмүн, мунньун, хомун. ☉ Собраться, сосредоточиться (морально и физически)
Мин бэйэлээх Хомуһуммун хомунан, Кубулҕаппын куудьунан, — Чуучугуруур туус тумус …… Хомпоруун хотой кыыл буоламмын [көттүм]. Өксөкүлээх Өлөксөй

сов. 1. (сойтись, сосредоточиться) муһун, түмүс; в классе собрались все ученики кылааска үөрэнээччилэр бары муһуннулар; 2. (напр. о совещании) муһун; собрался военный совет байыаннай совет муһунна; 3. (скопиться) муһун, мунньулун; здесь собралась вода манна уу мустубут; 4. (о дожде и т. п.) таҕыс, буол; к вечеру собралась гроза киэһэ этиҥнээх ардах буолбута; 5. (составиться, набраться) мунньулун; собралась ценная коллекция картин хартыына сыаналаах кол- ' лекцията мунньулунна; 6. (приготовиться) хомун, тэрин, оҥоһун; собраться в дорогу суолга хомун; собраться ехать домой дьиэ- ' лииргэ оҥоһун; 7. (решиться) санан, быһаарын; он собрался жениться кини ойох ыларга сананна; 8. (сжаться, сморщиться) түүрүлүн, мыччыһын; 9. с чем түмүн, мунньун, булун; собраться с силами күүскүн түмүн; собраться с мыслями өйгүн-санааҕын булун; собраться с духом санааҕын түмүн.

сов. разг. 1. (сделать усилие) ыгыһын, күүскүн түмүн; 2. перен. (принять важный вид) дьоһумсуй, дьоһумсуйан үлүн. напылить сов. быылы көтүт, буору көтүт. напыщенный прил. 1. (надменный) наһаа дьоһумсук, киэмсик; 2. (высокопарный) нэпа а киэркэтиилээх, наһаа күүркэтиилээх. напяливать несов., напялить сов. что, разг. (надеть, обуть) тиирэ кэт, нэһиилэ кэт.

сов. 1. (собраться где-л.) түмүс, муһун, тоҕуоруй; 2. на ком-чём (направиться, устремиться) түмүлүн, уурулун; любовь матери сосредоточилась на ребёнке ийэ таптала оҕотугар түмүллүбүтэ; 3. на чём и без доп. (сосредоточить свои мысли) өйгүн түмүн, өйгүн уур, өйгүн тохтот; шум мешал мне сосредоточиться тыас мин өйбүн түмү-нэрбэр мэһэйдиир этэ.

туохт. Кыаҕа суох эрээри муҥ күүскүнэн түс. ☉ Бежать тяжело, из последних сил
Кырдьаҕас ыт дьонун эккирэтэн муҥунан маҕыйыктанан ааста. Амма Аччыгыйа
Эһэ кинини [бөрөнү] эккирэтэн, аҕыйахтык ойуоккалаан маҕыйыктанан көрөн баран тохтообута. И. Федосеев
Карай күүһүн бүтүннүү түмүнэн, бөрөнү көрдө-көрбүтүнэн, күөйэн ылаары, ойоҕоһунан ыараханнык ойуолаан маҕыйыктанан эрэр эбит. Л. Толстой (тылб.)

даҕ., үрд. Быстыбат үөрүүлээх, өрөйүүлээх-чөрөйүүлээх, дьоллоох. ☉ Счастливый, вдохновенный, преисполненный счастьем и радостью. Саргылаах олох
□ Кыһын диэн айылҕа өлөр-умсар кэмэ буолбатах, саргылаах саас кэлэр кэскилин бэлэмниир, күүсуох түмүнэр кэмэ. Амма Аччыгыйа
Бу нуурайар саргылаах Сайсарыны ахтаннар Кэлиэхтэрэ кый ыраах Үйэлэртэн сахалар. С. Данилов
Алтан чуораанынан айдааран Аастылар үөрэммит кэмнэрим. Саргылаах санаам өрө дабайар Олох үрдүк кирилиэһин. П. Тулааһынап

сыһ. Түрдүргэтэн, түрдүргэччи тыаһатан (хол., отто оҕус). ☉ С сочным хрустом (напр., косить свежую траву)
Эгил-тэгил улааппыт Эдэр-чэгиэн ыччаттар, Сиэлэн-хааман кэлэннэр Сиэрпэ биитинэн түһэннэр, Түрдүр-түрдүр быспыттар, Түүтэх оҥорон баайбыттар. С. Васильев
[Сэмэн] өйүн-санаатын түмүнэ сатаан күөх оту түрдүр-түрдүр үргүү олордо. С. Федотов