прил. разг. I. (быстроходный) сыыдам, аллаах, тургэн; ходкое судно сыыдам судно; ходкий конь аллаах ат; 2. (о товаре) барымтыа, батымтыа; 3. (о словах, выражениях) туттуллумтуо, үгүстүк туттуллар.

даҕ. Ханан да саркааҕа суох биир күрүс көнө, түргэн сырыылаах (хайыһар туһунан). ☉ Прямой, без единой шероховатости, быстроходный (обычно о лыжах)
Ханнык да халыҥ хаарга Хаайтарбакка хаамарга Ханалдьыйар дьылысхан Хайыһарым барахсан Хайдахтаах курдук бэрдий! Болот Боотур

I
дьылый диэнтэн холб. туһ. Бөрө оҕолоро, куттал суоһаабытын билэн, хорооннорун иһигэр киирэн, дьылыһан хааллылар
 Киэһэ биэс уол дириэктэр хоһугар бэркэ көрсүөрэн, дьылыһан олордулар. Н. Габышев
II
даҕ., поэт. Түргэн сырыылаах, сытыы, синньигэс. ☉ Быстроходный; острый, тонкий
Сытыы дьылыс хотуурум Сыппаабакка сырылат! Аалыы тимир атаһым, Ахсаабакка арылыт! И. Чаҕылҕан

1. аат.
2. Салгын оонньоон ол-бу араастаан уларыйан, дьиримнээн, эйэҥэлээн көстүүтэ. ☉ Мираж, марево
   Дьэргэлгэни туттарбыкка дылы (өс хоһ.). Күндэли үрэх үрдүгэр дьэргэлгэн түспүт, уҥуоргу кытыл отун-маһын ибигирэтэ оонньотор, салгыны сахсыйан дьирибинэтэр. Л. Попов
   Салгын олус күүстээхтик оонньуурун көрбөккүн дуо? Итини биһиги дьэргэлгэн диэн ааттыыбыт. Н. Апросимов
   Бу дойду дьэргэлгэнэ олус күүстээх. Н. Туобулаахап
3. көсп. Дьиримнэс, элэгэлдьигэс, долгуннура, толбоннура, уларыйа-тэлэрийэ турар туох эмэ. ☉ Что-л. мелькающее, быстро меняющееся, переливающееся
   [Саҥаны айар туһугар] ол уста-уларыйа турар дьэргэлгэнтэн ситэри кэрэ буолуу быһаччы көрүҥүн тутан ылыахтааххын. Н. Лугинов
   Нарын кыыс сонньуйар, Хараҥа дьэргэлгэнинэн сүүрэн Суһуоҕа тоҕунна. Таллан Бүрэ
   Таас хайа иччитэ Сах-Чахаан оҕонньор, …… Дьэргэлгэн буолан Дьиримнии хамсаабыт, Саһыгырыы-Саһыгырыы Саҥаран чаҕаарбыт. С. Зверев
4. даҕ. суолт. Дьиримнэс, элэгэлдьигэс; сэргэх. ☉ Стремительный, быстроходный; живой, мелькающий
   Тыыта дьэргэлгэн сүүрүккэ олорон, түргэн-түргэнник устан элэҥнэтэн иһэрэ. Далан
   [Бүүчээн оҕонньор] хатыылаахтык дьиэгэнэччи көрбүт киэҥ дьэргэлгэн харахтаах. Амма Аччыгыйа
   Биһиги айаммытын хат салҕаан, дьэргэлгэн сэлии айанынан түһэрэн иһэбит. Н. Заболоцкай
   ◊ Дьэргэлгэн остуолба - муҥха кынаттарын саҕа (кытыы) өттүнээҕи киэҥ харахтаах чаастара. ☉ Два крайних звена у крыла невода с широкими ячейками. Тэҥн. күрэх остуолба
   п.-монг. дьиргелген

1. даҕ.
2. Халтархай, килэркэй, тэпсиллибит (сааскы суол туһунан). ☉ Скользкий, укатанный, гололёдный (о весенней дороге)
   Кырдьаҕас Мавра кэҥэс соҕус халысхан суол устун хааман иҥнэҥнээн иһэр. М. Доҕордуурап
   Чоху көхсүн курдук халысхан суолга массыына түргэнник элээрэр. Дьону үөр.
3. Үчүгэйдик халтарыйар кыахтаах, түргэн (хол., хайыһар туһунан). ☉ С хорошим скольжением, скользящий, быстрый, быстроходный (напр., о лыжах)
   Халысхан хайыһар миинэннэр Халдьыыны таҥнары тэппиттэр. С. Данилов
   Хатыһыылаах күрэххэ Хаалсыбакка сүүрүөххэ, Халбаҥалыыр халысхан Хайыһарым барахсан Хайдахтаах курдук бэрдий? Болот Боотур
   [Туос тыы] Халысхан айанын Хайгыыбын өрүүтүн. И. Федосеев
   Халыһый, халыһый Халысхан наартачаан. Н. Тарабукин (тылб.)
4. Күүстээх, түргэн (сүүрүк туһунан). ☉ Быстрый, бурный (о течении)
   Халысхан сүүрүктээх Халыма өрүс сыырын үрдүгэр мас пааматынньыкка Хасан Салман-оглы диэн кыһыл бартыһаан аата суруллан турар. Амма Аччыгыйа
   Халысхан сүүрүк биһигини кыараҕас силбэһиинэн аһаҕас муораҕа илдьэн иһэрэ. Р. Стивенсон (тылб.)
5. көсп. Түргэн хамсаныылаах, кэлбитбарбыт (киһи). ☉ Быстрый, ловкий, увёртливый, юркий (о человеке)
   Тэһииркээн соноҕос ат курдук, Дьэ, кырдьык, халысхан уол этэ. Ф. Софронов
6. аат суолт. Сааскы суол халтархай, килэркэй буолбут сирэ. ☉ Скользкое, гладкое, укатанное место на дороге (обычно весной)
   Ити кэмҥэ сыарҕата халысхаҥҥа биллэрдик оҕустаран, Туман [ыт аата] харахтарын аһан кэлбитэ. Ойуку
   Биир сыһыы киириитигэр сыыр баарыгар сыарҕата түһэн иһэн халысхаҥҥа тула холоруктаан ойоҕоһунан буолла. Н. Түгүнүүрэп
   Халысхаҥҥа сыарҕа охсулуннаҕына, охтоору, ол кыһалҕата. Айталын

даҕ.
1. Киһи тылын ылынымтыа, ылбаҕай. ☉ Чуткий, отзывчивый
Омолоев ыллам баҕайытык кэпсээбитинэн барбыта. Далан
Павел көмүскэл эбэтэр сүбэ көрдүү кэлээччигэ ыллам, сэргэх бэйэлээх киһи. «ХС»
Кырдьаҕас таҥас өрөөччүлэр кинилэр кыһалҕаларын бэркэ өйдүүр, ыллам хаһаайыннарын сүрдээхтик хайгыыллара. М. Горькай (тылб.)
2. Дьоҥҥо эйэҕэс-сайаҕас сыһыаннаах, үтүө майгылаах. ☉ Добродушный, благожелательный
Олус ыллам майгылаах, Омун-дохсун тойуктаах Олоохуна дьоннорун Оонньууларын таптыыбын. Л. Попов
Киһи дьоҥҥо-сэргэҕэ эйэҕэс, ыллам сыһыана хайҕанар. «ЭК»
Эн, Давыдов өйдөө, сэриигэ эрэ киҥнээх буолар үчүгэй, киҥ сэриигэ көмөлөһөр, оттон хорутууга эйэҕэс буолуохха наада, сир наҕыл, ыллам буолары таптыыр. М. Шолохов (тылб.)
3. Аллаах, соруйары истимтиэ, улгум (көлө туһунан). ☉ Быстроходный, ходкий (обычно о лошади в упряжке или под седлом)
Ыллам ат барахсан айаннаан дьигиһитэн истэ. И. Никифоров
Ыллам сырыылаах аттар тэлиэгэлэрэ бөҕө-таҕа, таҥнастыгаһа суох буолуохтаах. «ХС»
♦ Ыллам хардыынан — туох да мэһэйэ суох иннин диэки дьулурҕатык (баран, сайдан ис — хол., туох эмэ олоххо киириитин толоруллуутун этэргэ). ☉ В быстром темпе, скорым шагом, без преград (идти, продвигаться в сторону осуществления чего-л., исполнения какого-л. дела)
[Биригэдьиирдэр] үлэ тэрээһинигэр итэҕэстэр, инники ыллам хардыынан барары мэһэйдиир харгыстар баалларын ыйбыттара. КПИ УТДь
«Якутмебель» холбоһук кэлэктиибин үлэтэ-хамнаһа итинник күннэтэ кэҥээн, ыллам хардыынан инники дьурулуйар. «Кыым»
ср. кирг., алт. ылдам ‘быстрый’, бур. илдам ‘милый, ласковый’

I
даҕ.
1. Улгум уонна түргэн сырыылаах, эрчимнээх айаннаах (үксүгэр мииниллэр, көлүллэр көлө туһунан). ☉ Быстрый, ходкий (обычно о скоте в упряжке или под седлом)
Ханна эрэ аллаах ат сыарҕата сырылыыр. Амма Аччыгыйа
Аллаах баҕайы кунан сүүрүү быластаах айаннаан чөрөкөччүйэн истэ. Болот Боотур
Оҕус сүрдээх аллаах, ону ааһан дьоруо этэ. И. Никифоров
△ Айанныырга куруук бэлэм, түргэн сырыылаах (массыына, техника туһунан); түргэн сырыылаах, сыыдам (хол., тыы, оҥочо). ☉ Вполне исправный, на ходу; быстроходный (о технике); ходкий (напр., о лодке)
Ахпат аллаах тимир хамбаайыным, Ийэ сирим нүөл дьылын баайын, Көмүс туораах гынан хомуй! И. Чаҕылҕан
Хаамыҥ сатыы, Көтүтүҥ чаҕылҕанныы Аллаах автонан, Айаннааҥ элэмэс атынан Боккуоп кыымын саҕан! П. Тобуруокап
Биһи аллаах «газикпыт» Дьуохар тэбэр дьулханнаах, Оттон тыйыс суоппарбыт Лаама курдук тулуурдаах. С. Данилов
Матасыыкыллар аллаах баҕайытык бирдьигинэһэ түстүлэр. П. Аввакумов
Арыт хайдах эрэ эрэһэ долгуннары үрдүнэн аллаах тыынан устан долгулдьутан иһэр курдук сананар. Амма Аччыгыйа
2. Сүрэхтээх, хоһуун уонна улгум (үлэһит киһи туһунан). ☉ Проворный, расторопный; быстро, с готовностью делающий что-л. Аһыырга аллаах, үлэҕэ көлөөк (өс ном.)
Аатын да ааттаппат бэрт аллаах киһи буолла эбээт. Г. Нынныров. Аллаах соҕустук Дьааһыктарын аста, Хапсаҕай соҕустук Хардарыаптарын халыгыратта. Өксөкүлээх Өлөксөй
△ Сылбырҕа, түргэн; сытыы, тэһии. ☉ Быстрый, спорый; бойкий
Оттон оҕолор хаары, мууһу күүтэллэр,— Хаҥыл хаҥкы, аллаах хайыһар кэтээри. К. Кулиев (тылб.)
Кини курдук истигэн, аллаах бөрүөлээҕи булбатаҕым. «Кыым»
Биһиги дуона суохтан күлсэргэ аллаахпыт, оттон тугу эмэ тобулан этэргэ ньуулбут. У. Нуолур
△ кэпс. Түргэнник оргуйар, аһы түргэнник буһарар (иһит туһунан). ☉ Быстро кипящий, скороварящий (о посуде). Аллаах чаанньык
□ Оргуйан барда аллаах, Тордоҕурбут солуурчах. И. Гоголев
II
аат эб., эргэр.
1. Кыратытан, сэнээн сыһыаннаһыыны көрдөрөр (түспүт эбэтэр сыстар тылын сыһыарыытын үгүстүк ылар). ☉ Передает слабовыраженное пренебрежительно-уничижительное отношение говорящего (часто принимает на себя аффиксы слова, к-рое опущено или к которому эта частица примыкает)
Алыс антах дайдылаах Аччыгый омук аллаахтары, Ат гынан миинээри, Аһыммыта буолбуттар. Өксөкүлээх Өлөксөй. Маны истэн баран Буура Дохсун бэркэ уордайда: «Бу тугу-тугу саҥарар аллааҕый?» ПЭК ОНЛЯ I
Арыгычаан аллаах аатырыан, Буоккачаан богдочоон сураҕырыан сураҕырбыт. Саха нар. ыр. II
2. Этиллэр предмеккэ саҥарааччы, салла соҕус буолан баран, иһигэр соччо сөбүлээбэт сыһыанын көрдөрөр. ☉ Выражает несколько почтительное, но скрытое неодобрительное отношение говорящего к предмету речи
Амтаннаах астарын арыгы аллааҕы аҕала оҕустулар. А. Софронов
Иккиттэн биирдэспит Ииннэнэ илигинэ Арахсыспат аллаахтар Алтыстахпыт буолуо. П. Ойуунускай
Харам аллаах бахсырыйан, Маҥалайа туолбата, Барыҥныырын бараан баран, Тугу сиирин булбата. И. Чаҕылҕан
◊ Маҥай (маҥайкаан) аллаах баара — сэниир сыһыаны көрдөрөр. ☉ Выражает пренебрежительное отношение говорящего
Доҕоттоор, кырдьык даҕаны, бу баранаак, маҥайкаан аллаах баара, үөһэ таһааран хаһаана сытыарбыт эбит дуу, тугуй? Н. Заболоцкай
Мааҕын көрбөт сүөһүлэрим Дьүһүннэрин сүөлүргээммин, Маҥай аллаахтар бааллара, Түүлбэр киирэн эрдэхтэрэ. Күннүк Уурастыырап

1. даҕ., кэпс. Быһый. ☉ Быстроногий, быстрый (в беге)
   Барахсан атахтаах сылгы этэ, уһунугар үчүгэйэ, тэппит атаҕын кубулуппат сүүрүк. «ХС»
   Кулун бастаан утаа эрэ кыайан сүүрбэт, хонноҕо аһыллан, тыыллан сүүрдэҕинэ, бука, атахтаах ахан буолуохтаах. М. Чооруоһап
   «Аттар да, Дьөгүөрэ Ньукулаайабыс, бэйэҥ билэрин курдук, атахтаах соҕустар», — диир Курчугуунап. «ХС»
2. аат суолт. Хаамар, сүүрэр кыахтаах ким эмэ. ☉ Тот, кто способен ходить, бегать
   Торопуун уола кэлиэҕиттэн ыла, аанын атахтаах атыллаабат буолла, аһыырбыт суох диэн эрэрэ эмээхсинэ мааҕын. Болот Боотур
   Куһаҕан өлүү буолбут сириттэн Атахтаах барыта куотар. И. Гоголев. Ырыаһыт манна буолбут, кылыыһыт манна буолбут, ыстаҥаһыт манна буолбут, — тилэхтээх тиэстибит, атахтаах айгыстыбыт. Саха фольк.
   ♦ Атахтаах оҥорбот — сүүрэн тулуппат. ☉ Он легко побеждает кого-л. в беге
   Бөрө онтон сылгылар куоппуттарыттан эр ылан, сонно тута кэннилэриттэн түһүнэн кэбиспитэ, атахтаах оҥорботоҕо, биир улахан арбадай такымыгар түспүтэ. Р. Кулаковскай
   Буулур ат субуруһа олорор түөрт нэһилиэк бастыҥнарын атахтаах оҥорботох сылгы. Н. Босиков
   Ол оннугар эмиэ бу дистанцияҕа Мэҥэ Хаҥалас Чыычааҕа аммалар Тумулларын уонна чурапчылар Буурҕаларын атахтаах оҥорбото. «Кыым»
   Икки атахтаах көр икки атах. Үүт баар эбит икки атахтаахха өлбөт мэҥэ уута, үрүҥ илгэ, тыын уһатааччы, күүс эбээччи. П. Ойуунускай
   Ол бириэмэҕэ икки атахтаах, босхо бастаах бороҥ урааҥхай суоҕа эбитэ үһү. Саха сэһ. I
   Үөрэх, билии суоҕуттан ордук икки атахтаахха туох ночоот, сор, түҥнэри кыраныы баар буолуой? Суорун Омоллоон
   Тэҥн. иэҕэйэр икки атахтаах. Илиилээх-атахтаах оҥорбото көр илиилээх-атахтаах. Биир дойдулаахпыт Г. Христофоров Бурятия кэскиллээх бөҕөһүн Б. Цыдыповы олох илиилээх-атахтаах оҥорбот. «ЭК»
   Опыттаах маастар Николай Рожин Читаттан кэлбит М. Шарафуллины илиилээх-атахтаах оҥорбото. «Кыым»
   Иэҕэйэр икки атахтаах көр икки атах. Ый аҥаарын быһа күүппүттэрэ да, сискэ иэҕэйэр икки атахтаах баар сибикитэ биллибэтэҕэ. Н. Босиков
   Эйиэхэ эрэ тыл баар буоллаҕай? Иэҕэйэр икки атахтаах бары тыллаах. С. Ефремов. Сүүрэр атахтаах — түөрт атахтаах кыыл барыта. ☉ Все четвероногое царство, весь четвероногий мир
   Сүүрэр атахтаах ыраахтааҕыта — хахай кыыл. Амма Аччыгыйа
   Кылааннаах түүлээххин Кыыбаҕаҕа ылларыма, Сүүрэр атахтааххын Сүдүрүүҥҥэ оҕустарыма. П. Ойуунускай
   Сүүрэр атахтаах, көтөр кынаттаах, үөн-көйүүр, от-мас — барыта тиллэн, бары-барыта хамсаан, күүттэриилээх хотугу сайын кэлиитигэр үөрэн эрдэҕэ дии. Н. Павлов
   Түөрт атахтаах көр сүүрэр атахтаах. Бэл түөрт атахтаах бүдүрүйэр. Баал Хабырыыс
   Оттон түөрт атахтаахтан Ордук чулууларын, Көй салгын көбүөрүнэтин Көрбүт дьоллоохторун Тойук гынан туойар Тоҕо сатамматый? И. Чаҕылҕан. Чэпчэки атахтаах — түргэн сырыылаах, түргэн атахтаах. ☉ Быстроногий, быстроходный, резвый
   Лэгиэн олус чэпчэки атахтаах күөх буулур аттаммыта. Н. Босиков. Ыарахан атахтаах — 1) киһи кэлэрин абааһы көрөн, ыарыһах бэргиир, кыра оҕо ыалдьар диэн кими эмэ сөбүлээбэккэ этии. ☉ Неодобрительное выражение в отношении человека, который своим посещением вызывает у больного обострение, а у маленького ребенка — болезнь (букв. с тяжелой ногой)
   Бэҕэһээ Ньолоох уола кэлэригэр бэргээн буорайа сыспыта. Күтүр өстөөх ыарахан атахтаах эбит, ол иһин бэйэтэ даҕаны туох аанньа киһи баарай. А. Софронов; 2) кыра аайы хамнаабат, улахан хамнаһы, соболоҥу көрдүүр (киһи). ☉ Тяжелый на подъем, требующий большую мзду за свою услугу (человек)
   «Баардаах киһи, эмтэттэрэн абыраныа этэ. Ыарахан соҕус атахтаах киһи буолуо, бука», — диэн баран, Сүөдэр биэлсэри дьиэтигэр ыҥырда. Амма Аччыгыйа