туохт.
1. Кырыытыттан эмтэрийэн, тооронон түһэ тур, тохто, суулла тур. ☉ Крошиться, осыпаться, откалываться, отламываться и падать, срываться вниз (обычно с краю — напр., о штукатурке)
Кэрэ да, мааны да сэргэлэр Кээрэнэ алдьаммыт эбиттэр. Н. Харлампьева
Хотугу муоралар биэрэктэрэ уонна Ляховтар арыылара сорох сирдэринэн тохтоло суох суулла, кээрэнэ тураллар. ГКН МҮАа
Бу эргэрэн кээрэммит эркиннэртэн тоҕо мин Арахсар кыаҕа суох, абылатан турдум? А. Михайлов (тылб.)
2. көсп. Сыыйа-баайа сүтэн-оһон, эбэтэр бүтэн, баранан ис. ☉ Постепенно исчезать (бесследно), иссякать, кончаться
Биэс биэрэстэ сир кээрэннэр кээрэнииһи, үксэ сыһыы эҥэрдээх айан, онон эрэ ыраах курдук. У. Нуолур
Сүрэхтэн Туох эрэ, Дьиҥ кэрэ Төннүбэт түстэнэн, Кээрэнэн түһэр дии, Сүтэр дии. Н. Босиков
Түүн кээрэнэн эрдэҕинэ эрэ кэмниэ-кэнэҕэс кини [Куосча-Ханидуо] билэр туорааһыннарыгар тиийдэ. С. Курилов (тылб.)

1. даҕ., сөбүлээб. Уойбут-топпут, олус суон. ☉ Толстопузый, толстобрюхий
   Мин …… муус тараҕай ырҕа дьаалы тойон иннигэр үлэ көрдөөн сүгүрүйбүтүм. Эрилик Эристиин
   [Өкүүчэ] Таас Дьааҥы ырҕа баайдарыгар Таҥас сууйан аһаабыта. С. Васильев
2. аат суолт., сөбүлээб. Аһара байбыт, уойбут-топпут киһи. ☉ Толстопузый, толстобрюхий богач
   Быйыл бу ыксааммын, эһиил төлүүргэ от иэс көрдөппүппэр, …… үрдүк бэйэлээх ырҕа оҕокком сыыһын сынньан таһаарар буоллаҕа. МНН
   ♦ Ырҕа дьаама туолбут аб. — аһара барбыт, эстэр кэмэ кэлбит. ☉ соотв. дойти до точки
   Бу биэс уон сыл тухары муҥутаабыт буор түҥэтик уларыйыан сөп буолла. Кэмэ-кэрдиитэ ситтэ, ырҕа дьаама туолла. Суорун Омоллоон
   Арыт-ардыгар аһара аһаан, ырҕа дьааммыт туолан …… ынаҕар истэммиппит, өтөҕөр түөстэммиппит иннигэр, түҥ өрдөөҕү үйэлэртэн түөрэхпит олорбутун, төлкөбүт түстэммитин төрүт умнуо суохтаахпыт. «ХС»
   ср. др.-тюрк. ырҕа ‘раскачивать, трясти’, казах. ырҕа ‘качать, покачивать’

I
1. аат.
1. Туох эмэ тэрили, малы (судургуну) оҥоруу, оҥоһук. ☉ Изделие
Онуоха эбии үнүргү буруйа… Кирилиэс оҥоһуута. Ааныс дэлэ көрдөстө, ааттаста этэ дуо? Н. Заболоцкай
[Иван Степанович] Мин бу оҕолор оҥоһууларын [хартыынаны, оһуору:] сүрдээх диэнник хайгыы олоробун. С. Ефремов
2. Дьайыы, туох эмэ дьайыыны оҥоруу. ☉ Действие, деяние, дело
[Өрүүсэ:] Миигин ырыа хоһооно гыммыттар… (саҥатыгар харан хаалар) …… Ити кулаактар оҥоһуулара. Күндэ
Мин били маннааҕы соххору баттаҕыттан соһон таһаарыам… Ити кини оҥоһуута. Н. Якутскай
3. Туох эмэ ис тутула, оҥоруута. ☉ Структура, устройство чего-л. (внутреннее)
Мумиялары оҥорор буоланнар, египтяннар киһи этин-хаанын ис оҥоһуутун үчүгэйдик билэллэрэ, оттон ол ыарыылары эмтииргэ көмөлөһөрө. КФП БАаДИ
Мэхэниичэскэй ньымаҕа, кылаабынайынан, илии үлэтэ уонна боростуой мэхэниичэскэй оҥоһуулар наада буолаллар. КПЫ
2. даҕ. суолт. Айылҕаҕа суох, киһи оҥорбута. ☉ Искусственный (об изделии). Оҥоһуу тиис. Оҥоһуу сибэкки
□ Остуол ортотугар — оҥоһуу букет
Остуол тула олоппостор. С. Ефремов
Хаһан эрэ урут куосумаска көтүү, оҥоһуу белогу ылыы, уоспаны, сэллиги уо. д. а. эмтээһин абстрактнай эрэ кыахтар этилэр. ДИМ
II
аат. Дьылҕа, киһи дьылҕата (былыргы сахалар өйдөбүллэринэн, киһи кыайан уларыппат, халбаҥнаппат). ☉ Судьба, рок
Охтон биэрбэт оҥоһуубут Онтон бэттэх түстэммитэ, Олох иһин охсуһуубут Онтон өлбөт күүстэммитэ. Күннүк Уурастыырап
Ол иһин одун оҥоһуута — Сууллубат суорба хайа; Ааһар күн-дьыл, устар да уу Тулхадыйбат дьолбун айар. С. Данилов
♦ Окко түспүт оҥоһуу, сиргэ түспүт сэрэбиэй — дьылҕа хайдах айыллыбытынан, төлкө хайдах түстэммитинэн (туох эрэ мүччүргэннээх суолу оҥороору туран эбэтэр инники туох буолуоҕа кыайан биллибэт буоллаҕына, итинник этэллэр). ☉ Судьба, рок, предопределение
Окко түспүт оҥоһуум биллин, Сиргэ түспүт сэрэбиэйим биллин, Кэннибинэн эрэ кэхтиэм суоҕа, Иннибинэн эрэ чугуйуом суоҕа. П. Ойуунускай
Итинник эбээт, сэгэриэм, Окко түспүт оҥоһуу. Баал Хабырыыс

аат.
1. Сымнаҕас, синньигэс умнастаах күөх өҥнөөх сэбирдэхтээх эбэтэр сибэккилээх биир сыллаах үүнээйи. ☉ Трава
Дулҕалаах куулатыгар от үүнэн-үүнэн баран сыппыт. Амма Аччыгыйа
Ити дьыл саас баабыр диэн хара тараах ойуулаах, кугас дьүһүннээх сүдү улахан кыыл кэлэн, кур окко дугуйданан, уйаланан сытан, тиҥэһэ ынаҕы сиэбит үһү диэн ынырык сурах Уодай аҕатын ууһугар чаҕылҕанныы тарҕаммыта. «Кыым»
2. От үлэтэ (охсуу, мунньуу, бугуллааһын, кэбиһии). ☉ Сенокосные работы
Сайын биир бэрт кураан күн Талкы оҕонньор …… отугар барда. Күндэ
Саха киһи отугар барда, Сардаҥаны кытта турсан. С. Данилов
3. Кэбиһиилээх от. ☉ Стог
Ыарҕалаахха обургу төгүрүк от түстэммитэ. Күннүк Уурастыырап
Буһурук куйаастар кэҥсээрдилэр, Бугуллар, оттор элбээтилэр. С. Васильев
♦ От илии, от атах — синньигэс, олус синньигэс илиилээх-атахтаах киһи. ☉ Худющий человек с длинными тонкими руками и ногами
Куобах оҕотунуу хап-харанан төгүрүччү көрбүт харахтаах, от илии, от атах кырачаан Аанчык бииртэн улаханнык куттанар. В. Иванов
◊ Быар от түөлбэ. — гречихаларга киирсэр от үүнээйи. ☉ Горец сибирский
Быар оту, кииһилэни, сир аһын сүөгэйгэ, тарга. үүккэ булкуйаллара. ПНЕ СТ. Окко киир — от үлэтин (охсууну) саҕалаа. ☉ Начать сенокосные работы
Арамаан Хабырыллалыын отторугар киирдилэр. Амма Аччыгыйа
Онтон кэлэн билигин, Окко киириэх иннинэ, Сайын бэрдин, кэрэтин Санаа хоту атаарар. Күннүк Уурастыырап. От атах (сото) – хаппыт отунан киһини үтүгүннэрэн оҥорон баран инникини таайа оонньуу. ☉ Название якутской игры-гадания с помощью сделанной из травы фигурки человека. Оннооҕор от атах (сото) иччилээх (өс хоһ.). От үлэтэ — от хомуурун (охсуу, мунньуу, бугуллааһын, кэбиһии) үлэтэ. ☉ Сенокосная страда, сеноуборочные работы
«Дьоннор отторун үлэтин бүтэрээри гынан эрэллэр, тур!» — диир. Саха фольк. Миэхэ кэлэн от үлэтигэр төһө көмөлөстүҥ этэй? МНН. От үрэх — көҥүһэ суох оттонор дэхси ньуурдаах уһун үрэх сир. ☉ Травянистая речка — неглубокое русло высохшей речки, наполняющееся весной талой водой, а летом обильно зарастающее травой
Является богатым сенокосным угодьем. Талбаарда от үрэх талаҕа — Тараҕай сиригэр тиийдибит. С. Тимофеев. От ыйа — сыл сэттис ыйа (от үлэтэ үгэннээн барар ыйа). ☉ Июль
От ыйын уу-чуумпу, күөх түүнэ Оһуордаах суорҕанын тиирбитэ. Күннүк Уурастыырап
От ыйын бастакы аҥаара сыралҕан куйааһынан сырайан, лыҥкынас кураан күннэр турдулар. М. Доҕордуурап. Сыыс от — культурнай үүнээйи быыһыгар үүнэр туһата суох оттор, ону тэҥэ суол кытыытыгар, ходуһаҕа о. д. а. сиргэ үүнэр, сүөһү сиэбэт ото. ☉ Сорная трава
Юля эриэппэ сыыс отун ыраастаабыта. КИИ СТ-2
др.-тюрк., тюрк. от

аат. Оту кэбиһэргэ, бугуллуурга аналлаах туттар тэрил (хаппыт титириктэн нарыланан оҥоһуллубут укка оту батары анньар уһуктаах өттүгэр отучча сэнтимиэтир уһуннаах, ачаах курдук салааны (чохойу) сигэнэн баайан олордуллар). ☉ Сельскохозяйственное орудие для метания и укладки сена в копны, вилы (изготовляются из сухой лиственницы: к острому концу древка накладывается и затем привязывается в виде параллельного рога тальниковыми ремешками примерно тридцати сантиметров вспомогательная остроконечная ветка)
Дьөгүөрдээн атырдьаҕы туора тутан, илиитинэн баттыалаан чиҥэтэ-чиҥэтэ, уонча бугулу бугуллаата. Амма Аччыгыйа
Урууп быраата, биир уолан киһи Сэмэн, дьиэ ааныгар олорон, хараҕар даҕайан көрө-көрө, атырдьах сигэлиир. Күндэ
Сытыы үөрбэ атырдьаҕынан бугулу анньан ылаҕын. Т. Сметанин
тюрк. адыр, азыр, айыр
♦ Атырдьах маһын курдук араҕыс көр атырдьах маһыныы араҕыс
Хата күнү-дьылы тутума, таах сыгааннаан тылласпат, баттыыр буоллаххына баттаа, оттон суох буоллаҕына суох — атырдьах маһын курдук арахсабыт. Суорун Омоллоон. Атырдьах маһыныы араҕыс — кими эмэ кытта эйэлээх буолуугун, доҕордоһуугун букатын уурат, эргиллибэт гына араҕыс (былыргы сахаларга маннык үгэс баара: икки ини-бии эбэтэр доҕордуу дьон иирсэн, этиһэн баран, атырдьах маһы эбэтэр салаалаах оту ылан, хайа тардан баран, икки аҥыы, кэннилэрин хайыһан да көрбөккө, арахсаллара үһү. Ол аата хаһан да иллэспэт, көрсүспэт бэлиэлэрэ буолар: хайа тардыллыбыт мас, от хаһан да холбоспотун кэриэтэ). ☉ Рассориться навечно; расстаться навсегда (у древних якутов был такой обычай: два брата или друга, поссорившись, брали вилообразную палку или ветвистую траву и, разделив её на две части, уходили в разные стороны, даже не оглядываясь
Это было знаком окончательного их раздора, непримирения, подобно тому, как поломанная палка или разорванная трава никогда обратно не срастаются). Мин олоҕум суола Сергей олоҕун суолуттан атырдьах маһыныы арахсыбыта ыраатта. Софр. Данилов
Соҕотох оҕом буоллаҕыҥ. Ханна атырдьах маһыныы арахсыахпытый. Болот Боотур
Биир сыл ааста кинилэр [Айдар уонна Саргы] атырдьах маһыныы арахсыбыттара. Н. Лугинов
Кини [Дайыыкка] баттыгастаах тойоттортон букатын атырдьах маһыныы арахсыбыт. А. Сыромятникова
Атырдьах салаатын курдук араҕыс көр атырдьах маһыныы араҕыс. Оччоҕо ол аата, атырдьах салаатын курдук арахсар буоллахпыт дии. С. Ефремов
◊ Атырдьах ыйа — халандаарынан ахсыс ый, сайын бүтэһик ыйа: от ыйын кэнниттэн кэлэр. ☉ Август
Атырдьах ыйын ыраас күннэрэ турбуттара. Н. Заболоцкай
1914 сыллаахха атырдьах ыйыгар аан дойду бастакы сэриитэ саҕаланар. П. Филиппов
Куруорт үс сезоҥҥа эмтиир — бэс, от, атырдьах ыйдарыгар. И. Данилов. Кыдама атырдьах — кэбиһиллэр от үрдээбитин кэннэ, түстэнэрин саҕана туттуллар уһун атырдьах. ☉ Длинные вилы, которыми метут и завершают верхнюю часть стога
Ааныска балтараа саһааннаах кыдама атырдьаҕы ньилбэгэр биллэҕэн туруораат, ньүрүс гынан, бугул аҥаардыыта оту өрүтэ эһэн биэрэ турбут. Амма Аччыгыйа. Ортолуур атырдьах — кэбиһиллэр от аҥаара буолбутун кэннэ туттуллар орто кээмэйдээх атырдьах. ☉ Вилы, которыми метут верхнюю половину стога. Оппут үрдээн эрэр, онон ортолуур атырдьаҕынан кэбиһэн бардыбыт. Тимир атырдьах — мас уктаах, үс эбэтэр түөрт салаалаах тимир атырдьах. ☉ Железные вилы с деревянной рукояткой. От таһыгар үс тимир атырдьах сиргэ батары анньыллан турар
□ Быыкаа ампаар аанын чанчыгар саха билбэтэх сэбэ-сэбиргэлэ чуоҕуспут: тимир кытыылаах мас лаппаакы, түөрт тимир үөлэрдээх атырдьах, онтон долбуурга буор көһүйэлэр эгэлгэлэрэ кэккэлээбиттэр. Л. Попов

1. тарт диэнтэн дьаһ. туһ. Остуолларыгар биирдии улахан мас тэриэлкэҕэ буспут эти аҕалтаран тартарар. Саха фольк. Эмээхсин бакырыспыт тарбахтардаах илиитэ кыыс төбөтүн таарыйбытыгар, Ньырбачаан этин тартаран дьик гына түспүтэ. Далан
   Хаарыс ырбаахытын дээдэйбит иһэ үтэн тахсыбытын солко куһаат курунан тартарбыт. Уустаах Избеков
   Улахан баҕайы кыһыҥҥы күөл баҕадьытын икки суксурҕа оҕуһунан тартаран аҕаллылар. Эрилик Эристиин
   [Хобороос:] Ээдьии, аны табах тартарымаары гыммыт дии. С. Ефремов
   Александр өр буола-буола дириҥник ынчыктаан ылаттыыр, уһуннук тартаран уһуутаан кэбиһитэлиир. М. Доҕордуурап
   Молоох Лөгүөнтэй кинээс, дьон тартаран, баҕадьы уларсан, көрдөбүл тэрийдэ. Эрилик Эристиин
   Бурдукпутун сыстарыахпыт, астатыахпыт, тартарыахпыт. «ХС»
2. Тугунан эмэ умсугуй, умсугуйан туран оҥор, гын. ☉ Увлекаться чем-л., тянуться к чему-л.
   Үөрэнэр кыах суоҕун Микиитэ бэркэ билэр, ол гынан баран оскуолаҕа курдаттыы тартара турар. Амма Аччыгыйа
   Кини кинигэни олус таптаан, тартаран ааҕар. Суорун Омоллоон
   Дьон үлэҕэ, абылаппыт курдук, тартаран бардылар. М. Доҕордуурап. / / Кимиэхэ, туохха эмэ талас, санааҕын туттар. ☉ Испытывать влечение, тягу к кому-чему-л.
   Мин сүрэҕим ийэ буоругар Мээр курдары тартарар. С. Данилов
   Дьөгүөссэ да эбэтин диэки бэркэ тартарара. «Кыым»
   Ол эрээри биһиги ханна да буолбуппут, төһө да ыраах барпыппыт иһин тоҕо наар дьиэбитигэр курдаттыы тартара, ахта сылдьабытый? ФВН ТС
   △ Угуттан, сылаанньый (сылааска). ☉ Чувствовать томление, блаженство от тепла
   Оһох сылааһыгар тартаран, нухарыйан барбыппын быһыылаах. Амма Аччыгыйа
   Искандеров …… оһоҕун сылааһыгар тартаран иттэ турар. Эрилик Эристиин
   Күн уота көхсүн сылытарыгар тартаран, айылҕа бу дьикти да, модун да көстүүтүн одуулаһа, сөҕө-махтайа турда. П. Филиппов
3. кэпс. Хоруттар, хорут (сири). ☉ Пахать (землю)
   [Дьэкиим:] Аны түүн сөрүүҥҥэ сирбитин тартарыахпыт. А. Софронов
   Онтон дьэ сирдэрин тартара киирдилэр. Суорун Омоллоон
   Урууп мас тиэйдин, от тиэйдин, сир тартардын — барытыгар оҕуһа. Күндэ
4. кэпс. Өйгүн сүтэрэн, түүрүтэ тыыттаран оҕут, тартарар ыарыынан ыарый. ☉ Страдать судорогой, припадками, от эпилепсии
   Сиэллээх Сэмэн биир моһуоктаах. Ол моһуога — кини субу-субу тартаран ыалдьар. Н. Босиков. [Барааннар] күүстээх өттүлэрэ тартардаллар да, тута охтубат этилэр. С. Сарыгоол (тылб.)
5. Биири атыҥҥа майгынныырдык оҥор, атыҥҥа хабаатыннар (хол., саҥараргар). ☉ Делать что-л. под влиянием чего-л. (напр., говорить)
   Кини нууччалыы үчүгэйдик уонна хайдах эрэ ураты минньигэстик тартаран саҥарара. Г. Угаров
   Мин «дьээ-буо» диэн биирдик ылланар дьиэрэтии ырыаны икки киһи, биирдэрэ аныгылыы тартаран, иккиһэ былыргы үгэһи тутуһан ыллаабытын икки аҥыы ылынан олордум. П. Аввакумов
   Хаһыакка сахалыы ааттар ситэ тылбаастаммакка биитэр нууччалыы тартаран суруллаллар. «ХС»
6. Тугу эмэ соһон, состорон аҕалан туруор, миэстэтин буллар. ☉ Подвезти что-л. (напр., сани с сеном) к какому-л. месту и оставить там
   Титииктэр диэкиттэн элбэх баҕайы бөтүөн иһити тиэйбит тэлиэгэни ортоку дьиэ таһыгар тартаран аҕалбыттарын …… көрдүм. Эрилик Эристиин
   Сыарҕабын саҥардыы түстэнэн эрэр от тэллэҕэр сыннаран аҕалан, кыдамаһытым иннигэр тартардым. «ХС»
   ♦ Иҥиир ситиитин тартарар көр иҥиир
   [Маайа] сорох ардыгар иҥиир ситиитин тартаран чиччигинии түстэ. Эрилик Эристиин
   Минин (иҥин) да тартарбат көр иҥ II. Киэһэ кыра соҕус мунньах оҥоробут, биһиги киһибит атыытыгар төрүт да минин тартарбат курдуга. А. Сыромятникова
   Баабыр [киһи аата] иҥин да тартарбат. Хамсатын аргыый, холкутук оборор. Н. Заболоцкай. Үөһүн тартарар — бөтөр курдук күүскэ өрө тыынан саҥа таһаарар. ☉ Испустить вопль, издавать громкий гортанный звук при вдохе (от испуга, неожиданности)
   Абдуркулла быһаҕынан анньыллыбыт киһилии, үөһүн тартаран кылана түстэ. Эрилик Эристиин
   Оҕонньордоро үөһүн тартаран ылбахтыыр. Н. Павлов. Хайа тартарар кэпс. — хас да үлэни тэҥҥэ оҥоро, толоро сатыыр. ☉ Разрываться на несколько дел
   [Аҕата ыалдьан] Сахаар бэркэ олуйтаран, хайа тартарар аатыгар барбыта. В. Яковлев
   ◊ Тартарар ыарыы кэпс. — киһи өтөр-өтөр өйүн сүтэрэн, түүрүтэ тыыттаран, титиристээн ыалдьар ньиэрбэ ыарыыта, ана. ☉ Эпилепсия
   Бүлүүһэ отун бүтүннүү көөнньөрөн …… тартарар ыарыыга эмп быһыытынан тутталлар. ТКП ТДЭҮү
   Уончалаах уоллара тартарар ыарыынан ыалдьан өлбүтүн туһунан истэрэ. «ХС»
   Төрүөҕүттэн тартарар ыарыылаах дииллэр. «ХС»