Якутские буквы:

Якутский → Якутский

түһүктэн

I
туохт. Айаннаан иһэн ханна эмэ тохтоон аас, сынньалаҥна оҥоһун. Останавливаться в пути для отдыха
Ортотугар кыра булгунньахтаах обургу соҕус эбэҕэ кэлэн түһүктэммиттэр. Сэһэн Дьэрэмэй
Кинилэр биһигиттэн түөрт сүүсчэкэ хаамыы холобурдаах сиргэ тохтоон түһүктэннилэр. «Чолбон»
Суруйааччылар дьиэлэригэр түһүктэнэн олорон мунньахтаабыппыт. «ЭК»
II
туохт. Түһүгүнэн уларый. Склоняться по падежам. Бу тыл түһүктэниэн сөп

түһүк

I
аат., эргэр. Урут сахаларга: судаарыстыба нэһилиэнньэҕэ түһэрэн хомуйар төлөбүрэ, түһээн. В старину у якутов: государственный сбор от населения, налог, повинность
Аһара сирэйэхараҕа суох баттаан, араас түһүктэри түһэрэн, туох үчүгэйдээхтэрин барытын халаан ылаллара үһү. «ББ»
Ыраахтааҕы суолуттан күбүөрүнэ, бырааба, таҥара түһүктэригэр тиийэ барыта сүүрбэттэн тахса арааһынай ааттаах нолуок нэһилиэнньэттэн хомуллара. АЕЕ ӨӨ
Наһаа ыар харчы түһүгэ бааһынайдар дьадайыыларын биир суол сүрүн биричиинэтэ буолар. В. Ленин (тылб.)
II
аат., кэпс. Айанньыттар тохтобуллара, тохтоон ааһар сирдэрэ. Остановка в пути для отдыха, привал
Үчүгэй түһүк оҥостон, сииктэн, тымныыттан сэрэнэн, бытааннык ыксаабакка айаннаа. Сэһэн Дьэрэмэй
Түһүк сирбитигэр үһүс хонугум киэһэтигэр тиийбитим. «Чолбон»
III
аат., тыл үөр. Кырамаатыкаҕа: аат уларыйар пуормата. Падеж. Төрүт түһүккэ туруоруҥ
«Оскуола» диэн тыл хайдах уларыйбытын көрүҥ, түһүктэринэн быһаарыҥ. СТМ

Якутский → Английский

түһүк

n. grammatical case


Еще переводы:

хочугуоруйа

хочугуоруйа (Якутский → Якутский)

аат.
1. филос. Айылҕа, олох уонна билии көстүүлэрин уопсай сибээстэрин уонна сыһыаннарын көрдөрөр научнай өйдөбүл. Общее понятие, отражающее наиболее существенные связи и отношения реальной действительноси и познания, категория. Хаачыстыба уонна ахсаан хочугуоруйата
2. Тустаах биир бэлиэлэринэн түмэр, холбуур дьон, биридимиэт, көстүү бөлөҕө. Группа лиц, предметов, явлений, объединённых общностью каких-л. признаков. Аат тылга түһүктэнии хочугуоруйата

толоруу

толоруу (Якутский → Якутский)

  1. толор диэнтэн хай. аата. Баартыйа дьаһалын толорууга Бастаан, бассабыыктаан айаҕаланнылар. С. Васильев
    Ити сорудаҕы толоруу кэккэ ыарахаттардаах этэ. И. Сосин
    Үчүгэйдик суруллубут ырыа Анна Ивановна толоруутугар ордук тупсан, киэркэйэн иһиллэрэ. САа
  2. тыл үөр. Төрүт түһүктэн ураты ойоҕос түһүктэр ыйытыыларыгар хоруйдуур уонна предмети бэлиэтиир этии ойоҕос чилиэнэ. Дополнение
    Туһааны биир, кэпсиирэни икки, толорууну быстаҕас сурааһыннарынан бэлиэтээҥ. ПНЕ СТ-4
    Туттуу түһүккэ турар толоруу хайааһыны оҥорорго туттуллар. ЧМА СТСАКҮө
    Көнө толоруу тыл үөр. — төрүт, араарыы, таһаарыы, туохтуу түһүктэргэ турар уонна хайанар предмети бэлиэтиир толоруу. Прямое дополнение
    Саха тылыгар көнө толоруу хас да түһүгүнэн бэриллиэн сөптөөҕүн О.Н. Бётлингк, Е.И. Убрятова, М.А. Черосов дакаастаан тураллар. СЛСПҮө. Көҥүл хамсаныылар (толоруулар) көр көҥүл. Художественнай гимнастика биир уустук көрүҥүнэн көҥүл толоруулар буолаллар. Ойоҕос толоруу көр ойоҕос. Толоруу көнө уонна ойоҕос толорууларга арахсар. ЧМА СТСАКҮө
дьөһүөл

дьөһүөл (Якутский → Якутский)

I
аат., фольк. Аргыс (кими-тугу эмэ кытта бииргэ сылдьар, кими эмэ арыаллыыр киһи). Спутник (находящийся с кем-чем-л. рядом, сопровождающий кого-л.)
Илин сирбитигэр иҥээҥнээн, Иэдээннээх илбис эҥээрдэммит, Үрдүнэн өрө өрөкүҥнээн, Өлүү дьөһүөлэ көтөллөммүт. С. Зверев
Кэрэ кыыска холоонноох, ыраас таптал дьөһүөлэ буолбут лаглайар хатыҥмытын ылыаҕыҥ. Айылҕаны х.
II
аат., тыл үөр. Түһүктэнэр тыл этиигэ атын тылларга сыһыаннарын көрдөрөр көмө тыл. Послелог (сходен по знач. и функции с падежным аффиксом, в основном соотв. русск. предлогам)
Дьөһүөл иннигэр турар аат тыл, ахсаан аат, солбуйар аат эбэтэр аат туохтуур ханнык түһүккэ туруохтааҕа дьөһүөлтэн тутулуктаах буолар. Ол иһин дьөһүөл кини иннигэр турар тылы салайар дэнэр. СТМ

ыйыт

ыйыт (Якутский → Якутский)

туохт.
1. Кимтэн эмэ тугу эмэ истээри, билээри, чуолкайдаары боппуруоста биэр, сураа. Обращаться к кому-л. с вопросом, спрашивать, расспрашивать, осведомляться о чём-л.
Хаһан үчүгэй олоххо тиийиэхпиний? — диэн Имииһит оҕонньор, мин оҕо эрдэхпинэ, түүлүн кэпсээн баран, ыйыппыта. П. Ойуунускай
— Эн туохтан ордук куттанар буолаҕын? — диэн Эһэ Саһылтан ыйыппыт. Суорун Омоллоон
— Дьэ, доҕоор, Доромоон, иэспин тугунан төлүүгүн? — диэн ыйытта атыыһыт дьиэлээхтэн. Күндэ
Бу ханналаан иһэбит, доҕоор? — диэн, баран иһэн, аргыспыттан ыйытабын. Т. Сметанин
2. Кэргэн тахсарын, кэргэн буоларга сөбүлэһэрин бил; кэргэн ыларга кэпсэт (былыр кэргэн ылар ыалларыгар анаанминээн, кэһиилээх-тойдоох, кэпсэтэр киһилээх тиийэллэрэ эбэтэр кэргэн кэпсэтэр уол аатыттан суорумньуну тэрийэн ыыталлара). Делать кому-л. предложение стать женой, просить чьей-л. руки
Уйбаан Бырдаахап кырдьаҕас, Марыына диэн оҕоҕун биһиги ыйыта кэлэн олоробут. Н. Неустроев
«Бу Харытыананы ыйытыҥ, сөбүлүүр буоллаҕына ойох ылан, күһүҥҥүттэн туспа ыал буолуом этэ», — диир. П. Ойуунускай
Кырдьык, Мэхээһи кытта саастыы уолаттар үксүлэрэ кэргэннээхтэр. Оттон Мэхээс билиҥҥэ диэри биир да кыыһы ыйыта илик. Ф. Захаров
3. Кимтэн эмэ тугу эмэ ыларга көҥүллэт. Спросить у кого-л. разрешения на что-л., попросить у кого-л. что-л. Киэһэ күтүөм харабыынын, чугаһатар оптикатын хоппоҕо уура сылдьарын ыйытан ыллым. ЕМП БС
Уоруу аата уоруу, эн биир да солкуобайы, бүтүн ынаҕы да ыйыппакка ыл, син биир уоруу. Сиэн Чолбодук
Онон, хата, эйигиттэн тугу да ыйыппакка албыннаан… кыбыстыыга киллэрбиппэр мин бырастыы гын диэн көрдөһөбүн. «Чолбон»
Ыйытар солбуйар аат тыл үөр. — барамайы, дьону, кинилэр бэлиэлэрин уонна хайааһын буолар кэмин, миэстэтин, хайысхатын о. д. а. ыйытан бэлиэтиир солбуйар аат. Вопросительное местоимение
Ыйытар солбуйар аат туттуллуута кэпсэтии түгэнин кытта ыкса сибээстээх. СБТМ
Ыйытар уонна быһаарыылаах солбуйар ааттар бары түһүктэнэр буолбатахтар. ВИП СТПС
Ыйытар солбуйар ааттары, үөскээбит олохторунан көрөн, хас да бөлөххө наардыахха сөп. СБТМ
ср. др.-тюрк. айыт ‘спрашивать, обращаться с вопросом’, кирг. айт, кум. айтмак, тат. эйтү ‘говорить’

ойоҕос

ойоҕос (Якутский → Якутский)

  1. аат.
  2. анат. Киһисүөһү, харамай сиһин түөс уҥуоҕун кытта холбуур хаптаҕай иэҕиллэҕэс уҥуох. Ребро
    Ойоҕоһун аннынан сып-сытыытык ыарыылааҕынан хаарыйталаата. Софр. Данилов
    Ойоҕостор тоноҕостору уонна түөс уҥуоҕун кытта холбуу агданы үөскэтэллэр. МЛФ АҮө
    Көҥдөй көхсүн сүргүөхтэригэр ойоҕосторо тутуллаллар. ББЕ З
    Итинник уҥуох эти кытта (сүөһү, харамай эттэммитин эбэтэр этэ буһарыллыбытын кэннэ этэргэ). Рёберная часть туши животного
    Булуустан сыһык ас — ынах намылдьыара, тутум астаах сылгы ойоҕоһо, субай таһаардылар. Софр. Данилов
    Өлөөнө сааскы күстэх ойоҕоһун сыатынан оҕунуохтаабыта, аҕырбыт сытынан күҥкүйэр. Н. Якутскай
    Эмис сылгы ойоҕоһун сүүрүҥүй соҕустук буһараллар уонна мас кытыйаҕа сойуталлар. СНЕ ӨОДь
  3. Киһи-сүөһү, харамай этин-сиинин икки эҥэрэ. Бок (человека, животных). Тайах ойоҕоско таптарбыт этэ
    Аттара суолга хоолдьугун ыһыктан, ойоҕоһунан охтон иҥиир ситиитин тартара сытара. С. Никифоров
    Ойоҕоһунан сытыаҕын кыараҕаһа бэрт. «ХС»
  4. Туох эмэ уҥа эбэтэр хаҥас диэки өттө. Левая или правая сторона чего-л.
    Олбуор ойоҕоһунан кылдьыылыы үүммүт бытаама күөх окко бөлүүн түспүт сиик, көмүс аалыытын курдук, кылабачыйа сытар. А. Софронов
    Хайа икки ойоҕоһо иһирик ойуур эбит. Амма Аччыгыйа
    Наһаар айан суолун ойоҕоһугар өр тулуйан олорботоҕо. Суорун Омоллоон
  5. Туора, кырыы өттө; кытыыга баар туох эмэ. Боковая сторона, край чего-л.; что-л., находящееся сбоку, с краю
    Улахан ааныгар чааркаан тардыллан турар буоллаҕына, кини тумнан ойоҕоһунан киирэр. Амма Аччыгыйа
    Оччоҕо тоҕо ойоҕостон аллааҕымсыйдыҥ? Н. Лугинов
    Ойоҕоһуттан одуулуур киһи кыраҕы буолааччы. В. Яковлев
  6. даҕ. суолт. Туора баар, кырыы өттүнээҕи. Боковой, находящийся сбоку
    Тарааһап киирбит ойоҕос хоһун диэки ыйда. Амма Аччыгыйа
    Улахан сир ойоҕос өттүгэр сытар дьоҕус сири бүөр диэн ааттыыллар. Багдарыын Сүлбэ
    Сарбыйыы кэнниттэн ойоҕос күүстээх лабаалар үөскээһиннэрэ саҕаланар. ЧМА МУХСҮү
    Ойоҕоско астарбыт <киһи> курдук — соһуйан, өмүттүбүт курдук, хамсаабакка. Неподвижно, окаменев, оцепенев (о человеке; букв. словно в бок кого-л. ткнули)
    Даайа, ойоҕоско астарбыт киһи курдук, ах баран саҥата суох олорбохтоото. А. Софронов. Ойоҕоскор хатырыкта угун — мөҕүллэргэ эрдэттэн бэлэмнэн. Заранее быть готовым к наказанию за содеянное; застраховаться от наказания
    «Бука, сарсын ойоҕоскор хатырык угуннаххына сатанара буолуо», — диэн Өлөксөөндүрэ эмээхсин күлүү-хаадьы аҥаардаах сэрэппитэ. Н. Босиков
    Икки ойоҕоскор хатырык уктан бардаххына табыллар киһи буолуоҥ. Н. Заболоцкай. Ойоҕос тостор уочарата кэпс. — олус уһун (иннэ-кэннэ биллибэт), анньыһыылаах уочарат. Большая очередь, давка (такая, что рёбра трещат)
    Ойоҕос тостор уочарата бу туохха буолла диэн дьиктиргии көрдө. «Кыым». Ойоҕоһун аах — саайталаан биэр, кэһэтэ түһэн биэр. соотв. пересчитать рёбра кому-л.
    Кинилэр суохтара буоллар, ойоҕоскун ааҕыам, оройгун тобулуом хаалла. И. Никифоров. Ойоҕоһун кумалаан (симэн) биэр — күүскэ ойоҕоско саайталаа, кырбаа. соотв. намять бока кому-л.. Ойоҕоһун кумалаан биэрбит киһи хайыа эбитэ буолла. Ойоҕоһун уҥуоҕа ааҕыллар буолбут — олус ырбыт, дьүдьэйбит. Похудел так, что рёбра можно сосчитать
    Эр киһи арай, сыл иһинэн сүрдээҕин дьүдьэйэн, ойоҕоһун уҥуоҕа ааҕыллар буолан барбыт. Р. Баҕатаайыскай. Ойоҕоһуттан ойох көрдөөмө сөбүлээб. — туораттан кыттыһыма, орооһума. соотв. не суй нос не в своё дело. Эн мээнэ туораттан саҥара олорума, ойоҕоһуттан ойох көрдөөмө
    Көтүрүөс ойоҕос — көтүрүөс диэн курдук. Көтүрүөс ойоҕоһун диэкинэн тириитэ дьуккуруйбут. Ойоҕос быһаҕаһынан хаал — ат сүүрдүүтүгэр иннигэр иһээччи сылгы быһаҕаһыгар диэри кээмэйинэн хаалан ис. Отставать на полребра (на скачках)
    Кыйыгыр күөлүн тардыытыгар киирэр үрүйэҕэ диэри Халла Элэмэһэ Чылбыантан ойоҕос быһаҕаһынан хаалан истэ. И. Федосеев. Ойоҕос киэп тыл үөр. — кэпсиир киэптэн ураты киэптэр. Косвенное наклонение. Ойоҕос киэпкэ турар тыллаах этии толкуйдуулларыгар сорудах биэрдэ. Ойоҕос саҥа тыл үөр. — туора киһи саҥатын ис хоһоонун саҥарааччы бэйэтин тылынан биэриитэ. Косвенная речь
    Ойоҕос саҥаҕа сирэй саҥаҕа туттуллар сурук бэлиэлэрэ турбаттар. ЧМА СТСАКҮө. Ойоҕос судьуйа спорт. — күрэхтэһии түмүгүн таһаарсар (түһүлгэҕэ судьуйа киирсиини ыытарын көрөр), бэйэтэ туспа сыана быһар судьуйа (хас да буолуон сөп). Боковой судья
    Ойоҕос судьуйа Ньургуҥҥа сэрэтии биэрэллэригэр модьуйар. Н. Лугинов
    Тустуу бырахсан кыайыынан бүппэтэҕинэ, кыайыыны үс ойоҕос судьуйа быһаарар. СНККБ. Ойоҕос толоруу тыл үөр. — хайааһыҥҥа сыһыаннаах, сирэй хайанар предметтэртэн ураты предмети бэлиэтиир толоруу. Косвенное дополнение
    Холбуу түһүккэ турар ойоҕос толоруу хайааһыҥҥа кыттыылаах предмети көрдөрөр. ЧМА СТСАКҮө. Ойоҕос туһаайыы тыл үөр. — туохтуур хайааһына хайааччыттан атын предмеккэ туһуланыытын көрдөрөр. Форма залога, кроме действительного (косвенный залог). Бу этиигэ ойоҕос туһаайыы суох. Ойоҕос түһүк тыл үөр. — төрүт түһүктэн ураты түһүк. Форма падежа, кроме основного (косвенный падеж)
    Ойоҕос түһүккэ турар ааттар этиигэ туһаан буолбаттар. ВИП СТП
    Баһылыыр тыл баһылатар тылы сөптөөх ойоҕос түһүккэ туруорар ситимин салайыы дэнэр. ЧМА СТСАКҮө. Ойоҕос уҥуоҕа — ойо- ҕос
  7. 1 диэн курдук. Ойоҕос уҥуоҕа тостумтуо. Ойоҕос чилиэн тыл үөр. — тутаах чилиэннэри быһаарар, толорор, сиһилиир чилиэн. Второстепенный член предложения
    Оҕолор этии тутаах чилиэннэрин үчүгэйдик билэр буоллахтарына, ойоҕос чилиэннэри үөрэтии чэпчиир. ПНЕ СТ
    Аат тыл ойоҕос чилиэн буоллаҕына оҕолорго тута өйдөммөт. КИИ СТ-2. Ойоҕоһо анньар кэпс. — ойоҕоһун диэкинэн кэйэн ыалдьар. Колики в боку. Ойоҕоһо анньара арыый буолла. Таас ойоҕос — сүөһү түөрт кэлин (сымыйа) ойоҕоһуттан үһэ (бүтэһик төрдүһэ ылгын таас ойоҕос дэнэр). Три задних ребра у скотины (за исключением последнего, четвёртого, к-рое называется ылгын таас ойоҕос)
    Сылгыны чиэппэрдииргэ икки таас ойоҕосторо буутугар барсаллар. АНП ССХТ. Тойон ойоҕос — сүөһү ортоку түөрт ойоҕоһо. Четыре средних ребра у скотины. Тойон ойоҕоһуттан биирдэрэ тостуулаах эбит. Хоҥнуо ойоҕос — сүөһү, кыыл холун ыксатынааҕы икки ойоҕос (үс бастакы көтүрүөс ойоҕос кэнниттэн кэлэр). Два ребра (у скота, животных), следующих за тремя передними рёбрамикөтүрүөс
    Сылгы холун ыксатынааҕы икки ойоҕоһу хоҥнуо ойоҕос дэнэр. Сылгыһыт с. Бэһис куһуогунан хоҥнуо ойоҕос — саамай маанылыыр ыалдьыкка, хонор хоноһоҕо буһаран сиэтэр эбэтэр кэһиигэ биэрэн ыытар ас буолар. АНП ССХТ. Ылгын таас ойоҕос — киһиэхэ: алларааҥҥы, бүтэһик кылгас ойоҕос; сүөһүгэ: үс таас ойоҕос кэнниттэн кэлэр бүтэһик ойоҕос. У человека: нижнее, самое короткое ребро; у скота: заднее крайнее ребро, следующее за тремя задними рёбрами-таас
    Оччоҕо тириим тэнийэн, уҥа ылгын таас ойоҕоһум үүнүөхтээх. Күннүк Уурастыырап. Кэлин өттүнээҕи намылдьыар ойоҕосторун ылгын таас ойоҕоһо дииллэр. Сылгыһыт с.
    ср. др.-тюрк. ейэгү ‘бок; склон горы’, чув. аяк ‘бок’
саманыаха

саманыаха (Якутский → Якутский)

субу диэнтэн сыһ. түһүк. Саманыаха диэри кээмэйдээ

саманнааҕар

саманнааҕар (Якутский → Якутский)

субу диэнтэн тэҥ. түһүк. Саманнааҕар эрэ улахан

обложение

обложение (Русский → Якутский)

с. (түһүк) түһэрии, нолуоктаа-һын; обложение налогом нолуок түһэрии.

саманна

саманна (Якутский → Якутский)

субу диэнтэн миэстэ түһүк
Саманна кэлэн кинини көрсүбүтэ. Д. Таас

биһиэхэ

биһиэхэ (Якутский → Якутский)

биһиги диэнтэн сыһ. түһүк
[Оотуй убайыгар:] Убаай, кини иистэнэ-иистэнэ биһиэхэ хоноору гынар. Уустаах Избеков