туохт.
1. Туох эмэ аһы киһи сиир гына буһар. ☉ Готовить, приготовлять, стряпать (еду)
«Чэ, оҕонньор, туох астааххыный? Киирэн астаа. Мин кэргэммин аҕаллым», — диэн Бүөтүр хардарда. Эрилик Эристиин
Оҕуруот аһыттан үгүс араас аһы астыахха сөп эбит. Софр. Данилов
Симон дьиэҕэ мас көтөҕөн киллэрэн быраҕыталыыр. Онно Үүйэ алаадьы астыыр. Л. Попов
2. Өлбүт сүөһүнү, кыылы тириитин сүлэн эттээ, хол-буут араар. ☉ Свежевать и делить на части забитый скот, зверя
Дьэ, ийээ, мин Бөкө диэн сир тыатынан быһа түһэн истэхпинэ, тыаҕа икки киһи биир биэни өлөрөн астыы тураллар эбит. МНН
Маныаха [уокка] сыранан олорон эрэ, Чүөчээски куобаҕы астаан барда. Суорун Омоллоон
Ээ, үүтээнтэн кэлэн, ити бууру астаан баран, налыччы суоллуохпут. Онуоха диэри сытыганнаатын. Р. Кулаковскай. Эһэлэрин астаан, тыҥатын ылан Билиип бүлгүнүн бааһын саба баайбыттар. ЧМА СБ
△ Түүтүн үргээ уонна иһин хостоо (көтөрү). ☉ Ощипывать и потрошить (дичь). Миитэрэй өлөрбүт куһун астаата, күөскэ укта
△ Хатырыктаа уонна иһин хостоо (балыгы). ☉ Чистить и потрошить (рыбу). Балыккын астаан баран, остуолга уураар
3. Сэппэрээтэринэн үүттэн сүөгэйин араар. ☉ Сепарировать молоко
Аны мин сэппэрээтэрбэр үүккүн астаама. Амма Аччыгыйа
Дьиэ хоту өттүгэр сыста турар муосталаах улахан балаҕаҥҥа үүт астыыллар, сэппэрээтэр ырыата күннэтэ дьиэрэйэр. М. Доҕордуурап
4. Бурдук туораҕа куолаһыттан арахсар гына сыс. ☉ Молотить, обмолачивать зерно
Ыт үрэр, Кэтириис бурдугун астыыр. Бүөтүр киирэр. А. Софронов
Сайыныгар кыстык дьиэҕэ үүт кыынньараллар, бурдук астыыллар, тирии имитэллэр. Амма Аччыгыйа
[Бурдугу] күһүн муус тоҥно да, аны туран, болооччунан сынньан астыаҥ турар дии. С. Федотов
Маҥхааһай таһыгар бурдук астыыллар, Уйбаан эһиилги сонуогу хорутар. С. Данилов
5. кэпс. Арыгыны үрүүмкэлэргэ кутуталаан, дьону күндүлээ. ☉ Разливать вино по рюмкам и угощать людей. Доҕоор, Маппый, ити бытыылканы астаа эрэ
□ «Үөлээннээх, итини астаа, былыргы остолобуой арыгы
Эйиэхэ кэһиим», — диэтэ кинээс албын куолаһынан. М. Доҕордуурап
◊ Сир астаа — тыаҕа, ойуурга үүнэр сир үүнээйилэрин отоннорун хомуй. ☉ Собирать плоды, ягоды дикорастущих растений
Онно оҕолоргун кытта сынньан, сир астаа, бултаа-алтаа. Далан
Дьахталлар ынахтарын түөртүүтэ ыыллар, сүөһүгэ түптэ оҥороллор, таҥас абырахтыыллар, тар хаһааналлар, сир астыыллар. И. Аргунов

дьэндэй диэнтэн холб. туһ. Дэриэбинэ саҥа, тупсаҕай оҥоһуулаах дьиэлэрэ, тутуулара дьоһун үтүөтүк, чэбэрдик дьэндэһэллэр. В. Протодьяконов
Түөртүү уонна иккилии кыбартыыралаах элбэх олорор дьиэлэр дьэндэстилэр. «ХС»

ньороохтоо диэнтэн холб. туһ. Үрүҥ хаары оһуордаан, Үөрэ-көтө бырдааттаан, Үтүлүктэр, бэргэһэлэр Үстүү-түөртүү кэккэлэһэ, Ньохчоохойдуу ыстаннылар, Ньороохтоһо сырыттылар. Л. Попов

сыкырый диэнтэн дьаһ
туһ. Тыҥ хатыыта тураннар Үстүү-түөртүү оҕуһунан От тиэйэн сыкырытар Олус да кыһамталаах, сыралаах Төһүү үлэһиттэр бааллара. Эрчимэн
Ходуһа күрүөтүн кэрийэ айаннатан сыкырытан иһэн, Байбал аргыһыгар эргилиннэ. «ХС»
Бэлисипиэтинэн суос-сатыы дьон иннилэригэр сыкырытан киирэбин. «Чолбон»

төбүрүөннээ диэнтэн холб. туһ. Кыырыктыйбыт төбөлөөх кырдьаҕастар, аастыйбыт баттахтаах аҕам дьоннор, төбүрүөннэһэн, сүүс-сүүстэриттэн өйөнсөн олорон, сүбэлэһэн бардылар. Р. Кулаковскай
Московскай университет дьиэлэриттэн биирдэстэрин таһыгар элбэх дьон төбүрүөннэһэн тураллар. ССХУо
Оҕолор үгүстэрэ инники паарталарга үстүү-түөртүү буолан төбүрүөннэһэн олордулар. «ХС»

уһат диэнтэн хай
аата. Маҥнайгы, үһүс устуруокалар уһатыыта суох түөртүү сүһүөхтээх тыллара ыпсаҕайдык дьүөрэлэһэллэр. Софр. Данилов
Тылга уһатыы туох суолталааҕын быһаарыҥ. ЕНВ СТ. Саптарыыны хайдах тэрийэртэн ынахтар эрдэ төрөөһүннэрин ситиһии, ынах ыанар кэмин уһатыы улахан тутулуктаах. «Ленин с.»

аат., эргэр. Уста кээмэйэ: түөрт сүөм кэриҥэ. ☉ Аршин
[Айталыын Куо] бу киирэн көрдөҕүнэ — үс арсыын үрдүк киһи төттөрү-таары хааман дьирэлдьийэ сылдьар. ПЭК ОНЛЯ I
Саас хаар ууллан эрдэҕинэ, интэринээт оҕолоругар түөртүү арсыын таҥаһы түҥэтэллэрэ. Амма Аччыгыйа
Бу — аата эрэ алаас, бүтүн арсыын үрдүктээх дулҕанан саба үүммүт бырыы-бадараан дойду. Софр. Данилов

туохт., кэпс. Мөлтөө, кырдьан кыаммат буол. ☉ Слабеть, с возрастом становиться немощным
Тыгын бокооро кырдьан дьиэтиттэн тахсыбат буолан олороро үһү. «ХС»
Мантан инньэ бокоорон, сорсуйан иһэрин өйдүүр ини. Н. Лугинов
[Түөртүү куобах] биһиэхэҕэ, бокоорон эрэр дьоҥҥо, сөптөөх ботуоҥка буолуо. Р. Кулаковскай
Төһө да кырыйдар, бокоордор бөдөҥ-садаҥ үрдүк уҥуохтааҕа. «Чолбон»

сыһ. Күн аайы. ☉ Ежедневно, каждый день
Лена уута күннэтэ атын-атын өҥнөнөр. Н. Якутскай
Михаил Иванович балыыһаҕа күннэтэ үстүү-түөртүү укуолу ылар уонна өссө элбэх таблеткалары, бороһуок эмтэри иһэр. Н. Лугинов
Дьиэ хоту өттүгэр сыста турар муосталаах улахан балаҕаҥҥа үүт астыыллар, сэппэрээтэр ырыата күннэтэ дьиэрэйэр. М. Доҕордуурап

туохт. Аҥаар атаххынан ой, ыстан. ☉ Прыгать на одной ноге
Уол оҕо көлүйэ ууга сөтүөлээн баран кылыйбыта хаһан да сүппэт үһү (тааб.: чэрэниилэнэн суруйуу). Уон ордуга түөрпэр түөртүү хаамыыны кылыйар буолтум. Тоҥ Суорун
Аттанар күнүгэр дойдутугар, Кэбээйи хонуутугар, кими да тутуһуннарбакка, кылыйан кыыралдьыппыта. Н. Кондаков
Күүскэ сүүрэн кэлэн чэпчэки баҕайытык кылыйан күөрэлдьитэн киирэн барбыта. БИГ ӨҮөС
ср. тюрк. халы, калы ‘прыгать’