бэдьэй диэнтэн хамс
көстүү. «Бу бүгүн сыта сыҥсаар буоламмын, арааһа, түөс-маас бара сыстым дуу, хайа үөдэн дуу», — Өлөксөй оҕонньор тура эккирээн, саллаат уолга бэдьэһийэн кэллэ. П. Аввакумов
Оҕонньор бэдьэһийэн кэлэн, сарыы үтүлүктээх илиитинэн ыты көтөҕөн таһааран туһаҕыттан босхолообута. Далан

дьалкый диэнтэн төхт
көрүҥ. Харах ыларын тухары киэҥ тайҕа барахсан, мас аймах араас эгэлгэтин күөгэлдьитэ үүннэринэн, киэҥ-киэҥник таҥнары дьалкыйталаан түһэ, - сир-халлаан сиксиктэрин кытта силбэһэ тураахтыыр эбит эбээт. Амма Аччыгыйа
Төһө да түөс-маас сырыттар, дьалкыйталаан кэбиһэн мөҕүлүннэр, үлэтигэр иҥнэн үлэлии сырытта. «ХС»

аҕыйаа диэнтэн дьаһ
туһ. Оҕонньор сылдьарын аҕыйатан, сытарын элбэттэ. Кини «манныгым сатаммат» диэн саҥарбат, «ыарыйдым» диэн ынчыктаабат, «түөһэйдэҕэ» диэҕи түөс-маас тылласпат. Дьүөгэ Ааныстыырап
«Бутукаай Өндөрөй, кырдьаҕас ээ, кини оччо бугулу кыайан охсуо суоҕа. Кини бугулун ахсаанын аҕыйата түһүөххэ», — диир биир үөрэнээччи. Амма Аччыгыйа
Биһиги холкуос сүөһүбүт аҕыйаҕын үрдүгэр, сүөһүнү аҕыйатарга этэр букатын алҕас этии буолар. М. Доҕордуурап
«Эн кустуургун аҕыйат, оччоҕо ынах сүтүө суоҕа», — диэн чаҕаарда мааҕыҥҥы куолас. Н. Заболоцкай

1. аат дьөһ. Хайааһын хайа эмэ кэм, көстүү быһыы-майгы ыккардыгар, иһигэр оҥоһулларын бэлиэтээн, бириэмэ сыһыанын көрдөрөр. ☉ Выражая временные отношения, употребляется при указании на временные точки, явления, процессы, в промежутке между которыми и во время которых совершается действие (между, во время)
   Охсуһуу быыһыгар саха уолаттара оһуокайы ыллыыллар. Т. Сметанин
   Үлэлэрин быыһыгар, уруккуларын курдук ыгылыйа сылдьыбакка, кинигэ ааҕар, онуманы эргитэ саныыр идэлэммиттэрэ. И. Данилов
   Чэ, сарсын киһи-сүөһү быыһыгар кэлэн эбиэттээн бараар. Эрилик Эристиин
   Ыһыы-хаһыы быыһыгар тыраахтар тимир көхсүн иһигэр битиргэс тыас иһиллэн ааһар. Софр. Данилов
   Ол [буурҕа] быыһыгар хам-хаадьаа биирдии-иккилии кыымнар өрө көтүөккэлэһэн тахса-тахса сүтэн хаалаллар. Күндэ
2. ситим т. суолт. Бириэмэ сибээһин көрдөрөн, салаа этии хайааһына буолар кэмигэр тутаах этии хайааһына оҥоһулларын бэлиэтиир. ☉ Имея временное значение, употребляется при указании на то, что действие, о котором говорится в главном предложении, происходит во время действия, выраженного сказуемым придаточного предложения
   Дьахталлар, ардах сэллиирин быыһыгар, отторун охсо сылдьыбыттара. А. Федоров. Ньукулай саҥарарын быыһыгар этиҥ этэр, тыал тыаһа куугунуур. А. Софронов
   Ананийдаах уоту күөдьүтэн биэрэллэрин быыһыгар, кэлэр хаһыҥнарга эбии чөмөхтөрү оҥоро сырыттылар. М. Доҕордуурап
   ◊ Ол (ити) быыһыгар — ол кэмҥэ, ол икки ардыгар. ☉ В то же время, между тем
   Молуой буолбут сыппах тылынан Кийиитин кырыыр-таныйар, Ол быыһыгар түөс-маас тыллаһан, Оҕо курдук күлэр, ытамньыйар. С. Данилов. «Ээ, арба даҕаны, — дии түһэр ити быыһыгар сэбиэдиссэйдэрэ, — Маайа, бу туох буоллуҥ?» С. Федотов
   Ол быыһыгар булчут аатырабын. «Кыым»

туохт.
1. Тыыга, оҥочоҕо олорон эрэн эрдиинэн ууну эрчимнээхтик хаһыйан айаннаа, уһун. ☉ Грести (на лодке, ветке, плоту). Сүүрүгү утары эрт
□ «Туох баар күүспүнэн эрдэбин ээ, мантан ордук хайдах эрдиэмий?» — диэн Бурхалей мээнэ, ньүдьү-балай кыһарыйыыга ынчыктыы-ынчыктыы хардарда. Эрилик Эристиин
Эрдии эрдэн сылайа оҕустубут. Н. Габышев
Хаһан эмэ балыксыт Эн кураанах хонноххор Эмэх буолбут мас тыытын Эрдэн кэлэн хоноро. П. Тулааһынап
△ Көлүөһэ ууну хаһыйар күүһүнэн айаннаа (урукку көлүөһэлээх борохуоту этэргэ). ☉ Передвигаться с помощью колёс (о старых пароходах)
Хамсатын буруотун халлааҥҥа күдээрпит, Борохуот эр бэрдэ, Эрчимник эрдэр. Эллэй
2. көсп. Солуута суоҕу, туох түбэһиэҕи мээнэ саҥар. ☉ Болтать наобум, что взбредёт на ум
Талбыппынан аттаран, Таалбын-быарбын тарбанан, Түлэс-балас эрдэммин, Түҥ-таҥ түһэн биэрдим мин. Күннүк Уурастыырап
«Туох буоллуҥ? Тоҕо ити курдук саҥараҕыный?» — Уйбаанча оҕонньор, кырдьык, түөс-маас эрдэн барбытыттан ыйыппыта. Н. Якутскай
Суол уһунун билимээри, күн эгэлгэтин барытын эрдэн кэпсэтэбит. П. Аввакумов
♦ Тиэр-маар (тиэс-маас) эрт — тиэрэни эрт диэн курдук (көр тиэрэ)
(Киэҥ) халлааны туойар (тыллаһар, эрдэр) көр халлаан. Кэһиэҕирэ бүтэн хаалбыт кэп-кээҕинэс куолаһынан Киристиэстэн саҕалаан киэҥ халлааны эрдибитэ. Күннүк Уурастыырап
Түөрт уоннаах диэн миигин ким этэр? Төрүт да халлааны эрдэллэр! Оччо сыл тухары, ааҕыстар, Олоро иликпин, атастар. С. Руфов
ср. др.-тюрк. еш ‘грести, разгребать’