туохт. эб. Ыйытар солбуйар ааттартан түмэр солбуйар ааттары, сыһыаттыҥы түмэр солбуйар ааттары үөскэтэр. ☉ От вопросительных местоимений образует обобщительные и обобщительные наречные местоимения (ким баҕарар ‘кто угодно, любой’, туох баҕарар ‘что угодно’, ханнык баҕарар ‘какой угодно’, төһө баҕарар ‘сколько угодно любое количество’, хайа баҕарар ‘любой’, хаһыс баҕарар ‘который угодно’, хас баҕарар ‘сколько угодно’, хайдах баҕарар ‘как угодно’, хаһан баҕарар ‘когда угодно, всегда’, ханна баҕарар ‘где угодно, всюду’, хантан баҕарар ‘откуда угодно, отовсюду’, ханыаха баҕарар ‘докуда угодно’, ханан баҕарар ‘по какому угодно месту’)
Ким баҕарар үлэҕэ, үөрэххэ бырааптаах. «Кыым»
Хараҥаҕа туох баҕарар улаатан көстөр. «ХС»
Киинтэн эргимтэ ханнык баҕарар туочукатын ырааҕа эргимтэ радиуһа диэн ааттанар. А. Федоров. Хайа да уолу хайдах баҕарар хамаандалыахпын сөп. ПНЕ СТ
Кини саҥатын хантан баҕарар билиэҥ. А. Сыромятникова

(БАРЫТА, БАРЫ) түмэр солб. аат. Ханнык баҕарар киһи, киһи барыта. ☉ Кто угодно, кто бы то ни был
Кур сылгы баһын уҥуоҕуттан ким барыта куттанар үһү. Суорун Омоллоон
Ким бары мичээрдиир, Ким бары мэниктиир, Дьон бары айхаллыыр. П. Тобуруокап
[Дьаамнаах эмээхсинэ:] Биһиэхэ саалаах ким баҕарар тойон. С. Ефремов

1. ыйыт. солб. аат. Ахсааны, кэми, кээмэйи, сыананы ыйытарга туттуллар тыл; хас. ☉ Сколько
   Окуопа хастан сытар бандьыыттар төһөлөрүн билбэккэ эрэ атаакалыыр букатын табыллыбат. Н. Якутскай
   Иван Васильевич холкуос төһө ырааҕын, төһө табалаах хас киһи төһөнөн бадахтаахтык кэлиэхтээхтэрин аргыый ыйыталаһар. Амма Аччыгыйа
   Ити дьарапылаан улахана төһө буолуой? Күндэ
   Хата, ат буола оонньуох, мин эйигин көлүйүөм, төһө таһаҕаһы тардар эбиккин, көрүөхпүт. И. Никифоров
2. сыһ. суолт.
3. Туох эмэ хайдах кээмэйдээх, кэриҥнээх буоларын, оҥоһулларын ыйытарга туттуллар тыл. ☉ В какой мере, степени, насколько, как
   Этэрбэстэрин төһө бэркэ кичэммиттэрэ эбитэ буолла? Амма Аччыгыйа
   [Чокуурап:] Төһө улаатабын да, соччо элбэхтик тиэхиньикэни туһанар кыахтанабын. С. Ефремов
   Снайпер «булда» тахсар, төһө кыраҕыта биллэр мүнүүтэлэрэ кэллилэр. Т. Сметанин
4. Туох эмэ сабыытыйаҕа сыһыаннаах кэми-кэрдиини, бириэмэни ыйытарга туттуллар тыл. ☉ Сколько (употр. для уточнения времени, связанного с чем-л.)
   [Наһаар] төһөнөн өр олордоҕун аайы, оччонон кини ынырыктаах суолга туруммутун өйдөөн баарта. Суорун Омоллоон
   Төһө өр маннык эрэйдэниэх муҥмутуй?! М. Доҕордуурап
   Отонньут курдук биирдии тонуктаһан, төһө бириэмэнэн кыракый оҥоойугу толороруҥ биллибэт. В. Яковлев
5. Туох эмэ ырааҕын-чугаһын ыйытарга туттуллар тыл. ☉ Сколько, насколько (употр. для выяснения, уточнения расстояния)
   «Төһө ыраах тэптим буолла» диэбиттии, ата аргыый хайыһан көрдө. Амма Аччыгыйа
   Кинилэр барар сирдэрэ төһө ырааҕын, хайдах сирдэринэн айанныахтарын кэпсэтэллэр. Т. Сметанин
   Оскуолаттан дьиэҥ төһө ырааҕый? КИИ СТ-2
   ◊ Төһө ахсаан аат тыл үөр. — предмет чопчу ахсаанын эбэтэр чыыһыланы бэлиэтиир ахсаан аат (саҥа чааһа) арааһа. ☉ Количественное числительное
   Төһө ахсаан аат чыыһыла өйдөбүлүгэр муҥура суох элбэх, ол эрээри күннээҕи кыһалҕаҕа, үгэс курдук, сүүс, тыһыынча иһинэн суоттанар. ФГГ СТ
   Төһө кыайаргынан көр кыайаргынан. Биһиги улуу омуктар үтүө үгэстэрин төһө кыайарбытынан батыһыахтаахпыт. М. Доҕордуурап
   Төһө кыалларынан көр кыалларынан. «Төһө кыалларынан түргэнник кэлэ сатыам этэ», Сэмэнчик чэйин сыпсырыйбахтыыр. Н. Якутскай
   Төһө сатанарынан көр сатанарынан. Кини сирэйин фашист диэки биирдэ да туппатаҕа, төһө сатанарынан киниттэн тэйиччи тутта сатаабыта. Суорун Омоллоон
   ср. тув. чеже, узб. неча, кирг. нече, нечен ‘сколько’

түмэр солб. аат. Хас баҕарар, олус элбэх. ☉ Сколько угодно, сколько хочется, сколько хочешь
Чэ кылгастык итинник, Егор Петрович олус интэриэһинэй киһи! Кини туһунан төһө баҕарар суруйуохха сөп. Н. Лугинов

төһө да буолтун иһин

сыһыан холб. Итэҕэтэр, ылыннарар ‘туох да буолбутун иһин’ диэн дэгэттээх утарар-баһылатар сыһыаны көрдөрөр. ☉ Выражает противительно-уступительное отношение с оттенком убеждённости: всё-таки, как-никак, всё же, как бы то ни было
Ок-сиэ! Ол эрээри төһө да буолтун иһин, миигин көмүскэһэр киһи баар. Н. Неустроев
[Иван Иванович:] Пётр Степанович, эн киһи тылын ситэри истэр буол, төһө да буоллар, мин эйиэхэ начаалынньык буолабын. С. Ефремов

сыһыан холб. Туох эмэ этиигэ сөбүлэммэт, сөбүлэспэт ‘туох да диэбит иһин’ диэн дэгэттээх утарар-баһылатар сыһыаны көрдөрөр. ☉ Выражает уступительнопротивительное отношение с оттенком возражения, несогласия ‘вопреки всему’: что ни говори, как ни говори
Чэ, төһө да диэбит иһин, Унаарабы дьон айаҕар уган биэрэр сыыһа. С. Никифоров

сыһыан холб. ‘Туох да буолбутун иһин’ диэн дэгэттээх утарар-баһылатар сыһыаны көрдөрөр. ☉ Выражает противительно-уступительное отношение с оттенком несоответствия: а всё-таки
Ол да буоллар, төһө да оннугун иһин, Аласов бу дойдуга бэйэтэ көрдөһөн кэлбитэ, маннааҕы оскуолаҕа иллэҥ миэстэ көстүбүтүгэр бэркэ үөрбүтэ. Софр. Данилов

сыһыан холб. «Буолтун да иһин» диэн дэгэттээх утарар-баһылатар сыһыаны көрдөрөр. ☉ Выражает противительно-уступительное отношение с оттенком несоответствия: хотя и; несмотря на то, что
Булка үөрүйэх буолан, төһө да дьулааннаах буоллар соччо уолуйбат, ыксаабат идэлээхпин. Т. Сметанин
[Михаил — Николайга:] Ама, төһө даҕаны баайга иитиллибитиҥ иһин, эн кыра-хара дьон диэки букатын тардыһан көрбөккүн дуо? С. Ефремов
Наташа, төһө да уһун саһыл сонноох, сирэйин саба түһэр кулгаахтаах саһыл бэргэһэлээх, сылаас этэрбэстээх да буоллар, улаханнык тоҥно. «ХС»

1. быһ. суох солб. аат. Хас да, аҕыйаҕа суох (хом. суолт.). ☉ Некоторое количество, немало, сколько-нибудь (собир.)
   Кинини төһө эмэ киһи ситэн ааста, төһө эмэ киһи көрүстэ, хас да киһи, туоруох бокуой биэрбэккэ, түҥнэри көтө сыста. А. Софронов
   [Маня:] Көр, эн төһө эмэ ынаҕы ыатыҥ да, хайдах курдук ырааскыный, оттон миигин көр эрэ: киһи чугаһаабат киһитэбин. С. Ефремов
2. сыһ. суолт. Сөп соҕустук, балачча, син. ☉ В достаточной степени, достаточно, довольно
   Халлаан төһө эмэ сырдаабытын үрдүнэн, түүтэх-түүтэх уоттар, чаҕылхай баҕайытык, күлүмкүлүм гыннылар. Т. Сметанин
   [Марба] иннигэр төһө эмэ өр сытыйан сытар сытынньаҥ мастары, күөрэ-лаҥкы түһэн турар куруҥах мастары үрдүлэринэн үөл тииттэр үөһээ халлааҥҥа өрө өрөһөлөнөн тахсан тураллара. Күндэ

1. быһ. суох солб. аат. Ахсаана, хаһа биллибэт элбэх. ☉ Неизвестное количество, сколько-нибудь, несколько (о большом количестве)
   Даайа, ынаҕын иһин ыраастыы олорон: «Дьэ, ынах идэһэни сиэбит сурахпытын иһиттэхтэринэ, сарсын төһө эрэ дьахтар кэлэн сыа сиэппэтэ дии-дии, кыыһыраллар, хоргуталлар, кыһалҕаларыгар толук гынаары соҕотохторун өлөрдөхтөрө дииллэрэ суох». А. Софронов
2. күүһ. эб. суолт. Тугу эмэ оҥорон көрөн, улаатыннаран, күүркэтэн этиини бэлиэтиир. ☉ Выражает преувеличенное отношение к чему-л., когда говорящий представляет что-л. более значимым, важным, чем есть на самом деле
   Кыһыҥҥы тымныыга, «оҕом төһө эрэ тоҥон муҥнана сылдьар» диэн муучу буоларым. Н. Якутскай
   Былырыын мин бу тыаны кэлимсэ солоон сүүнэ улахан чараҥ оҥорор буоллар төһө эрэ бэрт буолар этэ дии саныырым, ол алҕас буолан таҕыста. М. Доҕордуурап

түмэр солб. аат. Туох баҕарар, араас, талбыт. ☉ Любой, всякий
Эһиги кыргыттаргыт... Хайа баҕарар албыҥҥа түбэһиэххитин сөп. Н. Якутскай

түмэр солб. аат. Хайа сатанарынан, араастык. ☉ Как угодно, по-всякому
Мин курдук тулаайах, ким да көмүскэспэт киһитин хайдах баҕарар оҥороруҥ көҥүлүҥ. С. Ефремов
Хайа баҕарар уолу хайдах баҕарар хамаандалыахпын сөп. «ХС»

түмэр солб. аат. Бары сиргэ барытыгар, сир аайы. ☉ Где угодно, везде, всюду
Ханна баҕарар баай уонна дьадаҥы баар эбит. Амма Аччыгыйа

түмэр солб. аат. Хайа баҕарар (ким, туох эмэ). ☉ Какой угодно, любой, каждый
Ханнык баҕарар суоппары кытта кэпсэтэри сатыыр. А. Фёдоров
Киинтэн эргимтэ ханнык баҕарар туочукатын ырааҕа эргимтэ радиуһа диэн ааттанар. ПАВ Ф-6

түмэр солб. аат. Хайа баҕарар кэмҥэ, куруук. ☉ В любое время, когда угодно, всегда
Поэзия омурҕана Уоппуската суох үлэ: Хаһан баҕарар таҕыстаҕына, Тахсыбатаҕына көҥүлэ. С. Данилов
Таба көҥүл сылдьар, маамыктанан хаһан баҕарар иилэ быраҕан ылаҕын. Н. Габышев
[Лэкиэс:] Эрэйбин хаһан баҕарар кимтэн да көрдүү турар киһибин. С. Ефремов

I
туохт.
1. Ис сүрэххиттэн, өйгүттэн-санааҕыттан туохха эмэ дьулус, тардыс. ☉ Всей душой и сердцем стремиться к чему-л.; желать чего-л.
Киһи киэнигэр баҕарыма – бэйэҥ киэҥҥиттэн матыаҥ (өс хоһ.). Биһиги үөрэхтээх, үлэһит буоларбытыгар ийэлээхаҕабыт төһө баҕардылар этэ. М. Доҕордуурап
Үөрүү! Дьол! Сүрэх ыллыан баҕарар, Сүрэх туойуон баҕарар. Т. Сметанин
Баҕарабын быйаҥнаах Ардах курдук буолуохпун, Дьоҥҥо, ийэ дойдубар Туһалаахтык олоруохпун. С. Данилов
2. көсп. Кимиэхэ эмэ ыллар, ымсыыр, курдары тартар (хол., дьахтарга). ☉ Испытывать большое желание, страсть к кому-л. (напр., к женщине)
Сирбит дьахтарыгар баҕарбыкка дылы (өс ном.). Эллэй Боотур үтүө майгыннаах, кэрэ дьүһүннээх дьоһун киһи буолан, Омоҕой кыргыттара баҕарар, таптыыр буолтар
Саха фольк. Мин бэйэм ити киһиэхэ баҕаран туран барбатаҕым. Н. Неустроев
♦ Баҕар да баҕарыма – сөбүлэнэргиттэн-сөбүлэммэккиттэн, үөрэргиттэнхомойоргуттан тутулуга суох тугу эмэни толорорго күһэллиэҥ. ☉ Рад не рад; хоть рад, хоть не рад; хочешь не хочешь (а придется).
◊ Ким баҕарар көр ким
Кыраныыссаҕа, наада буоллаҕына, пограничниктар ким баҕарар дьиэтин дьэҥдьийэр бырааптаахтар. Н. Якутскай
Саҥа дьылга ким баҕарар Доҕоругар үтүөнү баҕарар. Т. Сметанин
Төһө баҕарар көр төһө. Научнай үлэһит буоллаххына төһө баҕарар үүнүөххүн, аатырыаххын сөп. Софр. Данилов
Егор Петрович олус интэриэһинэй киһи! Кини туһунан төһө баҕарар суруйуохха сөп. Н. Лугинов
Туох (тугу) баҕарар көр туох. Барбытым кэннэ туох баҕарар диэтиннэр. Софр. Данилов
Мин эйигин сүрдээхтик таптыыбын, эн тускар туох баҕарар буолуом: ууга киириэм, уокка түһүөм. С. Ефремов
Хайа баҕарар көр хайа. Эһиги кыргыттаргыт... Хайа баҕарар албыҥҥа түбэһиэххитин сөп. Н. Якутскай
Уус-уран туруктаах буоланнар алгыстар хайа баҕарар омуктарга фольклор кэрискэтигэр киллэриллэн ырытыллаллар. Саха фольк. Хайдах баҕарар көр хайдах. Кини бэйэтин иэһин толордо, онон билигин ыраас суобаһынан суолун хайдах баҕарар салгыы турар кыахтанна. Н. Заболоцкай
Мин курдук тулаайах, ким да көмүскэспэт киһитин хайдах баҕарар оҥороруҥ көҥүлүҥ. С. Ефремов
Ханна (хантан) баҕарар көр ханна. Биһиги, байыаннайдар, ханна баҕарар байыаннайбытынан сылдьар идэлээхпит. Амма Аччыгыйа
Эмээхсин эрэйдээҕи ханна баҕарар ыҥыртаран ылыан сөп этэ. Софр. Данилов
Ханнык баҕарар көр ханнык. Оттон ханнык баҕарар үлэ норуокка төһө туһаны аҕаларынан сыаналанарын эһиги билэр буолуохтааххыт. Софр. Данилов
Норуот айымньылара, син ханнык баҕарар искусство айымньыларын курдук, кэрэ сокуонунан оҥоһуллаллар. Эрчимэн
Хаһан баҕарар көр хаһан. Биһиги аан бастаан билсиһэр күммүтүгэр хаһан баҕарар кырдьыгы утарытынан этиэх буолан үлэһэн турарбыт. Софр. Данилов
Таба көҥүл сылдьар, маамыктанан хаһан баҕарар иилэ быраҕан ылаҕын. Н. Габышев
II
ситим т.
1. Соруйар туохтуурдары кытта хос-хос туттуллан, биирин биирэ солбуйар эбэтэр утарар ис хоһоонноох этиилэри, этии чилиэннэрин сөпсөһөр суолтанан ситимниир (баҕардар, да, даҕаны). ☉ С глаголами в повелительном наклонении, повторяясь, выражает уступительное значение
Баҕар самыыр түстүн, баҕар хаар түстүн, син биир барабыт. —Баҕар кыыһыр, баҕар туой, баҕар ытаа – туох буолуой? П. Тулааһынап
Баҕар үрүҥ буоллун, баҕар хара буоллун. Амма Аччыгыйа
2. Соруйар туохтуурдары кытта сөпсөһөр суолталаах этиилэри, биитэр араарыллыбат бөлөхтөрү холбооттуурга туттуллар (да, даҕаны, баҕардар, дьөрү). ☉ С глаголами в повелительном наклонении употребляется для усиления уступительного значения придаточного предложения (хоть, если)
Баҕар биһигини убуорунай да ыраастаттыннар, мин эйигин кытта эрэ буолуум... А. Федоров. Тэйиэм суоҕа биир хардыыны, баҕар тыыным да быһыннын. Эллэй
III
сыһыан т.
1. Этиллэр санааҕа буолуон сөп диэн сэрэйиини көрдөрөр (баҕардар, арааһа, бука). ☉ Выражает предположение о возможности, допустимости действия (может быть, возможно)
Баҕар пансиоҥҥа ылыахтара. Амма Аччыгыйа
Эһиги, баҕар, мунаарыаххыт. Софр. Данилов
Баҕар, үйэм уһуоҕа. Суорун Омоллоон
Баҕар, кырдьыбытым буолуо. С. Ефремов
2. Сөбүлээһини, көҥүллээһини араас дэгэттээхтик көрдөрөр. ☉ Выражает согласие, разрешение с различными оттенками (пусть, пожалуй, хоть)
Бокуруоп кэнниттэн, аһыммат буоллаххына, баҕар, тыыннаахтыы да ыйыстан кэбис. Амма Аччыгыйа
Баҕар, эн этэриҥ курдук буоллун. С. Ефремов
Кыыс аата Халерхаанан, баҕар, хааллын даҕаны. С. Курилов (тылб.)
3. Кэлэр кэмнээх туохтууру кытта этэр санааны чуолкайдыырга, бигэргэтэргэ туттуллар, ардыгар, төнүннэрэр ситим тыл дэгэттэнэр (хол., холобурун ыллахха). ☉ Употребляется с глаголами в форме будущего времени для пояснения, подтверждения высказываемой мысли, иногда имеет оттенок уступки (к примеру, хоть например)
Ханна баҕарар олоруохха үчүгэй, баҕар, Биһиги Сахабыт сирин да ылыаҕыҥ. ПНЕ МСЯЯ
Наада буолуо да, биир күҥҥэ баҕар үс-түөрт да суол үлэни толоруоҥ. С. Ефремов
Ичигэстик таҥнан сырыт, баҕар, тымныйан, ыалдьан хаалыаҥ. Дьүөгэ Ааныстыырап

сыһыан т. Этиллэр санааҕа тыл тылга киирсэн сөбүлэһиини көрдөрөр. ☉ Выражает согласие говорящего с оттенком допущения, уступки (после некоторого затруднения)
Баҕар буоллун. Мин үөрэтэргэ бэлэммин. И. Гоголев

көр баҕар буоллун
Көрдөрөбүн дуо ону, биир түгэни?.. Кэбис даа, билэбит да? Баҕар буоллун даҕаны. В. Ойуурускай

сыһ. Хас, төһө (быһа холуйан, барыллаан). ☉ Сколько примерно
Хас оройуон, нэһилиэк аайытын төһө-хачча эҥин араас дьикти, мындыр эбэтэр судургу кыра, улахан остуоруйалар, кэпсээннэр баар буолуохтарай? Саха фольк. Убаай, ити аны хааллын, Умнулуннун, көппөтүн! Хата кэпсиим сахалыы Төһө-хачча үүммүппүтүн. С. Данилов

туохт.
1. Туохха эмэ наһаа баҕалан, үлүһүйэн туран оҥор. ☉ Делать что-л. с пристрастием, увлечённо
Чэйдэрин испэккэ эрэ бары матыспакка, ымсыырбыт-баҕарбыт курдук аһыы олороллорун көрөн баран, кырдьык, өтөр бурдук аһы амсайбатах дьон барахсаттар эбит ээ, дии санаатым. А. Софронов
Кини [Емельян Ярославскай] сүҥкэнник өрө көтөҕүллэн туран, ымсыырбыт-баҕарбыт курдук эппитэ. СБТТ
Бары түһүлгэлэри кэрийэн, дьаһаах хомуйуохха наада, ону хомуйуу да киһи оччо ымсыырбат-баҕарбат үлэтэ. С. Курилов (тылб.)
2. кэпс. Кимиэхэ эмэ күүскэ ыллар, курдары тартар. ☉ Испытывать желание, страсть к кому-л.
Бэйэм даҕаны бэркэ ымсыыран-баҕаран сылдьарым. П. Ойуунускай
Эн миигин көрдөөбүтүҥ сатамматаҕа. Мин эйиэхэ оччоттон ыла ымсыыра-баҕара саныырым, ону аҕам биэриминэ ити биир бассабыыкка түбэһэн хаалан, бу буолан олордоҕум. Эрилик Эристиин

1. мест. вопр. сколько; мунньахха төһө киһи кэлбитий? сколько человек пришло на собрание?; бу сыаната төһөнүй? сколько это стоит?; 2. нареч. 1) сколько, -с какого времени; эн манна төһөттөн үлэлиигин ты с какого времени здесь работаешь?; төһө өр күүттүҥ? сколько ты ждал меня?; төһөнү баҕарар оҥор делай, сколько угодно; 2) в какой мере, насколько; нууччалыы төһө билэҕин? насколько ты знаешь русский?; төһөтүн да иһин а) сколько бы то ни было ; б) как бы то ни было ; всё-таки; төһөтүн да иһин, эн сыыстыҥ всё-таки ты ошибся.

модальное сл. 1) может, может быть, возможно; баҕар бу киэһэ кэлиэҕэ возможно, вечером он придёт; баҕар буолуо может быть, возможно, вероятно; ср. өҥөтөр ; 2) допустим, предположим; например, к примеру; хоть; баҕар , саанан да ыт , кини уһуктуо суоҕа хоть из ружья пали, он не проснётся; ханна да олоруохха үчүгэй буолла , баҕар биһиги Сахабыт да сирин ылыаҕыҥ везде жить стало хорошо, взять, например, нашу Якутию; 3) пусть, хоть, даже; баҕар үҥтүн пусть жалуется; баҕар , бары да барыҥ хоть все уходите; баҕар кыыһыр ну и сердись; баҕар буоллун пусть; так и быть; ср. баҕардаҕына , баҕардар .

желать, хотеть чего-л., стремиться к чему-л.; аһыахпын баҕарабын я хочу есть; туохха баҕараҕын ? чего ты хочешь?; туохха да баҕарбаппын я ничего не хочу; баҕарбыт маска ыттар погов. кто очень хочет, тот и на дерево полезет (соотв. охота пуще неволи).

төһө-хачча буолуой не угодно ли?; прошу вас; үүннээх-тэһииннээх үтүө тылбын истэн көрдөххүнэ төһө-хачча буолуой? не выслушаете ли вы мою величайшую просьбу? (букв. не угодно ли вам будет выслушать моё доброе слово с уздой и поводом?— почтительное церемонное обращение при усиленной просьбе).

int. how much