1) убежище, укрытие; бу кини хорҕото это его убежище; 2) перен. защита, опора; бу кипи—кини хорҕото этот человек является его защитой.

несов. 1. (помещаться на небольшом пространстве) чөкөйөн олор, симилин, кыбылын; на пригорке ютилась деревня хайа тэллэҕэр дэриэбинэ кыбыллан олороро; 2. (иметь убежище) бүк, хорҕой, дугуйдан.

с. саһыарыы, хорҕотуу, кистээһин. укрывать(ся) несов. см. укрыть(ся). укрытие с. 1. (по гл. укрыть) саһыарыы, хорҕотуу, кистээһин; укрытие преступников буруйдаахтары хорҕотуу; 2. (по гл. укрыться 2) саһыы, хорҕойуу; 3. (убежище) хахха, хорҕо; укрытие от пулемётного огня пулемёт уотуттан хахха.

аат. Булчут бултуур сиригэр олороругар анаан туттубут кыра балаҕана эбэтэр дьиэтэ. ☉ Избушка, лачуга охотника
Үүтээн кыстыыр гына кичэллик оҥоһуллубут этэ. Далан
Киһи хараҕын курдук чөҥөрүйбүт соччо улахана суох күөл хонноҕор сиргэ тимириэххэ айылаах үүтээн дьиэ самналлан турар. И. Федосеев
Күөлү эргийэ баран иһэн, кини быыкаа үүтээн оҕото баарыгар көтөн түһэр. Н. Якутскай
ср. уйг. үчэк ‘гнездо; убежище’, эвенк. үтэн ‘хижина; шалаш (из жердей)’

аат.
1. Туохтан эмэ көмүскэл, күлүк буолар туох эмэ, көмүскэнэр, саһар сир (хол., тымныыттан, тыалтан, ардахтан). ☉ Укрытие, убежище (напр., от мороза, ненастья)
Алдьаммыт остуол, түгэҕэ суох уһаат, арааһынай бөх-сыыс дьиэ үрдүгэр кыстаммыта булчуттарга үчүгэй хахха буолла. Т. Сметанин
Кэриигэ хатыҥнар, үөттэр хаххаларыгар сөрүүн. И. Данилов
Хаххата, уйата суох Хаһан да көтөр ууһаабат. С. Руфов
2. көсп. Ким эмэ көмүскэлэ, харысхала. ☉ Защита, заслон, прибежище для кого-л. [Манчаары:] Үөскүүр ыччаппын Үчүгэйдик санаар, Өйүү-убуу сылдьаар, Хаалынньаҥнарбар хахха буолаар. А. Софронов
Кинилэр ыар батталларыттан саха дьадаҥылара политическай сыылынайдары хахха оҥостоллоро. «ХС»
Хаарыан киһини түһэн биэрэн уһултардахпыт. Каган хаххатыгар хорҕойон олорбуппут ааста. «ХС»
♦ <Халыҥ хахха>, суон дурда буол көр халыҥ
Суон сүлдьүгэс буолаары, Халыҥ хахха буолаары, Улуу дойдум иннигэр Буойун буола барабын. С. Зверев
Олоҥхоҕо …… айыы аймаҕар суон дурда, халыҥ хахха буолар улуу бухатыыра «биһиги киһибит» диэн ааттыыр саха норуота. Амма Аччыгыйа
Уол оҕо бар дьонун иннигэр суон дурда, халыҥ хахха буолар дьылҕалаах. Н. Якутскай
др.-тюрк., тюрк. халха, халҕан

I
аат., эргэр.
1. Балыгы тэлгэтэргэ уонна балык быһытын эркиннииргэ туттуллар, маһы тыыран эбэтэр талаҕы арыттаах гына өрөн оҥорбут тэлгэх. ☉ В старину: своеобразный щит из связанных между собой с промежутками тонких палочек или тальника, который использовался как настил для сушки на солнце мелкой рыбы или служил стенкой для рыболовного заграждения
Кинилэр икки-үс былас уһуннаах сибиэҕэ собону, сордоҥу, сыалыһары, алыһары, үүкүнү, кыһытайы — истэрин хостоон, уҥуоҕун ылҕаан баран күн уотугар хатараллара. Далан
Сороҕор мас сибиэҕэ мундуну тэлгэтэн, күн уотун суоһугар эргиччи хатараллара. К. Уткин
Кытылга …… тыылар тастарыгар илим, туу, бэрэмээт, күөгү, атара уонна куурдар аргыларга балык хатарар сибиэлэр турбуттара. «ХС»
2. Чыыска бүтэй, чыыска. ☉ Частокольная изгородь, частокол
Сибиэҕэ хаайыллан туран эбиэһи сиэн күрдүргэтэр «Көмүс Ураанньыгын» ыҥыырдаата, сундуугу төргүүлэннэ. И. Гоголев
[Дьырыбына Дьырылыатта] Өрүү тимир көнтөһүн Өһүлэ тардан, Сиэтэн тэмтэгэлдьитэн аҕалан Сибиэ дьэргэл күрүөтүгэр хаайан, Аҕыс салаалаах Ача күөх оту Аҥаар кырыытыттан Аҥаарыччы тардан кэбистэ. П. Ядрихинскай
ср. монг. шивээ ‘изгородь; частокол; укрытие, укрепление’, п.-монг. сибэгэ ‘изгородь, плетень; убежище, укрепление’
II
1. даҕ. Кыра-кыра гынан баран хойуу, симэ оҥоһуулаах. ☉ Мелкий, состоящий из мелких ячеек или строчек (напр., о сетке, сети, стежке)
[Туундараҕа] хара ачыкыны эбэтэр сибиэ сиэккэни кэтиэххэ наада. Инньэ гымматаххына хараххынан сабыллыаххын сөп. И. Данилов
[Иистэнэр массыына] эчи тэпсэн түһэн тигэрэ сибиэтин. АДГ СКУо
2. аат суолт., эргэр.
1. Кэрэх ыйыырга оҥоһуллар соҕотох атахтаах төгүрүк кыракый остуол. ☉ Круглый столик на одной ножке, предназначенный для жертвоприношения злым духам
Соҕотох атахтаах төгүрүк остуол оҥорон, …… сибиэ диэн ааттаан туруораллар. БСИ ЛНКИСО-1938
2. Хас биирдиилэрэ үстүү сиринэн кэлгиэлээх, лабаалары сылдьар үөл хахыйахтарынан оҥоһуллар, ойуун куһаҕан тыыннарга туох эмэ толук биэрэригэр туттар түөрт атахтаах остуола. ☉ Шаманский жертвенный стол на четырёх ножках, каждая из которых перевязана в трёх местах молодыми берёзками, не лишёнными ветвей.
3. Ас угар былыргы иһит. ☉ Старинная посудина для продуктов питания.
◊ Кэлтэгэй сибиэ — өлбүт киһи үөрүн хаайар түктүйэ кэриэтэ туос иһит. ☉ В старину: берестяная посуда, в которую якобы запирали неприкаянную душу умершего. Сибиэ самыыр — ибир самыыр. ☉ Очень мелкий дождь, изморось. Сибиэ самыыр түһэр. Сибиэ уот — ас кутан айыылары эбэтэр иччилэри аһатарга тымтыгы кыралаан оттор уот. ☉ Огонь, разжигаемый щепками, для приношения угощения добрым и злым духам
Абааһы аймаҕар буоллаҕына …… Сиикэй эт мэҥиэни Сибиэ уотунан сиэтэн Сиэрдэнэр идэлээхтэр эбит. Өксөкүлээх Өлөксөй