см. угуталаа =.

сов. что бакыаттаа, суулаа, ук; упаковать книги в ящики кинигэлэри дьаа-пыктарга угуталаа.

аат. Остуол иһиттэн тардыллан тахсар дьааһык. ☉ Выдвижной ящик (напр., стола)
Остуолун тардарыттан ачыкытын ылан кэппитэ. И. Федосеев
Остуолун тардардарын аһыталаан, онтон эмиэ ханнык эрэ кумааҕылары хостоон ылан …… төттөрү угуталыыр. Н. Борисов

уһугуннар диэнтэн төхт
көрүҥ. Дьону уһугуннартаан өрөпкүөмҥэ тиийэ охсор дьаһаллары иһитиннэрэллэр. Амма Аччыгыйа
Ол түүн хаайыылаахтары уһугуннартыыллар уонна бэрт тиэтэлинэн борохуот алын түрүүмүгэр киллэрэн угуталыыллар. Н. Якутскай
Арыычча сойорун саҕана дьиэлээхтэри уһугуннартаан, атахтарыгар туруорар, барыларын үмүрү тардан остуолга ыҥырар. ТТК

сыһ. Тыас таһааран, эрчимнээхтик, субуруччу. ☉ Издавая, производя лёгкие хлопающие или стучащие звуки
Кэлин моҕотойу тэһиргэччи ытар сааһыт буолбутум. Н. Босиков
Кырачаан ытыһын тэһиргэччи охсунаохсуна мэниктии турара хараҕар субу көстөр курдук. И. Егоров
[Мардьаҥныырап] сэттэ ботуруону хас биирдиитин наҕылыйан ыараҥната-ыараҥната тэһиргэччи угуталаата. Е. Неймохов

даҕ. Сайын буолар; сайын буолан уларыйбыт, сайын туттуллар. ☉ Типичный, характерный для лета; используемый летом, летний. Сайыҥҥы күн. Сайыҥҥы таҥас
□ Бүрэ дьүһүннээх уол үрэх баһыныы мааны, сайыҥҥы таҥастаах. Н. Неустроев
Хайдах эрэ сайыҥҥы кырынаастыы сэргэхтик туттумахтаан, тугу-тугу эрэ суулаталаан-баайталаан аҕалан, үрүсээккэ угуталаан кэбистэ. Амма Аччыгыйа
Сайыҥҥы итии салгыҥҥа үөһэ оҥоойу үөрэ кыыгыныы туойар. Күндэ
Сайыҥҥы сырдык түүн ыстаансыйа дьиэлэрэ барылара чуолкайдык көстөллөр. Эрилик Эристиин

I
туохт. Элбэх тугу эмэ туох эмэ иһигэр угуталаа, сим. ☉ Класть, укладывать, складывать что-л. куда-л. Хомуйбут кучубутун куулга хаалыыхаалыы Улаанчыкпытыгар ыҥырдан, даллаах сиргэ эбэтэр ханнык эмэ өтөххө таһабыт. И. Федосеев
Варвара Еремеевна сылабаарга бэс туорааҕын хаалыы турар эбит. И. Егоров
Сып-сылаас сымыыттары бэйэм булбут куһум уйатыгар хаалаабытым. С. Маисов
II
туохт., кэпс. Тугу эмэ хаалаах гын, хаатыгар ук. ☉ Упаковать что-л. в футляр, чехол, короб, пачку. Бу хомуһу хаалыахха баар этэ

туохт.
1. Көннөрү тыытар эрэ курдук анньыалаа, кэйиэлээ (хол., киһи сирэйин). ☉ Трогать, легко толкать кого-что-л. рукой или чем-л.; тыкать (напр., в лицо)
Сирэйигэр-хараҕар Силлээх хокуосканы Сигэйбитинэн барда, Сиритэ кэйдэ. П. Ойуунускай
[Ат] иҥэрсийэ-иҥэрсийэ сымнаҕас муннунан Сэмэни сигэйбитэ, арыт муннун кини хонноҕун анныгар, арыт икки атаҕын ыккардынан угуталыыра. Н. Якутскай
Каака [ойуун аата] адьарай муннугар биир-биэс кэпсэтиитэ суох бадыа-идиэ курдук сутурукпун сигэйиэм буоллаҕа. С. Курилов (тылб.)
2
сыҕай 2 диэн курдук. Бу сиргэуокка төрөөн-үөскээн алдьаммыттарын курдук төрөппүттэрин быһа сирэй-харах анньан сигэйэн тахсаллара баар ээ кыһыыта! В. Протодьяконов

аат. Баҕанаттан баҕана үүтүгэр анньан, бүтэй аанын сабар уһун сиэрдийэ мас. ☉ Длинная жердь, которая вставляется в прорубленные отверстия на столбах изгороди и используется в качестве входных ворот
Иннибэр күрүө сүрдьүгэһигэр баайыллан турар аҕыйах буур табаны одуулаһа турдум. Я. Семёнов
Күрүө сүрдьүгэһин кыратык сэгэтэн, тиэргэҥҥэ киирдим. Н. Кондаков
Томмот өлүөр илиитинэн тэлгэһэ аанын сүрдьүгэһиттэн тутуһан турда. «ХС»
◊ Сүрдьүгэс күрүө — үс эбэтэр түөрт кэккэ үүттээх баҕаналарга сиэрдийэлэри угуталаан оҥоһуллубут остуолба бүтэй. ☉ Разновидность изгороди: три-четыре ряда поперечных жердей вставляются в вырубленные на столбах отверстия
Ол саастан ыла Никиитис, сопхуос бирикээстээх оробуочайын быһыытынан, биир сыалы-соругу тутуһар: ходуһалары сүрдьүгэс күрүөлэринэн эргийии. Э. Соколов
Алааска киирдибит. Дьиэлэр омоонноро көһүннэ. Үөлэстэн кыымнар түүтэхтэннилэр. Дьиэ сүрдьүгэс күрүөтүгэр анньылынным. «ХС». Тэҥн. сүллүгэс

1. аат.
2. истор. Былыр дьону, буостаны таһарга аттары уларытан ааһарга аналлаах ыстаансыйа, ыал олорор сирэ. ☉ Станция на почтовом тракте, на которой сменялись лошади, проводники, подводы, ям
   Дьаамтан дьаамҥа түһэн, ол дьон Наҕылга түүн тиийэн кэллилэр. Амма Аччыгыйа
   Кырдал [сир аата] дьаамын олохтоохторо дьону, таһаҕаһы тиэйэн үп булунарбыт. Н. Якутскай
   Урут Дьокуускайтан Өлөөҥҥө диэри буоста дьаамынан (атынан уонна табанан) биир ыйы быһа айаннаан тиийиллэрэ. «ХС»
3. Ханнык эмэ кэм кэрдииһэ, сүһүөҕэ. ☉ Определенный этап времени
   Хараҥа дьаамнары ааһан, олохпут сырдыкка кээлтин. Эллэй
   Кини дьоллоох олох маҥнайгы дьаамыгар хайыы аҕай кэллэ. П. Ойуунускай
   Ким өйдүөй - эдэр саас эйиигин хаһыс сааскар, ханнык дьаамҥа дуу, ханнык тахсыыга эбэтэр түһүүгэ дуу илдьэ аҕалсан баран, аргыһахтаан кэбиһээт, ханна эрэ көппүтүн. Н. Заболоцкай
4. даҕ. суолт. Дьаамҥа сыһыаннаах. ☉ Ямской
   Онто да суох бэҕэһээ дьаам дьиэҕэ ким да суоҕар кэлэн дьону барытын биир угунньаҕа угуталаабыт үһү. А. Софронов
   Уохтаах аттары миинэн баран дьаам суолун устун тилигирэтэ көтүтэн иһэллэр. Күндэ
   Дьаам ата чуораанынан Чугдаарыйан тиийэн кэлбит. С. Васильев
   ♦ Дьаамна сүүрт элэк. - иһиҥ ыалдьан элбэхтик тахсан киир. ☉ Маяться желудком, страдать от расстройства желудка
   Дьоллооҕуҥ кыранан толунан, барбах бу түүнү быһа дьаам эрэ сүүрдэн таҕыста. Суорун Омоллоон
   Бурдук буоллаҕына кини иһигэр киирэн үллүбүтэ чуолкай. Онон кини [эһэ] мохоорботох буоллаҕына, кырата, дьаам сүүртэ буолуохтаах. Р. Кулаковскай
   Олус сыаҥ-арыыҥ ньалҕарыйан эрэр. Хата, бэйэҥ урут дьаам сүүрдэр дьаллыкка ыллараайаҕын. И. Никифоров
   ◊ Дьаамна сүүрт - кэлэр-барар дьону, буостаны дьаамтан дьаамҥа атынан тас. ☉ Заниматься извозом на ямских лошадях, быть ямщиком
   Ити икки ыйга биир атынан дьаам сүүрдүспүппүн умнан кэбиһэн суруттарбатахпын. П. Ойуунускай
   Нэһилиэк сууттара Ньукулай оҕонньорго дьаам сүүрдэригэр биэстии буут оту хомуйтаран бэрдэрэллэр. Күндэ
   [Хоруо Баһылай] биирдэ - быданнааҕыта улууска дьаам сүүрдэ олорон, биир бириэмэҕэ бюролары көтөхпүтэ, олор илин үрэх баһыгар тахсан, Субуугу дьэгдьийэ сылдьыбыттара. Н. Түгүнүүрэп
   Дьаам сүүрдээччи - дьаамсык диэн курдук. Мэхээлискэ дьаам сүүрдээччи буолан олорор эбит. Эрилик Эристиин
   Чоочо баайтан күрээн, бу дойдуга кэлэн, биир баайга дьаам сүүрдээччинэн киирбитим. В. Протодьяконов
   Дьиэлээх Уйбаанча диэн инньэ илин ааһар дьаам сүүрдээччилэр илииатах киһилэрэ. П. Филиппов
   русск. ям