II прил. разг. (удалой) хорсун, дохсун; лихая езда дохсун айан.

отважный, удалой; дьорҕоот уолаттар удалые парни; дьорҕоот сэрииһит отважный воин.

разг. удалой, шустрый (о подростках и молодых людях) || удалец; бачча бөтөс үлэни үлэлээбэт буолуо дуо ! такой удалец разве не будет работать!

1) трудолюбивый, работящий; хоһуун оҕо трудолюбивый ребёнок; 2) уст. смелый, храбрый; удалой; хоһуун быһыы смелый поступок; хоһуун киһи храбрый человек; 3) уст. энергичный; хоһуун туттуу-хаптыы энергичные движения.

даҕ., кэпс. Көрөн, чаҕыйан турбат, дьорҕоот; иирсэргэ, охсуһарга да бэлэм. ☉ Храбрый, удалой; всегда готовый затеять ссору, драку, задиристый
Моойторуктаах, мойбордоох, Үрүҥ уолантай, Хаан дьаралык, Тойон дьохсоот, Силии көмүс сэргэлээх эбит. Күннүк Уурастыырап
Кини охсуһарын олус сөбүлүүрэ, онон Чириикэҕэ бэйэтин дьохсоотун көрдөрөр түбэлтэ көстүбүтүттэн үөрэ санаабыта. В. Бианки (тылб.)

даҕ., кэпс. Харса-хабыра, толлугаһа суох. ☉ Бесшабашный, бедовый, удалой
«Дьэ морускуой уол эбит дии!» — Өрүүнэ бэркиһээтэ. Болот Боотур
«Бу Кыычыкаанап туох буолбут дирээний, аны киһини сүгүн саҥардымаары гыммыт буолбат дуо, хайа да былааһы, кими да билиммэт туох морускуой киһитэ буулаата», — диэн тэллигирээтэ Дмитрий Заболоцкай. «ХС»
Уолгун көр, уолгун буой — Уол олус морускуой! Ф. Софронов
русск. морской

даҕ. Күүстээх, хотоойу санаалаах, эрдээх, хоодуот. ☉ Храбрый, отважный, смелый
Хорсун байыас сэриигэ маладьыас (өс хоһ.). [Байыастары] хорсун тыыннарын, эр санааларын кэпсииргэ тыл тиийбэт, хоһуйарга хоһоон сиппэт. Суорун Омоллоон
Үтүө санаалаах, хорсун, булугас өйдөөх Тимур сэрии сылларыгар сэбиэскэй оҕолорго тыыннаах холобур буолбута. Софр. Данилов
Оччоҕо мин бэйэм даҕаны үлэнихамнаһы кыайар хорсун киһи этим. Эрилик Эристиин
ср. др.-тюрк. хурч ‘сильный, крепкий’, алт. кортон ‘удалой, проворный’

даҕ.
1. Одурууҥҥа сиэппит, одуруунунан ыалдьар (хараҕы, халтаһаны этэргэ). ☉ Поражённый трахомой (о глазе, веках)
Кыламаннара бараммыт одурууннаах кыһыл халтаһата дьолтойо испит. Болот Боотур
Тарбыыкын одурууннаах харахтарын икки ытыһын тилэҕинэн хардары-таары сотуталыыр. Л. Попов
2. көсп. Дьалхааннаах, уларыйыылаах (хол., олох, санаа); дохсун, дьорҕоот (киһи). ☉ Тревожный, меняющийся (напр., о жизни, мыслях); дерзкий, удалой (о человеке)
Омук-омук одурууннаах дьорҕоотторо Олус үөскээн хаалан Олуона кыараҕастык Олороллор эбит. Өксөкүлээх Өлөксөй
Оччугуйтан даҕаны Одурууннаах олоххо Уол оҕо оҕустарар эбит ньии! А. Софронов

даҕ. Эдэр сааһын үгэнигэр сылдьар, тугунан да мөлтүү-ахсыы илик. ☉ Находящийся в самом расцвете сил, молодой, удалой, молодцеватый
Охоноон уон сэттэтигэр диэри олоҕун «дьоллоох оҕо сааһым» кэмэ диэҕин, оччотооҕу эрэлин, кэскилин, тапталын, эдэр-чэгиэн бэйэтин бүүсбүтүннүүтүн сэрии түҥнэри эргиппитэ. Н. Лугинов
«Кырдьыбат да эбиккин!» — диэн Кырдьыкпынан сөхпүтүм, Устан ааспыт эдэр-чэгиэн Уруккуну сөхсүппүтүм. Күннүк Уурастыырап. Сайаҕас үтүө санаалаах Сайдан тахсар саргылаах Эгил-тэгил улааппыт Эдэр-чэгиэн ыччаппыт Кэрэ үөрэҕи билээри Кинигэ тылын кичэйбит. С. Васильев

1. аат. Тордуохтаах кылгас тумустаах уһун тыҥырахтаах кыра соҕус сиэмэх көтөр, кыырт, мохсоҕол. ☉ Ястреб
   Уордаах хардааччы мохсоҕол Туой буорга дугуммутун Олоро түһэн Одуулуу биэрбитим. С. Зверев
   Хардааччы мохсоҕолу суохтаан, Халлаан уотунан тыалырбыта. И. Эртюков
   Кырбый, собоһут, кыырт, элиэ, хардааччы, хотой тыһылара атыырдарынааҕар биллэ улаханнар. «Чолбон»
2. даҕ. суолт. Харса суох, хорсун, хоодуот. ☉ Храбрый, смелый, удалой
   Былыр, эдэр эрдэҕинэ хардааччы, модьу санаалаах киһи этэ. Н. Неустроев
   «Бэккэ бэт түбэһэр, хардааччыга хардааччы түбэһэр», — диэн Мохсохо оҕонньор түгэхтээхтик саҥарбыта. Далан. Эрилик Эристиин аҕата Степан Яковлев «быһаҕы биитинэн өрө салаабыт» сытыы-хотуу, тыллаах-өстөөх, хардааччы киһи эбит. Эрчимэн
   ср. тув. хардаачы ‘главарь (неодобрительно)’, тюрк. карчыҕа, п.-монг. харчаҕай ‘ястреб’