ыксалаа диэнтэн дьаһ. туһ. Эдэр чэгиэн киһи ыарыыны ыксалаппат
□ [Биһиги сахалар] хайдах курдук …… кэриэн айаҕы кэккэлэппиппитий, ымыйа айаҕы ыксалаппыппытый? Суорун Омоллоон

аат. Дьахтар санна уонна сиэҕэ суох, санныгар быанан иилиллэр ырбаахыта. ☉ Сарафан
Сарапаана этигэр сыстан, кыыс эдэр-чэгиэн быһыыта боруонса курдук кутуллан тахсыбыт этэ. Л. Попов
[Екатерина Захарова] сарапаанынан түспүт хаартыскалара бааллар эбит. «ХС»

поэт., сэгэр диэнтэн атаах. Эйэлээх кэм саҕана Элбэх үлэни көрсүбүт, Бочуокка сылдьыбыт Почта үлэһитэ, Төлөпүөн-сибээс Тэһии телеграфистката, — Сэгэрик кыыспыт, Сэгэйэ Куобут, Эн этиҥ! Р. Баҕатаайыскай
Эдэр чэгиэн сэгэрикпин, Кимиэхэ эйигин тэҥниэмий? Эллэй
Сэгэригим оҕотоо, Сэриилэргэ мин бардым. Нор. ырыаһ.

аат. Олус күүскэ тарҕаныы, саба халыйыы, сабардааһын. ☉ Очень сильное распространение чего-л. (напр., болезни), господство когочего-л. над кем-чем-л.
Билиҥҥи көлүөнэ дьон итиннэ ойууланар ааспыт ынырык, хараҥа олоҕу, аас-туор буолууну, араас ыарыылар бүрүүкээһиннэрин литератураттан уонна кырдьаҕастар сэһэннэриттэн эрэ истэллэр. «Кыым»
Хоһуун-хоодуот, эдэр чэгиэн оҕолор сэмэй баҕаларын саҥа толорон иһэн, олохторо огдолуйуута социальнай баттал саба бүрүүкээһинин быһаччы содула. ФЕВ УТУ

дьүһ. туохт. Лаппа уһун атахтан, оннук атаххынан хаамп, сүүр. ☉ Быть чересчур длинноногим; ходить, бегать на длинных ногах. Майаҕатта эһэн кээспит киһитэ икки атаҕа дырайбытынан, баран хаппыт буорга хам түһэн, хамсаабакка сыппыт. Саха сэһ
1977
Илья Виленкин - көнө дырайбыт уҥуохтаах эдэр-чэгиэн киһи. Болот Боотур
Көстөкүүн балаакка диэки хааман дырайда. П. Аввакумов

сыһ. Чэпчэкитик, сымсатык, салгыҥҥа уйдара. ☉ Легко, грациозно, словно паря в воздухе
[Боксер Петров] эдэр-чэгиэн бэйэтэ быччыҥнара оонньоон, дэгэлдьиччи үктэммэхтээн, кыһыл муннукка тиийэн тохтоото. Э. Соколов
Уоллаах кыыс ахтыбыт үҥкүүлэрин бастакы хардыыттан эргийиинэн саҕалаатылар, музыка күүстээх долгунугар дэгэлдьиччи көтөхтөрө уһуннулар. У. Нуолур

сыһ. Түрдүргэтэн, түрдүргэччи тыаһатан (хол., отто оҕус). ☉ С сочным хрустом (напр., косить свежую траву)
Эгил-тэгил улааппыт Эдэр-чэгиэн ыччаттар, Сиэлэн-хааман кэлэннэр Сиэрпэ биитинэн түһэннэр, Түрдүр-түрдүр быспыттар, Түүтэх оҥорон баайбыттар. С. Васильев
[Сэмэн] өйүн-санаатын түмүнэ сатаан күөх оту түрдүр-түрдүр үргүү олордо. С. Федотов

туохт. Үрүмэччи курдук чэпчэкитик, түргэнник хамсан (үксүгэр оҕону этэргэ). ☉ Двигаться легко, быстро, радостно, подобно бабочке, порхать (обычно о ребёнке)
Үөрэ-көтө үрүмэччилэнэр үөрэх күннэрэ аастылар. Оҕо сааһы кытары Олох киэҥэр састылар. И. Чаҕылҕан
Аламай күн эрэллээх үлэһиттэрэ, үөрэн-көтөн үрүмэччилэнэн кэлэннэр, икки айыы дьоннорун, хомпоруун хотойу өлбөт мэҥэ көлүйэтигэр сөтүөлэтэн — эдэр-чэгиэн саастарыгар түһэрдилэр. Д. Апросимов

дьүһ. туохт. Түргэнтүргэнник хамсанан чэпчэкитик хаампсиимп, бар-кэл (үксүгэр уһун синньигэс киһини этэргэ). ☉ Двигаться, ходить туда-сюда шустро, проворно (обычно о худощавом, высоком человеке)
«Хаһааскар чөрөкөчүйэн кэлбитиҥ — мэлигир!» — диэн саһылы күлэ санаабытынан, кини хаама турда. Амма Аччыгыйа
Эрэ чөрөкөчүйэн, дьэрбэлдьийэн эдэрэ, чэгиэнэ, киниэхэ холуйдахха, атын буолан көстөрө. Болот Боотур

[бу +йыл] сыһ.
1. Бу буола турар сыл, ааһан эрэр сыл. ☉ В этом, текущем году
«Дулҕалаахтарыгар» Лэглээрдэр олус иҥэн-тоҥон, оттооннор, быйыл сүүсчэкэ бугулу туруордулар. Амма Аччыгыйа
Ылдьаа Ырыа Байбаллыын, Үгэһинэн, быйыл эмиэ Ымыйахтаах сайылыкка, Үлэсиһэн, биир күн көстүлэр. Күннүк Уурастыырап
Эдэр-чэгиэн үөрэхтээх дьоннор биһиэхэ уон сылынан буолбатах, күн бүгүн, күн сарсын, субу быйыл наадалар. Софр. Данилов
2. Билигин, буола турар түгэҥҥэ, кэмҥэ. ☉ Сейчас, нынче, в данное время
Гуманизм идиэйэтин, философиятын кытта нуучча норуота бу күн сиригэр төрүт бииргэ төрөөбүт курдук. Былыр даҕаны оннук этэ, быйыл да оннук. Суорун Омоллоон
Оскуола сүрүн соруга былыр да, быйыл да — оҕолору наука төрүттэригэр үөрэтии. Софр. Данилов
Кыһалҕалаах олох ыар тыынын уйумуна, Халыҥ да омук уостар, көҕүрүүр, Быйылга диэри дьүкээбил кулуһуна Хатан дьыбарга халлааҥҥа күлүбүрүүр. Эллэй
тюрк. быйыл