прил. уккуурдаах, умсугутуулаах, киһи өйүн сүүйэр. обольстить сов. кого уккуй, умсугут, иирт. обольститься сов. чем уккулун, умсугуй, өйгүн сүүйтэр. обольщать(ся) несов. см. обольстйть(ся). обольщение с. 1. (по гл. обольстить) уккуйуу, умсугутуу, иирдии; 2. (по гл. обольститься) уккуллуу, умсугуйуу, өйү сүүйтэрии; 3. (иллюзия) албын-түөкэй, албыннаныы. обомлеть сов. разг. дөйүөр, дөйөн хаал, туймааран хаал; обомлеть от ужаса кутталгыттан туймааран хаал.

1. Норуот маассатыгар бэлиитикэ өттүнэн сабыдыаллыыр соруктаах үлэ; оннук үлэни тэрийии, ыытыы. ☉ Политическая деятельность среди масс, агитация
   Көрдүҥ дуо — өстөөх аҕытаассыйатыгар киирбэт буол. М. Доҕордуурап
   Сиидэрэп биирдэ нэһилиэк мунньаҕар Ураҕас-былааһы утары аҕытаассыйа ыытар диэн бэрт элбэх буруйу түһэрэн, кулаак оҥорон холкуостан батан таһаарарга боппуруос туруорда. Күндэ
2. Тугу эмэни кимиэхэ эмэ өйдөтүү, ылыннарыы, итэҕэтэн, өйдөтөн туохха эмэ угуйуу, уккуйуу. ☉ Убеждение, склонение кого-л. к чему-л. [Лэкиэс:] Олох кэрэтин эһиги да аҕытаассыйата суох бэйэм бэркэ билэбин. С. Ефремов

аат. Кими эмэ куһаҕаҥҥа, туох эмэ мөкү дьыалаҕа тардыы, уккуйуу. ☉ Впутывание, вовлечение кого-л. во что-л. неприглядное, дурное, совращение
Өйдөөҥ — куһаҕан сутуурдаах. Мин эрэ инним буолбакка, барыбыт да иннэ буолла быһыылаах. Ол иһин эһигини ыҥыртардым. Суорун Омоллоон
[Содуонап (күлэ-күлэ):] Балбаара, балаҕаныҥ оппуохаланна, кыыһыҥ үөрэххэ тардыстыбыт — үчүгэй сутуур буолбаат? Л. Габышев
Ааҕааччылар, чэйиҥ, Дьэргиэйэптэри, Фокиннары эндэппэккэ билэн, кинилэртэн киэр хайыһан, кинилэр сутуурдарыттан дьону быыһаан иһэр буолуоҕуҥ! СГС СЛКСБ

и. д. л. от уккуй = подстрекатель.

страд. от уккуй= быть подстрекаемым, подстрекаться на что-л., к чему-л.

уккуй диэнтэн х-ччы аата
Эн кимҥиний: оо, абырааччы Аанньалым миэхэ көһүннүөҥ? Биитэр куһаҕан уккуйааччы Миигин булан сөрүөһүннүөҥ? А. Пушкин (тылб.)

туохт.
1. Таҥаһы бүрүнэ быраҕан баран суулан, суулана тутун. ☉ Кутаться, завернуться во что-л. Дьиэ хара аанынан үрүҥ саал былаакка сөрөммүт мааны таҥастаах дьахтар сүүрэн тахсыбыт. Амма Аччыгыйа
Күн көхсүн сылытыыта, сөрөнөн олорор саҕынньаҕын эҥээрин арыый ыһыктан, төбөтүн хоҥкутан, сыыйа нуктаан барбыта. Далан
Мин саҕынньахпар сөрөнөөт, каюр көхсүгэр сыста субурхай наартаҕа олордум. Н. Габышев
△ Атаххын куллуканан суулаа, суулуу эрий. ☉ Обмотать ноги портянками
Бэрт тиэтэлинэн сөрөнөн, саппыкытын кэттэ. Н. Якутскай
Саппыкытын устан куллукатын хат сөрөнөн кэттэ. Тумарча
[Хамандыырбыт] уолаттар куллукаларын хайдах сөрөнөллөрүн хонтуруоллуура. И. Сосин
2. Туохха эмэ хатылла эрилин, иилиһин. ☉ Путаться, запутаться
[Уол] сүүрэн тиийэн, муоһугар сөрөммүт дөрөтүн сүөрээт, бокуойа суох оҕус үрдүгэр түөһүнэн саба түстэ. П. Тобуруокап
Сөрөнөн хаалбыт хоппуруон быаны суумкатыгар бүк тутан укта. Н. Габышев
[Семён] эдэр ыт быатыгар сөрөммүтүн көннөрөөрү төҥкөйдө. Л. Толстой (тылб.)
△ Кыайан арахсыбат гына иҥин, иилилин (хол., балык илимҥэ). ☉ Зацепиться, запутаться (напр., о рыбе в сетях)
Икки харыстаах собо баҕадьы кынатыгар сөрөнөн таҕыста. М. Доҕордуурап
Балбаара …… илим харахтарыгар сөрөммүт муус маҥан балыктары араартыыр. Е. Неймохов
Илимигэр сөрөммүт киһини икки хонон баран булбуттара. В. Титов
3. Куотан, саһан ким, туох эмэ кэннигэр түс, тугунан эмэ хаххалан. ☉ Прятаться, укрываться за кем-чем-л.
Хабырылла талахха, болбуктаҕа сөрөнөн куота сатыыр, онтон таас кэтэҕэр түһэн биэрэр. Н. Заболоцкай
Ньиэмэстэр тииттэн тииккэ сөрөнө-сөрөнө мин диэки иһэллэр. Т. Сметанин
Алдьаммыт тааҥкалар күлүктэригэр сөрөнө-сөрөнө ытыалаһыы, кыранаатанан тамнаһыы. С. Васильев
Хомуут быатын кытаатыннарбыта буолан, ат нөҥүө өттүгэр сөрөнөр. У. Нуолур
△ Кимиэхэ эмэ сыста түс, кими эмэ тугуттан эмэ харбаан ыл. ☉ Прильнуть к кому-л., схватить кого-л. за что-л. Сөдүөччүйэ ыстанан тиийэн оҕонньор илиитигэр сөрөнө түстэ. Амма Аччыгыйа
[Аҕабыт] таһыйаары гыннаҕына ийэбитигэр сөрөнүөхпүт. Ийэбит көмүскүөҕэ. Дьүөгэ Ааныстыырап
Петя кини [Николай] атаҕар сөрөннө. Л. Толстой (тылб.)
4. көсп. Ким, туох эмэ сабыдыалыгар киирэн кинилэрдиин куодарыс, куомуннас (үксүгэр куһаҕаҥҥа). ☉ Попасть под чьё-л. дурное влияние, примкнуть к комучему-л. (напр., к плохой компании)
[Сэмэн] киһи үктэтиитинэн, алҕаһаан [бандьыыттарга] сөрөммүт. Р. Кулаковскай
«Итирэ-итирэ сырыттаххына, туохха эмэ түбэһиэҥ, сөрөнүөҥ», — диэн хаста-хаста эппиттэрэ буолла. М. Попов
Аһа-таҥаһа тиийбэт буолан ити күтүрдэргэ сөрөннө дуо? А. Сыромятникова
Бэйэм да билбэккэ, буорту буолуохпун, араас үөйбэтэх-ахтыбатах кирдээх быһыыга киириэхпин, сөрөнүөхпүн сөптөөҕө. Г. Колесов
△ Кимҥэ, туохха эмэ кыттыс, холбос. ☉ Присоединяться к кому-чему-л., вливаться куда-л., приставать, пристраиваться к чему-л. [Баллайах:] Билигин икки аҕа ууһа арахсан, тус-туспа холкуос буолуохтара, холкуоска бэйэтигэр сөрөнүөххэ наада. Амма Аччыгыйа
Сорох өрөбөлүүссүйэлэр холоруктарыгар сөрөнөн, хоодуоттук сылдьан, төннөн кэлбитэ. Н. Габышев
Оҕонньор күүһүнэн этэрээккэ сөрөнөн, Дьокуускайтан барса турар. «ХС»
♦ Кутуругар сөрөн — ким эмэ саарбах уккуйуутугар киирин. ☉ Попасть под чьё-л. дурное влияние
Дьон бары баай кутуругар сөрөнөн баран иһэр. Күндэ
Быралгы Былатыан диэн киһи кутуругар сөрөнөммүн, кыһыл көмүс ухханыгар ыллараммын, уоран-саһан, …… кыра үрэххэ тиийбиппит. С. Никифоров
Былатыан Ньукуус уола Тимэппий кутуругар сөрөнөн барда. Дьэ, сүгүн олорпотторугар тиийдилэр. «ХС»

м. уст. уккуйааччы, умсу-гутааччы.

уккуй диэнтэн атын
туһ. Суон Хандыы баай ымсыы өйүгэр уккуйуллаҥҥын бэйэҥ иннигэр киһини да өлөрөргүн кэрэйбэккин. А. Фёдоров

уккуй диэнтэн дьаһ
туһ. [Оҕурунуом баһаарга] Унаар сайыннаах Ураты үтүө сирдэртэн Уһун кутуруктаах солкуобай Умсулҕаныгар уккуйтаран, Устугастаан кэлбит урдустартан Уон да харчылааҕы хороппото. Күннүк Уурастыырап