уксус || уксусный; уксуус эссенцията уксусная эссенция.

сов. I. (покрыться) сабын; 2. (спрятаться, скрыться) сас, хорҕой; укрыться от дождя самыыртан хорҕой; 3. с отриц. (не остаться незамеченным) сас; ничто не укрылось от его взгляда кини хараҕыттан туох да саспатаҕа. уксус м. уксус.

прил. уксуснай, уксус; уксусный запах уксус сыта; # уксусная кислота уксуснай кислота; уксусная эссенция уксуснай эссенция. укус м. ытырыы; укус собаки ыт ытырыыта. укусить сов. кого-что ытыр, быһа ытыр; # какая муха тебя укусила? разг. эйигин туох быһа ытырда? (туохтан кыыһырдын-?).

көр кэрчиктээ
Күөх түҥэтик диэн тахса илик, өлбүт сирин кэччиктээн, ону уксуһан олоробут. П. Ойуунускай
Үлүйбүт дьаарысса лэппиэскэтин үһү, түөрдү кэччиктиир. К. Туйаарыскай
Платон Алексеевич бэйэтин хоһооннорун үксүн строкаларынан тэбис-тэҥ гына араартаан, кэччиктээн түргэн, эрчимнээх тэтиминэн ааҕара. Н. Заболоцкай

аат. Аска, кэнсиэрбэлээһиҥҥэ тума быһыытынан туттуллар олус аһыы, хабархай амтаннаах убаҕас. ☉ Жидкость с резким кислым вкусом, употребляемая как острая приправа к пище, для консервирования продуктов, уксус
Хартыыһаны харахтаабатах, Биэрэһи билбэтэх, Уксууһу уурумматах, Пиибэҕэ билсиспэтэх, Арыгыга алдьамматах. Өксөкүлээх Өлөксөй
Маринады буһарарга уксуус, туус, саахар, тума үүнээйилэр наадалар. ФВН ТС
Дыраһааҥканы кытары остуолга үс бырыһыаннаах уксуус суурадаһынын уонна остолобуой хартыыһатын уурары умнуллуо суохтаах. ТИИ ЭОСА

I
аат.
аптека
1. Эми оҥорор уонна атыылыыр тэрилтэ. ☉ Учреждение, где изготавливаются и продаются лекарства, аптека
Ити кэмҥэ нэһилиэккэ эмтиэкэ сабыллыбыта ыраатта, мөссүйүөн сабылынна. Амма Аччыгыйа
[Мүлдьү:] Оччоҕо, баһаалыста, үтүөтэ оҥор. Эмтиэкэҕэ баран кэлбэккин ээ. Эрэсиэбим, харчым бу бааллар. Суорун Омоллоон
Охоноос кыра эрдэҕиттэн таҥара дьиэтин, оскуоланы, эмтиэкэни көрөристэр аҕатын кытары нууччалар ортолоругар эриллэн үөскээбит, онон кини нууччалыы билэр. СЛ-9-10
2. Маҥнайгы көмөнү оҥорорго туттуллар эмп-томп бииргэ хомуллубута. ☉ Набор лекарств для оказания первой помощи, аптечка
Пиэрмэҕэ «маҥнайгы көмө» эмтиэкэтэ баар буолуохтаах. Ити эмтиэкэҕэ биинтэ, баата уонна дьуот, зелёнка куруутун баар буолуохтаахтар. ЗЛГ ҮүЫА
[Балыксыт:] Ээс… Эмтиэкэлээх этим ээ. Аҕалыам (балааккаҕа киирэр). «ХС»
русск. аптека
II
аат., эргэр. Үүнүүтэ суох дьыл өлүү сиргэр эбии бэриллэр оттуур сир. ☉ Покосное угодье в придачу к норме, которое выделяется в неурожайный год
[Балыксыт оҕонньор:] Мин аҕам саҕана күөх биэдэмэс диэн баара, ол күөх түҥэтик диэн тахса илик, өлбүт сирин кэрчиктээн ону уксуһан олоробут, сыл аайы эмтиэкэнэн иирэбит. П. Ойуунускай
Билигин иккис боппуруоспутун эмтиэкэни хотуур ортотун саҕана көрүөххэ диэн этии баар. «ХС»

туохт.
1. Тугу эмэ туруору тут, турар гына уур, оҥор. ☉ Помещать, ставить что-л. стоймя, приводить в вертикальное положение. Кинигэлэри долбуурга туруор. Бугулла туруор. Остуолбата туруор
2. Сытар кими, тугу эмэ туруору тарт. ☉ Поднимать, ставить кого-л. на ноги
Сытар ынаҕы туруорбат киһи (өс хоһ.). Төкүнүйэ сытар Марисаны дэһээтинньиктэр соһо тардан туруоран, Бурхалей хаайыытын диэки дэллэритэн истилэр. Эрилик Эристиин
3. Кими эмэ туох эмэ дьуһуурустубатыгар анаа, быстах үлэни, сулууспаны толорорго дьаһай. ☉ Выставить кого-л. на охрану кого-чего-л.; приводить когочто-л. в боевую готовность
Билигин пуоста туруоруохха, баҕар, ким эмэ түбэһэ кэлиэҕэ. Суорун Омоллоон
[Бадин — Михаилга:] Табаарыс дьуһуурунай, батальону бойобуой бэлэмҥэ туруор. С. Ефремов
«Тоҕой» учаастагар манабылы туруорбатаҕым. Н. Якутскай
4. Тугу эмэ тут, оҥорон таһаар. ☉ Строить, возводить какое-л. сооружение, здание
Хантан эрэ хоп курдук оҥоһуулаах эргэ ампаары аҕалан туруорбуттар. Күндэ
Үс хонук устатыгар тиргиччи үлэлээн, саха балаҕанын туруоран кэбистилэр. И. Гоголев
Тохтоон, хомурах хаары хаһан, Тордох туруоран бүттүбүт. Дьуон Дьаҥылы
5. Эстэр сэп (хол., саа) курааҕын ытарга бэлэм оҥор. ☉ Снять ружьё с предохранителя
Түүлээх Уллуҥах саатын сомуогун туруорбута. Суорун Омоллоон
Петя саатын сомуогун туруоран «лас» гыннарда. М. Доҕордуурап
«Дабаай, ытан куттуох!» — Ганя саатын сомуогун туруоран хачыгыратар. Н. Якутскай
6. Биир сиргэ тугу эмэ уур, миэстэтин буллар. ☉ Помещать, загонять, ставить что-л. на определённое место (напр., машину в гараж). Массыынаны гарааска туруор
7. Ханнык эмэ боппуруоһу эбэтэр тугу эмэ дьон дьүүлүгэр, быһаарыытыгар таһаар. ☉ Ставить, выдвигать что-л. (напр., какой-л. вопрос, требование) на обсуждение
Атын хамандыырдар да Абдуркулла туруорбут былаанын сөптөөҕүнэн ааҕаллар. Эрилик Эристиин
Оҕолоор! Бу боппуруоһу тохтотуохха, Улууска, уокурукка туруоруохха. С. Васильев
Бары университеттар биир санаанан туруорбут модьуйуулара ылыллыбатаҕа дьэҥкэ буолла. П. Филиппов
8. Утуйа сытар киһини уһугуннар. ☉ Поднимать, будить спящего. Сарсыарда эрдэ туруораарыҥ
9. Кими эмэ туохха эмэ таларга, аныырга этиитэ киллэр. ☉ Выдвигать, выставлять чью-л. кандидатуру на выборы, ставить, назначать кого-л. на должность
[Көтөрдөр] Мунньахтара хайдан, тус-туспа Тойон талбыттар, хандьыдаат туруорбуттар. П. Ойуунускай
Сарсыҥҥыттан ыла атын ыскылаат сэбиэдиссэйинэ туруоруҥ. М. Попов
10. Тугу эмэ турар гына оҥор (хол., пааматынньыгы). ☉ Сооружать, ставить, устанавливать (напр., памятник). Суорун Омоллооҥҥо пааматынньык туруорбуттар
11. Ыалдьыбыт киһи, ыарыһах туругун көрөн, чинчийэн ыарыытын бил, быһаар. ☉ Ставить диагноз. Быраас ыарыһахха диагноз туруоран, эмп анаата
12. кэпс. Тугу эмэ күөҥҥэ ууран сакалааттас, уксус. ☉ Ставить что-л. на кон, в качестве вознаграждения за что-л. «Бу суон бэрэбинэни соҕотоҕун биэрэккэ киллэрбит киһиэхэ биир муунта табаҕы туруорабын», — диэбит [бирикээсчик]
«Саха с.». Мин үстээх атыыры туруорабын. А. Кривошапкин (тылб.)
Оһумуоха пиибэни туруордулар — кимким кыайар? И. Тургенев (тылб.)
13. кэпс. Кими эмэ туох эмэ иһин арыгынан күндүлээ. ☉ Угощать кого-л. (напр., спиртным)
Кыайдахпытына убайбар биир чиэппэр арыгыны туруоруом. Далан
«Чэ, үчүгэй!» — Муонча, үөрүүтүгэр, Сэдьүккэ арыгы туруорбута. Н. Якутскай
«Ээй, Сиидэркэ, кэл, түөкүн, тупсуох, чиэппэр арыгыны туруорабын», — Сүүлүк Бааска …… киһитин ыҥырда. Н. Павлов
14. кэпс. Сүөһүнү хотоҥҥо кыстат, кыһыны туорат. ☉ Держать, содержать (напр., скот в хлеву). Быйыл биэс сүөһүнү туруордум
15. тыйаатыр. Ханнык эмэ айымньыны сыанаҕа оонньоон көрдөр. ☉ Ставить спектакль
Быйыл хас даҕаны испэктээх туруорбуттар. Амма Аччыгыйа
В.В. Никифоров «Манчаарыта» туруорарга көҥүллэммэтэҕэ. «ХС»
Биһиги «Чыычаах уонна Күтэр» диэн остуоруйаны туруордубут. КИИ СТ-2
16. булт. Ханнык эмэ кыылы сонордос, эккирэт. ☉ Преследовать (зверя на охоте)
Күн ортотун саҕана аарыма атыыр тайаҕы туруордубут. Амма Аччыгыйа
Сарсыардаттан хаамтыбыт да, биир даҕаны куобаҕы туруорбатыбыт. Н. Якутскай
Биир тайаҕы туруораннар урут көрбөтөх кыылларын көрдүлэр. Болот Боотур
♦ Атаҕар (сүһүөҕэр) туруор көр атах
[Артём:] Кини эйигин эмтээн атаххар туруорда. В. Протодьяконов
Икки сыл үлэлээн, бириискэни атаҕар туруоран баран, Валентин Петрович Алдаҥҥа сынньалаҥар сайын кэлбитэ. Н. Якутскай
Күн ортотуттан киэһэ Пуд Ильич [хотуурга наадыйан] дьиэни барытын сүһүөҕэр туруорбута. Далан
Алта оҕону аһатан-сиэтэн Атахтарыгар туруорар Аламай күннэрэ буолбут. «ХС»
Саа уоһугар туруор — саа уоһугар тур диэн курдук (көр саа). [Киирик:] Баайдар-тойоттор саа уоһугар миигин туруора сылдьыбыттарын өйдүүбүн. С. Ефремов
Сүбэлэһэн хаайыллыбыт дьону саа уоһугар туруорбакка оҥостуммуппут. «Чолбон»
Утары туруор көр утары. Ол миэхэ кэргэттэрбин утары туруоран тугу туһаналлара буолла. «ХС»
◊ Кириэс туруор көр кириэс I
Кини олоҕун биир суол кэрдииһигэр түмүк оҥоһунна, кириэс туруорда. «ХС»
Кырыыска туруор — кыраа диэн курдук. Бассабыык Баһылайы күн аайы таҥара дьиэтигэр кырыыска туруорар үһү. П. Ойуунускай
Мин бүгүн өстөөхпүн көрүстүм …… Тус бэйэм, бар дьонум бүтүннүү Кырыыска туруорбут киһитин. С. Данилов
Муннукка туруор көр муннук. [Дьэкиимэп] Куоттарбат, муннукка туруоран, Баалкынан көхсүгэ аспыта. Эрилик Эристиин