умайыктан 3 диэнтэн хай
аата. Даайыска эмээхсин үөһэ-аллара көрө-көрө, өттүк баттаммытын кубулуппакка туран, дьэ умайыктаныы бөҕө буолла. В. Гаврильева

айхаллас диэнтэн хай
аата. Айхаллаһыы ааттааҕа, Уруйдаһыы улахана Умайыктана түстэ! И. Федосеев

ньолой диэнтэн б
тэҥ. көстүү. «Кэпсэттэххэ, киһи диэн кэпсэппэт. Туспатымсыйан ньолоҥнуур», — Августина умайыктанна. Н. Босиков

кытыаһын диэнтэн дьаһ
туһ. Туундара хаара үрдүк мэҥэ халлааны дьүкээбил уота кытыаһыннара уматар түүннэригэр кустук дьэрэкээн өҥнөрүнэн дьиримниэ. Софр. Данилов
Сандал күн тыалтан мөхсөн тэлибирии умайыктаммыт кыһыл былааҕы өссө күүскэ кытыаһыннарбыта. П. Филиппов

аат., түөлбэ. Тэтэркэйдиҥи түөстээх хотугу хопто. ☉ Розовая чайка
Хаар үрдэ өссө да тээкэт түүтүн өҥүнэн чараастык умайыктана сыппыта. «ХС»
Тээкэт сымыытыгар уонна улаата илик оҕолоругар хоромньуну сиэмэх көтөрдөр уонна кырсалар оҥороллор. К. Турсункулов (тылб.)

туохт. Дьиримнээ, толбоннур, түргэнник элэҥнээн, араастаан уларыйан көһүн. ☉ Мелькать, переливаться, играть разными цветами, красками
Халлаан бүтүннүүтэ умайыктана, ирбинньиктэнэ, дьэргэлгэннэнэ оонньоото, ол ахсын маҕанныҥы, күөхтүҥү, үрүҥнүҥү өҥнөрү барытын кыһыллыҥы өҥ улам баһыйан барда. Софр. Данилов
Сааскы ириэриигэ кытта ууллубут, онон-манан дьэргэлгэннэнэн ылар хойуу салгыны кус кыната быһыта охсуталаан ааһар. Н. Заболоцкай

туохт. Хайа эмэ өттүгүнэн (ахсааҥҥынан, күүскүнэн, сабыдыалгынан уо. д. а.) кимиэхэ-туохха эмэ сабырыйтар, мөлтөх буол. ☉ Чувствовать превосходство кого-л. в чем-л. над собой
Кыаҕын дьэ чахчы ылларда, дьэ, кырдьык баһыйтарда, дьулайда-чаҕыйда быһыылаах. Амма Аччыгыйа
Михаил Иванович бастаан утаа кинилэргэ баһыйтаран, сүрүн-кутун баттатан кэбиһэн, аҕыйах кэмҥэ арбы-сарбы сылдьыбыта. Н. Лугинов. [Дьахтар] Огдооччуйаны кытта этиһэн умайыктанан, баһыйтаран, ытыы-ытыы хомунан, кэлбитин курдук эмискэ баран хаалта. Н. Габышев

1. көр кытыаһын. Хас хардыылаатахпыт ахсын көмүлүөк үөлэһиттэн кытыаланар кыым хойдон испитэ. Н. Абыйчанин
   Халыҥ хаарга сибэккилэр Кытыаланар төлөннөрүн Кынаппынан күөртүөм этэ! М. Тимофеев
2. көсп. Саҥаран-иҥэрэн умайыктан, айдаар. ☉ Говорить громко, быстро, с жаром
   Туохтан эрэ мөккүһэллэр, дьахталлар кытыаланар саҥалара иһиллэр, ол быыһыгар эдэр дьон күлсэн сатарыталлар. Болот Боотур
   Уураах тахсыбытын истэн олорбут иитээччи кыргыттар өрө кытыалана түстүлэр. «Чолбон»
   «Хайыахпыт этэй? Кутуруктарыттан тута сылдьыахпыт этэ дуо?» — Марианна өрө кытыаланна. «ХС»

I
аат. Үксүгэр үрэх кытылыгар үүнэр араҕастыҥы кыһыл сибэккилээх, төрдүгэр үрүҥ астаах от. ☉ Растущее преимущественно по берегам рек луковичное травянистое растение с приметными цветами красно-оранжевого цвета, лилия даурская
Кыһыл уот сардаана сандаарбыт. П. Ойуунускай
Өтөр буола-буола сардааналар сиртэн тыкпыт күн курдук умайыктанан ааһаллар. Н. Босиков
ср. монг. сарана ‘лилия тонколистная’
II
сардаана ох эргэр. — ыһыы курдук лаппаҕар уһуктаах былыргы ох. ☉ Старинная стрела с зубиловидным концом
Сардаана оҕунан тиит мутугун үстэ эрэ сулуйа ытан кэбиһэллэрэ үһү. НСА ПШЯП
ср. др.-тюрк. йар, др.-якут. сар ‘рассекать’

туохт.
1. Күүстээх кыһыл төлөнүнэн умай, кытыаһын. ☉ Гореть ярко, с сильным жаром, пылать, пламенеть
[Көмүлүөкпүт,] Төлөннүрэр сырдыккар Субу баардыы илэ тыктар: …… Бэйбэрикээн эмээхсин Бэйбэрийэн эрэрин. М. Ефимов
Уот төлөннүрэ күлүбүрээтэ. ТТИГ КХКК
2. көсп. Олус күүскэ сырдаа, сандаар; оннук буолан көһүн. ☉ Излучать яркий свет, сиять, светить, гореть; казаться таким
Дьүкээбил уота төлөннүрэ умайан, күнүс курдук күлүмнэс буолар. Суорун Омоллоон
Томмот кыыс кыыһыран, абаран, кытара умайыктаммыт сирэйин, төлөннүрэ сирэлийбит хараҕын көрдө. Софр. Данилов
3. көсп. Туохтан эмэ өрө күүр, көтөҕүлүн, омуннан. ☉ Испытывать душевный подъём, воодушевляться, загораться
Устунан тапталбыт сүрэхпитигэр, кыым чаҕылыныы сырдаан, төлөннүрэн, умайан барбыта. М. Доҕордуурап
Өлөксөй бэйэтин тылыттан төлөннүрдэ. С. Васильев
Аҕабыттан көҕүйэн, мин эмиэ үлэнэн төлөннүрэрим. СЮ ЫБ