сов. кого-что кытыаһыннар, кытарт; хаанынан суун; обагрить руки кровью илиигин кыа хаанынан суун (өлөр, өһөр).

даҕ., поэт.
1. Умайа кыыһар, олус чаҕылхай буолан көстөр. ☉ Излучающий яркий красный цвет, пламенеющий, алеющий
Кыһыл субай хаанын Кыраһа хаарга Кытыаһыннарбыт курдук, Кыыһар кытыас кыһыл чопчуурдаах. П. Ойуунускай
Күнтэн кытыас саһарҕа Кыынньа кыыһар саҕахха. Күннүк Уурастыырап
2. Субурус гынан хаалар, уот курдук түргэн (хол., ат). ☉ Стремительный, бегущий со скоростью огня (напр., конь)
Кыымнаах кытыас миҥэҕэр Кытарар уот кынаттарбыт Кырыыстаах сатанан кыйыылаа. Ньургун Боотур
Одун күүстээх, төлөн тыыннаах, Тарбанар дьарык, кытыас миҥэ Мин буолабын, мин олоробун. Ньургун Боотур

и. д. от кытыаһын =.

несов. умайан күлүбүрээ, күүдэпчилэн, кытыаһын.

саҥа алл.
1. Сөҕүүнү, соһуйууну көрдөрөр. ☉ Выражает удивление
Оо, Лена, улуугун, кэрэҕин да! Устар долгуннаргар иһиллэр — Сааскы илгэлээх этиҥ этиитэ Сайылыкка үөр сылгы сүүрүүтэ. Т. Сметанин
Оо, хайдах курдук баайый, кэрэний уонна дьиктиний биһиги төрөөбүт кыраайбыт — Сунтаар. И. Данилов
2. Хомолтону бэлиэтиир. ☉ Выражает сожаление
Оо, сатаан суруйар баҕас буол дуу. С. Федотов
3. Абаны-сатаны көрдөрөр. ☉ Выражает досаду, возмущение
«Оо, абам, абаккам эби-и-т!» – Киһи хаһыыра түһээт, ааны тэбэн кытыаһыннарда. Күннүк Уурастыырап
4. Куттаныыны көрдөрөр. ☉ Выражает испуг
Оо, оччотооҕу кутталбын эрэ даа. Эрилик Эристиин. ОО, ДЬЭ саҥа алл. Абаны, кыһыыны көрдөрөр. ☉ Выражает досаду
Оо, дьэ, бэрт үлүгэр, оҕолоор! Н. Неустроев

несов. 1. (пьигать) төлөннүрэ умай, кытыаһын; костры пламенели кутаалар кытыасталлар; 2. кытара кыыс; пламенеет вечерняя заря им кытара кыыста.

сов. 1. (загореться) кытыастан кэл, кытыаһын, күүдэпчилэн; 2. перен. (покраснеть) кытаран таҕыс, уот кыыс; от гнева лицо его запылало уоруттан сирэйэ уот кыыста.

несов. 1. (ярко гореть) кытыаһын, күлүбүрээ, күүдэпчилэн; 2. (ярко светиться) күлүмнээ, кытыаһын; 3. (становиться красным, горячим) кытар, итий, умай; у меня щёки пылают иэдэстэрим умайаллар; 4. чем и без доп., перен. умай, оргуй; пылать любовью тапталынан умай; пылать гневом кыыһыран оргуйан тур.

несов. 1. (о стихии) сирилээ, кытыаһын, кыыйын; пламя бушевало төлөн кы-тыастара; река бушует өрүс кыынньар; бу-шуюшая стихия сэтэрэн барбыт стихия; 2. разг. (буйствовать) муҥхааллаа, иирээни тарт.

туохт.
1. Умайан бүт, тохтоо (уот туһунан). ☉ Перестать гореть, погаснуть, потухнуть (об огне)
Хоруо буолбут хардаҕас Умуллаары тыһырҕаата. Күннүк Уурастыырап
Кинилэр [Огдооччуйалаах Болот] ол курдук иккиэйэҕин умуллан эрэр көмүлүөк оһох иннигэр олорбохтоотулар. Н. Заболоцкай
Оҕонньор умуллан хаалбыт хамсатын, сототугар «топ-топ» охсубута. И. Федосеев
△ Умайан, сырдатан бүт, сабылын, араарылын (элэктэриичистибэ уотун этэргэ). ☉ Перестать гореть, светить, выключиться, погаснуть (об электрическом свете)
Элэктэриичистибэ уота умуллан, им балай буола түһэр. Амма Аччыгыйа
Саала уота умулларын кытта муусука тыаһа дьүрүһүйэ түһэр уонна кыһыл баархат быыс аргыый арыллан барар. Суорун Омоллоон
2. Сырдаан, сардаҥаран бүт, тохтоо (хол., халлаан эттиктэрин сырдыгын туһунан). ☉ Померкнуть, догореть, перестать излучать свет (напр., о небесных телах)
Холкуос моториһа Баанча, киирбит күн өссө да умуллубатах сардаҥатын түөһүгэр кытыаһыннара сытар уу-чуумпу үрэҕи тэлэ тыыран, айаннаан курулата турда. Л. Попов. Тиэтэйиий, айаннаан сохсоруй, Айанныы сылдьаҥҥын эн Көрүс күн кылбайа тахсарын, Саһарҕа умулларын. И. Эртюков
Түүн ракеталар өрө көтөн тахсан сырдаппахтыы түһээт, умуллан тохтоллор. Т. Сметанин
3. Үлэлии туран тохтоон хаал (тиэхиньикэни этэргэ). ☉ Остановиться, заглохнуть (напр., о механизме)
[Тырахтарыыс:] Онтон адьас да умуллан хаалла. Двигательбин хаһыстым. Бэркэ эрэйдэнэн оҥордум. «ХС»
Мөҕүстүм да булбатым. Сатаатахха, сүүрбэ түөртээх күлүүһүм суох буолан биэрдэ. [Массыына] эмискэ дабааҥҥа умулунна. ҮА
Биир массыына кэбиинэтигэр диэри муустаах ууга тимирэн умуллан хаалбыт. А. Кривошапкин (тылб.)
4. көсп. Улам мөлтөөн, аҕыйаан, сыппаан бар (хол., тыас-уус, көр-нар туһунан). ☉ Затихать, замирать, смолкать, прекращаться (напр., о звуках, шуме)
Бары тугу эмэ саҥара сатыыллар да, ол саҥалара кэпсэтии буола кэҥээнуһаан барбат, утары уоста, умулла турар. Амма Аччыгыйа
Тиэргэн тыаһа-ууһа, киэһээҥҥи көрө-нара умуллан барда. М. Доҕордуурап
Ханнык эрэ хампаанньа кэнниттэн агитационнай-маассабай үлэ умуллан, уҕараан хаалыытын инникитин таһаарымыахха. «ХС»
5. көсп. Уҕараа, кэҕин, симэлий (саҕыллан эрэр санаа, иэйии туһунан). ☉ Ослабевать, терять силы, увядать, угасать (о чувствах, порывах)
Ол кэриэтин, ыра баҕам уота умуллубатаҕына, хандьыдаат буоларга охсуһуом. Р. Баҕатаайыскай
Саҥа дьыл эйиэхэ уонна киниэхэ саҥа эрэли үөскэтэр, эһиги умуллубат уоттаах тапталгытын күөдьүтэр. Т. Сметанин
Саҥа экскаваторщик дууһатыгар айымньылаах үлэ умуллубат уота умайара. И. Данилов
6. көсп. Туохтан эмэ хомойон, санааҥ түһэн, курус гын, арбы-сарбы буол. ☉ Повесить голову, сникнуть
Глафира, таҥара кийиитинии, халлаан күөҕэ харахтарыгар умайбыт кыымнар умуллан хааллылар. Л. Попов
Халытар Хабырыыс ах барда, сирэйэ-хараҕа умуллан хаалла. И. Никифоров
Суругун бүтүүтүгэр чугаһаан истэҕин аайы саннылара аллараа санньыһан, кыыспыт иэдэстэрэ улам умуллан бараллара. Ч. Айтматов (тылб.)
7. көсп. Күн сириттэн мат, суох буол, өл. ☉ Умереть, погибнуть, угаснуть
Кини, Модун ыарыы бохсон, Тымырын хаана тымныйбыта, Одун өлүү охсон, Уоттаах сүрэҕэ умуллубута. Күннүк Уурастыырап
Украина отугар охтоммун Умуллан хааллахпына даҕаны, Оҕом оҕотун оҕотугар Уйгу олоҕу аҕалан Көмүс туораах буоламмын Көрсөр күннээх буолуоҕум. П. Тулааһынап
Ыарыы түргэнник бэргээн испитэ, оҕонньор көрдөх ахсын бырда быстан умуллан барбыта. Г. Николаева (тылб.)
♦ Буруолара умулунна — буруота сабылынна диэн курдук (көр буруо)
Сураҕа түҥүрүгэр Өндүрүйээҥҥэ биэрбит үһү. Бэйэбин, тулаайахтарбын буора суох ыһан, буруобут умуллан, кумалааҥҥа барар күммүт кэллэ. М. Доҕордуурап
Биһиги торҕо буруобут умуллубатын, өссө тэнийэн унаарыйдын! ИИФ УоУоО
Сибилигин аҕай тырымныы дайар оҕом, күн анныгар көрбөтөх күндү доҕорум умсубуттара. Онон буруом умуллубута, күнүм хараарбыта. «ХС». Уота-күөһэ умуллубут — 1) дьүһүнэ өлбөөдүйбүт, хараҕын уота өспүт. ☉ Блёкнуть, угасать, тускнеть (о глазах)
Үөрэн дьиримнэспит харахтарын уота-күөһэ умуллан тымныйан, дьэбидийэн кэллилэр. Софр. Данилов; 2) санаата түһэн кута-сүрэ тостон сылдьар. ☉ Стать безучастным, безразличным ко всему
Ырыа Ылдьаана сордоох ходуһаҕа таҕыстар эрэ сирэйэ-хараҕа суула көһөн, уота-күөһэ умуллан аатхарата сүөдэҥниирэ. Н. Лугинов
Кини урут тыаҕа тахса сылдьыбыт этэ, онон бастаан утаа уота-күөһэ умуллан, дьон этэрин хоту сылдьыбыта. П. Аввакумов
Оҕонньор эмээхсинигэр уота-күөһэ умуллан, сүргэтэ тостон тиийдэ. «ХС»
Аал уота умулунна — уота умулунна диэн курдук (көр уот II). Урааҥхай саханы Үөһэттэн-аллараттан Үлтү тэпсибиттэр, Аал уота умуллубут, Алаһа дьиэтэ алдьаммыт. П. Ойуунускай
Алаһалыын сабылынным, Аал уоттуун умулуннум, Ардахсирдэх астанным, Атах сыгынньах сыбдыйдым. Эллэй
ср. бур. унтарха ‘гаснуть’