пренебрегать кем-л.; унижать кого-л.; сэнээбиккиттэн тотуоҥ погов. получишь сполна у того, кого ни во что не ставил (т. е. никем не пренебрегай, никого не унижай).

несов. 1. кого-что түһэр, ыһыгын, мүлчү тут; ронять что-л. из рук илиигиттэнг мүлчү тут; 2. что түһэр; деревья роняют листву мастар сэбирдэхтэрин түһэрэллэр; 3. ко- .го-что, перен. (умалять, унижать) холуннар, намтат, түһэр; # ронять слёзы хараҕыҥ уутун түһэр, ытаа.

үтүрүмхатырым тут — кимиэхэ эмэ бөрүкүтэ суохтук, атаҕастабыллаахтык сыһыаннас. ☉ Относиться к кому-л. непочтительно, пренебрежительно, унижать, оскорблять кого-л.
Ыраахтааҕы былааһа Өксөкүлээҕи үтүрүм-хатырым туппута, аанньа үлэлэппэтэҕэ, суруйуутун бэчээттээбэтэҕэ. С. Данилов
Сорохтор, оннооҕор төрөппүт ийэлэрэ-аҕалара түөһэйдэхтэринэ эҥин тыллары этэллэр, үтүрүм-хатырым туталлар, оһох кэннинээҕи орону, чэҥнээх муннугу буллараллар. Болот Боотур
Аанака, ол баай ыалга тиийэн, үтүрүм-хатырым тутуллар. Эрилик Эристиин

туохт. Кими-тугу эмэ аанньа ахтыма, бэйэҕиттэн намыһахтык санаа, бэйэҕэр тэҥнээмэ. ☉ Пренебрегать кем-л., считать ниже себя, унижать кого-л. [Сайсары] баҕайы мүөттээх-саакырдаах таҕыстаҕын көр
Ити тухары сэниирэ итиччэ. Суорун Омоллоон
Киһини хаһан да сэнээбэт куолу, онтон ордук куһаҕан суох. Н. Заболоцкай
Үгүс саллааттар Киргиэлэйи кырата, дьарамайа бэрдин иһин, сэнии көрөллөрө соҕотохто уурайда. «ХС»
♦ Сэнээбиккиттэн тотуоҥ — кимитугу да улахаҥҥа уурбаккыттан кэлин кэмсиниэҥ, кэһэйиэҥ. ☉ Пожалеешь о том, что пренебрегал кем-л., относился свысока к кому-л.
Сэнээбиккиттэн тотуоҥ. Өксөкүлээх Өлөксөй
ср. ДТС йеникле ‘пренебрегать’, казах. диал. шене ‘унизить, задеть, оскорбить колкими словами’

аат. Атах таҥаһыгар эбэтэр сүөһү туйаҕар лоппоччу сыстыбыт буор, хаар. ☉ Грязь, снег, забившиеся в копыто лошади или прилипшие к подошве обуви
Ат иһэҕиттэн көмүс кыырпаҕын көрдөөбүккэ дылы (өс ном.). Иһэхтээх этэрбэһинэн тоһургуур. Амма Аччыгыйа
Тыыннара бурҕачыйан иһэхтэрин хаара ыһыахтанан, адаар муостаах көлөлөр иннилэрин хоту тэтимнээхтик дьулуһаллар. В. Протодьяконов
Аттар туйахтарыттан иһэхтэр кыырайаллар. АС НИСК
♦ Иһэх гынан тэпсэр - 1) алдьатар-кээһэтэр, урусхаллыыр. ☉ Привести в полное расстройство, разрушить; развалить что-л. Адьырҕа санааҕытынан аан дойдуну абырыахпыт дии саныыгыт дуо? Хата, алдьатыаххыт, иһэх гынан тэпсиэххит... П. Ойуунускай
[Гитлер] Арассыыйаны сэриилээн Ийэ сирбитин Иһэх гына тэпсэн, Кыдыйан, кырган баран Кыаммат өттүн кулут гынан Күүһүгэр күүс эбинэн Күннүүр санаалааҕа. «ХС»; 2) тугу да билиммэт, сэниир, атаҕастыыр. ☉ Всячески унижать кого-что-л.; не признавать кого-что-л., пренебрегать кем-чем-л.
Бүтүн Арассыыйа чиэһин-быраабын …… хааннаах атахтарынан иһэх гынан тэбистилэр. П. Ойуунускай
Күн бэҕэһэээ сүгүрүйбүт идийээлин бүгүн иһэх гынан тэпсэр киһи, тыынын көмүскэлэ тирээн кэллэҕинэ, тугу да кэрэйиэ суоҕун сөп. Софр. Данилов
ср. хак. эчек 'пятка, задник'

1. намтаа диэнтэн дьаһ. туһ. Сыананы намтат.  [Бурдук үүммэт буоллаҕына] бааһынай …… сирин аанньа ахтыбакка, кичэйэн оҥорбокко, үүнүүтүн өссө намтатар. «Кыым»
2. Куоласкын сонот эбэтэр муусукаҥ туонун, дорҕоонун аллара түһэр. ☉ Понижать, уменьшать (тон, звук)
   «Н а а д а ҥ тугуй?» – оҕонньор куолаһын намтатыаҕынан намтатта. Болот Боотур
   Хомусчут Соппуон уонна Л.Н. Турнин оонньуулларын иһиттэххэ, кырдьык, үс хомуска оонньуур курдук хос тыастардаахтар, истэргэ дорҕооно ордук кэрэтийэр, төһө наадыйалларынан көҥүл үрдэтэн, намтатан оонньууллар этэ. ЧАИ СБМИ
3. көсп. Кими, тугу эмэ холуннар, баһааҕырт, түһэр. ☉ Унижать, принижать кого-что-л.
   Куһаҕан киһи биир сүрүн бэлиэтэ бэйэтин аргыстарын, кыттыгастарын холуннара, намтата сатыы сылдьаахтыыр үгэстээх. Амма Аччыгыйа
   Салайааччы эрээри, солуута да суох дьыалаҕа киһини намтатарын, сиилиирин кэрэйбэт буолар эбит. Тумарча
   Марк Маркович, кыыһырыма, миигин та ба өйдөө. Мин эн үлэҕин-хамнаскын кыратык да намтата сатаабаппын. «Чолбон»
   ср. тув. намдадыр ‘утихомирить’

туохт.
1. Кими эмэ туох да олоҕо суох улаханнык хомот, өһүргэт. ☉ Обижать, оскорблять кого-л. без каких-л. на то оснований
Бу, Мачайар Баһылай, эн миигин атаҕастыырыҥ итиччэ дуу, хайдаҕый? Саха фольк. Ити далга баппатах далаҕа, ити дьиэҕэ баппатах дьэллик, ити аартыкка баппатах акаары эйигин атаҕастаата. П. Ойуунускай
Кинини [Карандышевы] бары атаҕастыыллар, күлүү-элэк оҥостоллор, дьэ онтон эмискэ бу киһиэхэ куорат бастыҥ кырасаабыссата Лариса эргэ тахсарга сөбүлэнэр. Софр. Данилов
△ Аанньа ахтыма, ахсарыма. ☉ Не уделять должного внимания, пренебрегать кем-чем-л. «Кэбис, инньэ диэмэ, мин эйигин дьиэҕэр тиийэ тиэрдиэхтээхпин
Эписиэр чиэһин атаҕастаама», — диэбитэ Ганс. Суорун Омоллоон
2. Кими эмэ сэнээҥҥин үүр-түрүй, кырбаа. ☉ Пренебрегая кем-л., унижать, наносить побои, избивать
Эн ойоҕум эрэ диэн кырбыырыҥ, атаҕастыырыҥ сатаммат. А. Софронов
«Хомсомуолтан бөх буолан илбиллибит дьиккэр киһини атаҕастыыр», — дии-дии хараҕа кылахыс гынна, уоһа сөтөрүйдэ. П. Ойуунускай
Ол күтүр, дьахтар сэбиэтин хотуна Маайа: «Эриҥ олус атаҕастыыр буоллаҕына, арахсан хаал ээ», — диэбитэ чахчы. Амма Аччыгыйа
△ Кими эмэ баттаа-үктээ, көлөһүннээ. ☉ Обижать, оскорблять, угнетать кого-л.
Киһини киһиэхэ холуйбаттара, атаҕастыыллара, киһини үөн курдук саныыллара бэрт ээ. А. Софронов
Эн, тоойуом, ити тылыгар боротокуол оҥордоргун үчүгэй буолуо этэ. Куруук ити курдук миигин атаҕастыыр, ыт курдук саныыр. Н. Неустроев
«Дьадаҥылар, хамначчыттар, эһиги бэйэҕит былааскыт, эһигини ким баттыырын, атаҕастыырын эһиги бэйэҕит билэҕит»,— диир боломуочунай. Күндэ

даҕ.
1. Кир биһиллибит, киртийбит, ырааһа суох. ☉ Грязный, запачканный, нечистый
[Уот Уһутаакы] Тоҕус илии кирдээх Тордохтоох ньоло хара ньуурдаах. П. Ойуунускай
Абдуркулла хара лаҕыыр кирдээх кыра куулу уолун иннигэр быраҕан биэрдэ. Эрилик Эристиин
Муоста кирдээх. Күндэ
2. Бороҥ өлбөөркөй, будулхай (өҥ туһунан). ☉ Мутный (по цвету)
Бу уу кирдээх. — [Халлаан] хараара лүҥкүрбүт кирдээх өҥнөөх. И. Гоголев
3. көсп. Куһаҕан, чиэһинэйэ суох, сиэри-майгыны утарар, быртах. ☉ Плохой, дурной, нечестный, безнравственный, грязный
Сыыһа саҥаны саҥарда, Кирдээх тылы киллэрдэ. С. Зверев
Ыпаачый уоруйах кирдээх дьайыгар ылларан …… хаайыыга олоро сырытта. М. Доҕордуурап
Кирдээх, чиэһинэйэ суох дьоннор …… аһары сытыы-хотуу, чабыламмыт буолааччылар. ПБН ОПТ
♦ Кирдээх атаххынан (тилэххинэн) тэбис — кими, тугу эмэ улаханнык атаҕастаа, алдьат-кээһэт. ☉ Унижать, подвергать поруганию кого-л., разрушать что-л. (букв. топтать грязными ногами)
Сардаана ыраас таптала, сырдык ыра санаата содур киһи кирдээх атаҕынан тэпсиллибитэ. С. Никифоров
[Гитлер сэриигэ] Омук-омук Куораттарын, Хонууларын Кирдээх тилэҕинэн Тэпсибит. А. Абаҕыыныскай. Кирдээх илиигин ук (уктар) — кимтэн, туохтан эмэ тугу эмэ уор. ☉ Обкрадывать кого-что-л. (букв. запускать куда-л. грязные руки)
[Маайыс:] Эн тоҕо холкуос үбүгэр кини кирдээх илиитин уктараҕын? С. Ефремов. Кирдээх илиилээх — уорар үгэстээх; аньыылаах. ☉ Имеющий привычку воровать; грешный (букв. с грязными руками)
[Дойдубут] Кэрэтин ыһыаҕар Киллэримэҥ бука диэн Кирдээх илиилээҕи. С. Данилов. Кирдээх киһи — өлбүттээх кэргэнтэн сылдьар киһи. ☉ Человек, в семье которого кто-л. умер. Кирдээх киһи муҥхаҕа сырыттаҕына, балык булда ханнан хаалыан сөп үһү. Кирдээх суоллаах — куһаҕан, омсо-лоох, түктэри майгылаах-сигилилээх. ☉ Скверного поведения, порочный, безнравственный. Бу киһи кирдээх суоллаах

побуд. от түс = 1) прям., перен. ронять; уронить; спускать, опускать; сиэпкиттэн түһэр = выронить что-л. из кармана; дьиэ үрдүн хаарын түһэр = сбросить снег с крыши; оҕону көтөхтөн түһэр спусти ребёнка с рук (на землю); суругу почта дьааһыгар түһэр = опустить письмо в почтовый ящик; күрэхтэһии былааҕын түһэр = спустить флаг соревнований; оту бэлэмнээһин былаанын түһэр = спустить план заготовки сена; 2) сажать; посадить; дать сесть; приземлять; айдаарыма, кустары түһэр не шуми, дай уткам сесть; самолёту мууска түһэр = посадить самолёт на лёд; 3) спускать, понижать, снижать; плакаты түһэрэ түс спусти плакат пониже; күөл уутун түһэр = спустить уровень воды в озере; 4) снижать, понижать; ас сыанатын түһэр = снизить цены на продукты; ыарыһах температуратын түһэр = сбить больному температуру; 5) понижать (в должности); 6) перен. принимать (напр. гостя); давать ночлег (напр. гостю); гостиницаҕа түһэр = дать место в гостинице; 7) перен. ронять, унижать (достоинство человека в глазах окружающих); төрөппүт авторитетын түһэримэ не подрывай авторитет родителей; кини бэйэтин улаханнык түһэрдэ он очень себя скомпрометировал; 8) перен. разг. обмораживать; отмораживать; 9) снимать, фотографировать; хаартыскаҕа түһэр = сфотографировать; 10) подставлять, выставлять что-л.; илиигэр түһэр = подставить руку; түөскэр түһэр = выставить грудь; 11) перен. разг. являться причиной чего-л. (о нек-рых стихийных явлениях природы); буурҕаны түһэр = вызвать бурю; 12) в сочет. с деепр. на =ан основного гл. выступает в роли вспомогательного гл. и означает законченность, завершённость действия: өлөрөн түһэр = убить наповал; түҥнэри тэбэн түһэр = свалить ударом ноги; ытан түһэр = застрелить; 13) в сочет. с нек-рыми нареч. означает результат действия: тоҕо түһэр = выронить что-л. из рук (так, чтобы вылилось или высыпалось всё содержимое); түҥнэри түһэр = опрокинуть вверх дном; хампы түһэр = разбить вдребезги # иҥсэҕин түһэр = проявлять жадность, жадничать; өйгөр түһэр = крепко запомнить; өлөрөн түһэр = убить словом; санааҕын түһэр = падать духом; түөрт атах түһэр = ехать вскачь, мчаться; чөлүгэр түһэр = прям., перен. восстановить; ытыскар түһэр = принять с радостью, встретить с распростёртыми объятиями.

сир II диэн курдук
Урууп дьиэтэ …… таас аттаҕаһыннардаах түннүктэрдээх, сиргэ-буорга киирбиккэ дылы эргэ ампаар дьиэ элээмэтэ. Күндэ
Тураахтар …… сиртэн-буортан тугу эрэ ытыра-ытыра, төттөрү-таары көтөн хааҕырҕаһан эрэллэр. Бэс Дьарааһын
Сорохтор торбостуу сосуһан, Сири-буору сухалыыллар. С. Васильев
♦ Сир-буор (сири-буору) анны- нан — сир аннынан диэн курдук (көр сир II). [Түптүр Хара:] Истэҕин дуо, эн оҕоҥ чааһынан бэрт куһаҕан кэпсээн сир-буор аннынан сыыллан эрэр ээ… Суорун Омоллоон
Кулуба уола тоҕо бу тулаайах эмээхсиҥҥэ иитиллэрин туһунан сири-буору аннынан дьикти сэһэн баар. И. Гоголев
Зиночка Лизочкаҕа …… Сири-буору аннынан Сибис гынар. П. Тобуруокап. Сир-буор сирэйдээ кэпс. — улаханнык кыбыһыннар, саатырт. ☉ Сильно опозорить, осрамить
Барбат буоллаххына, туттаран, кэлгиттэрэн да илдьэн сибииккэҕэ быраҕан, сир-буор сирэйдиэм диир. ОИП Х
Саллааттары мэнээк сир-буор сирэйдиигин, түүрдэрэҕин, түүрэйдиигин. И. Никифоров
Дьиэлэригэр кэлээт киһитин дэлби мөҕөн сир-буор сирэйдээбитэ. «ХС». Сиргэ-буорга тэбис — 1) киртит, хараарт. ☉ Опозорить кого-что-л., запятнать чем-л.
Таптал тыйыс андаҕарын Сиргэбуорга тэпсимэҥ. С. Данилов
Ыларов бу суругун оройуон салайар үлэһиттэрин, биһиги балыыһабыт кэлэктиибин холуннарар, кинилэр үтүө ааттарын сиргэ-буорга тэпсэр сыалынан бооччойбут. Р. Баҕатаайыскай
Кини, ыраас кыыс чиэһин, уодаһыннаах санаалаахтар харысхала суох сиргэ-буорга тэпсибиттэрэ. «ХС»; 2) аҥаардастыы, самнарыылаахтык баттаа-үктээ, атаҕастаа. ☉ Всячески унижать, втаптывать в грязь кого-л.
Дьорҕоотоп кэнники да санаатын ыһыктыбатах. Төһө да сиргэ-буорга тэпсилиннэр. Далан
Сэриимсийбит самурайы Сиргэ-буорга тэпсиэхпит. А. Абаҕыыныскай
Ити аата киһиэхэ холообокко, мэлдьи сиргэ-буорга тэпсэ сылдьар чиччик эбит. «ХС»
Сиргэбуорга хаал — сиргэ хаал диэн курдук (көр сир II). «Ити көрдөһүү бэрт сиргэ-буорга хаалыа суоҕа», — Турахин, тыла булдьуйдар даҕаны, аргыһыгар элбэҕи кэпсээн барда. Эрилик Эристиин
Кини бэйэтэ: «Арыгылыырбын кэргэним, оҕолорум тустарыгар быраҕыам», — диирин итэҕэйбэккэ сиргэбуорга хаалларар табыллыа дуо? М. Попов. Сири-буору кымыстаа (кымаахтаа) — саатан, кыбыстан кэлиэхбарыах сиргин булума, кулук-халык тутун. ☉ Чувствовать себя неловко, неуверенно (от застенчивости, от стыда). «Сэгэрим!» — диэтэхпинэ кыбыстан Сири-буору кымыстыырыҥ… С. Данилов
Тураахап кэргэнигэр туох диэн хардарыан булбат, …… саатыттан сири-буору кымыстыыр. В. Ойуурускай
Били мааҕыын кырбаары өрөһөлөммүт уолаттар сирэй-сирэйдэрин көрсөн, сири-буору кымыстаабыттар. И. Бочкарёв. Сирибуору харбат кэпс. — кыай-хот, баһый. ☉ Победить кого-л., взять верх над кем-л. (букв. заставить хватать землю)
Өй-санаа өттүнэн кими баҕарар эргитиэн, сири-буору харбатыан сөп. Оннук оҕуруктаах өйдөөх. Н. Лугинов
[Манчаары] былырыын Нөмүгү ыһыаҕар Хачыкаат Уйбааҥҥа сири харбаппыт диэх курдук этэн эрэллэрэ. В. Протодьяконов. Сиртэн-буортан тэйбит курдук — үчүгэй дьүһүннээх, нарын-намчы, ыраастык, чэбэрдик тутта сылдьар (үксүн кыыс оҕо туһунан). ☉ Красивый, опрятно, чисто одетый, с хорошими манерами, с красивой походкой (обычно о девушке)
Ол ыал Маайыс диэн үчүгэй дьүһүннээх, сиртэн-буортан тэйбит курдук ыраас, чэбэр, эргэ барар сааһын сиппит кыыстаахтара. Болот Боотур
Сиртэнбуортан тэйбит курдук ып-ыраас, кырасыабай диэн бэйэлээх эдэркээн уол тиэрэ быластаан сытара. В. Яковлев
Ира уон үс-түөрт саастаах, синньигэс, көнө уҥуохтаах, сиртэн-буортан тэйбит курдук тутта-хапта сылдьар кыысчаан. Н. Заболоцкай