прил. разг. упун, унньугур; долговязый юноша упун уол, унньугур уол.

даҕ., кэпс. Дараччы, тэмтэччи буолбакка аллара санньыйбыт быһыылаах. ☉ Опущенный, покатый (напр., о плечах); округло-продолговатый, унылый на вид (напр., о птице)
Кубаҕай хааннаах-сииннээх, кимистигэс түөстээх, салбыгыр сарыннаах, …… хап-хатыҥыр уол буола улааппыта. Софр. Данилов
Хараҥа күһүҥҥү түүннэргэ Хааҕыргыы, тэлбиҥнии көтөрө Салбыгыр, унньугур бэйэлээх Саһархай аҥыр эрэйдээх. С. Васильев

даҕ. Уһун илиилээхатахтаах, үрдүк уҥуохтаах, унньугур (киһи). ☉ Высокий, долговязый (о человеке)
Уһун турантай уоллаах, кылгас бээгэй кыыстаах хотун дьахтар эҥээрин нэлбигирдээн олорор үһү (тааб.: оһох, буруо, кыым). Туохтан үөрэрий бу салгыҥҥа хаппыт-куурбут сирэйдээх турантай киһи? Н. Габышев
Тириитэ сараланан хаалбыт, токуруйа сытыйбыт муруннаах биир турантай киһини өйдүүбүн. А. Гайдар (тылб.)

дьүһ. туохт. Уһун синньигэс, унньугур буол, оннук көһүн. ☉ Быть, казаться сильно вытянутым, растянутым в длину
Эбирдээх сүүнэ тааҥка килиэ тимиринэн киппэйэн унньуйбут стволун биһиэхэ тирээбитинэн хамсаабакка барыаран турда. БВВ ӨУоӨ
Отделение завхоһа Игорев диэн сааһырбыт киһи унньуйан киирэн иһэн быһаарда. А. Кривошапкин (тылб.)
ср. монг. унжих ‘отвисать, свисать’, сунжих ‘становиться слишком длинным’

даҕ. Олус уһун, унньугур (киһи туһунан). ☉ Очень высокий, долговязый (о человеке)
Шхунаттан оҥочонон икки киһи тахсыбыта. Иккиэн сүөдэгэр, уһун дьон. Н. Габышев
Сиртэн күөрэйбит дуу, халлаантан түспүт дуу курдук эмискэтик, сүөдэгэр уҥуохтаах улахан киһи, …… киирэн, суол аанынааҕы ороҥҥо соһуччу баар буолан хаалла. Р. Баҕатаайыскай
Аан тэлэччи аһылынна. Аркадий кыһыл улахан сирэйдээх уонна ааны, бүтүннүүтүн сабардыыр сүөдэгэр киһини элэс көрөн хаалла. «ХС»
ср. туркм. сөведеҥ ‘рослый и неуклюжий’

туохт.
1. эргэр. Имэҥирэн, эттиин-хаанныын кычыгыланан туран кыргыһыыга, хааҥҥа баҕар. ☉ Стать одержимым духом, страстью кровопролития
Хатан батыйа хааннырда, Уһуктаах тимир унньугурда, Биилээх тимир илбиһирдэ. Өксөкүлээх Өлөксөй
Төһө да саанан, түрмэнэн дибдийбиттэрин иһин, ытарынан-ыйыырынан илбиһирбиттэрин иһин, фашист аармыйатын күүһэ-уоҕа улам симэлийэн-мөлтөөн иһэрин кэпсээтэ. Амма Аччыгыйа
Бар дьон хаанын халытыыга фашист илбиһирдэ. Эллэй
2. көсп. Тугунан эмэ наһаа үлүһүй, сэтэрэн, кыдьыгыран туран оҥор. ☉ Быть одержимым страстью к чему-л.
Биир бириэмэҕэ этэр тылынан илбиһирэн, хомуһуннаах тойугу туойан баран, күүһүҥ-күдэҕиҥ баранан, өйүн-санааҥ ыаммыт курдук кураанахтанан …… тойугу туойбакка сылдьаҕын. Суорун Омоллоон
Кыталык ыллыыр илбиһирэн, Сир тапталын туһунан. С. Данилов
Бандьыыттар илбиһирэн туран кырбаатылар. «Кыым»

дьүһ. туохт.
1. Уһаан, унньугур буолан көһүн. ☉ Быть, казаться вытянутым в длину, удлинённым, растягиваться в длину, удлиняться
Өрүөстээх төбөлөөх улахан ньирэй унньулуйан сытарын көрөн, Таня үөрдэ. М. Доҕордуурап
Өтүүнү эрийэ-буруйа соспут курдук унньулуйан сытар Ытык Күөл арыы тыа быыһынан онон-манан килбэһийэн, күн уотугар чаҕылыҥныы умайар. А. Бэрияк
Муҥха ийэтэ кумахха унньулуйа сытар. «ХС»
2. Сиргэ тиийэ сыһар уһун буол (таҥнар таҥас туһунан). ☉ Быть длинным до пола (о верхней одежде)
Былаачыйа олус унньулуйбатар да, атын дьүөгэ кыргыттарын киэннэринээҕэр арыый уһун буолара. Софр. Данилов
Унньулуйбут хара сонноох, хара саал былааттаах эмээхситтэр субуруһаллар. И. Гоголев
Аҕам унньулуйбут баата сонун уонна сутука олооччуну анньынаат ыстанабын. КИ АДББ

дьүһ. туохт.
1. Уһун, улахан кынаттаргынан аргыый аҕай сапсынан көт. ☉ Лететь, медленно взмахивая широко распластанными крыльями
Кутаалыыр куйаас күннэргэ Кулуһун быыһыгар саһара, Хараҥа күһүҥҥү түүннэргэ Хааҕыргыы, тэлбиҥнии көтөрө, Салбыгыр, унньугур бэйэлээх Саһархай аҥыр эрэйдээх. С. Васильев
Кутуйахсыт киэһээҥҥи аһылыгын көрдөөн ыарҕалары ыксатынан көтөн тэлбиҥнээтэ. М. Доҕордуурап
[Аҥыр] көтөн тэлбиҥнии, сабырыҥныы сылдьар эбит. Р. Кулаковскай
2. кэпс. Тугу да гынара суох таах сырыт. ☉ Ходить, шататься без дела, шляться
Тугу да гынарыҥ суох буолан, эн манна тэлбиҥниигин дуо? «ХС»
Аата эрэ өрөмүөҥҥэ турабын, дьиҥинэн, кып-кыра чаас суоҕуттан күнү быһа таах тэлбиҥнээн тахсабын. «Кыым»
Талба араас таһаҕастаах элбэх дьоннор биэрэккэ Таах тэлбиҥнии сылдьаллара хайыахтарын билбэккэ. Ш. Руставели (тылб.)
△ Кыра-кыралаан эрээри, күнү быһа тохтообокко тугу эмэ гын; ханна эмэ сатыы хааман уһуннук сырыт, тугу эмэ кэрий. ☉ Делать что-л. медленно, но безостановочно, в течение целого дня; долго ходить где-л. пешком, обходя что-л. Айыа-айа! Эчи, күнү быһа тэлбиҥниирбиттэн уҥуоҕа-сүһүөҕэ да суох буолан хааллым. Суорун Омоллоон
Арай биирдэ ийэм: «Тукаам, Дьөгүөр, баран ынахтаргын хомуйа охсон кэл эрэ. Мин бүгүн онно-манна тэлбиҥнээн, хайдах эрэ олус сылайбыт курдукпун», — диэтэ. Болот Боотур
«Мин эрдэ утуйуом, көхсүм дэлби саалынна, күнү быһа дьиэ иһигэр тэлбиҥнииртэн да сылайар буоллум», — диэн баран сүрдээх сымнаҕастык сиэнин көхсүттэн имэрийэн ылла. Т. Находкина
3. Сэниэтэ суохтук, бэрт нэһиилэ хаамп (ыалдьыбыт эбэтэр кырдьаҕас киһи, кыыл туһунан этэргэ). ☉ Идти, ходить, еле-еле (о немощном, больном или старом человеке, животном)
Бодьуруус [эһэ оҕото] сэниэтэ эстэн иэдэйбит, хараҕын үрүҥүнэн-харанан көрбүт, сүүрүккэ оҕустаран аат харата тэлбиҥнии иһэрэ. И. Федосеев
Күрэҥсийбит баттахтаах кырдьаҕас киһи, аргыый аҕай хааман, сэниэтэ суоҕунан тэлбиҥнээн иһэрэ. И. Бочкарёв
Балыыһаттан бэрт эрэйинэн тэлбиҥнээн, тайахтанан-таймаланан тахсан истэхпинэ Вадим диэн эдэр киһи обургу утары кэтиллэ түстэ. «Кыым»
ср. монг. дэлбэгиэх ‘двигаться, шевелиться, колыхаться (о каком-л. торчащем плоском предмете)’