сыһ. Эккэ сыһыары (тутун, хол., бөрө, ыт кутуругун этэргэ). ☉ Плотно прижав к телу (хвост — о волке, собаке)
Ол тыас хоту кутуруктарын купчуччу туттан, төбөлөрүн дьүккүтэн, …… унньулуһан истилэр. Р. Кулаковскай

I
сото (атах) бөтөҕөтө — киһи сототун кэлин өттүнээҕи көп этэ, быччыҥа. ☉ Округлые мышцы на задней стороне голени человека, икры
Сэмэн оҕонньор унньулус гына түстэ. Хап-хатыҥыр, уп-уһун сотолорун бөтөҕөлөрө дьигиһис гыныахтарыгар диэри дыабаҥнаан тиийэн, уҥа ороҥҥо олорунна. Амма Аччыгыйа
Үс километры сүүрдүм. Тыынарым холкутуйда. Ол эрээри атаҕым бөтөҕөлөрө ыалдьаллар. П. Аввакумов
II
1.
көр куолах. Бөтөҕө ордук туорааҕынан аһылыктанааччыларга …… сайдыылаах буолар. ББЕ З
2. Көтөр куртаҕа. ☉ Желудок у птицы
Бөтөҕө — көтөр куттаҕа, өрөҕө. Өксөкүлээх Өлөксөй

даҕ.
1. Ардыы турар, ардах түһэ турар. ☉ Дождливый; ненастный (день)
Биир ардахтаах боруҥуй киэһэ холумтаннарын таһыгар айдаара олордохторуна, Сэмэн оҕонньор таһырдьаттан унньулус гына түстэ. Амма Аччыгыйа
Таһырдьа, ардахтаах сиппэрэҥ күн буолан, хараҥа. Н. Лугинов
Биир сүрдээх ардахтаах күһүҥҥү күн суруйааччылар бырабылыанньабыт мунньаҕа буолла. «ХС»
2. Сотору-сотору ардыыр, тохтообокко кэлэн түһэ турар. ☉ Дождливый, с частыми дождями (лето, осень)
Быйыл ардахтаах дьыл буолара буолуо, кус түөһүн уҥуоҕа хааннаах. И. Гоголев
Быйыл саас хатыҥ уута элбэхтик сүүрдэ, онон быйыл улахан ардахтаах сайын буолуо. В. Протодьяконов
Быйыл ардахтаах, сылаас күһүн турдаҕына, эрдэ хаар ыга түһэн, кэнчээри үүнээйилэр ситэ хагдарыйбакка хаалбыттар. Амма Аччыгыйа
△ Өҥ, үүнүүлээх. ☉ Урожайный, плодоносный
Ардахтаах (өҥ) дьылга ый ортотунааҕы ардах ый эргэтинээҕи ардаҕы кытта холбостоҕуна, ол да курдук ый эргэтинээҕи ардах ый саҥатынааҕы ардаҕы кытта холбоһор. ВСС ППУОЯ
3. эргэр. Түүнүгүрбүт, түүнүктээх. ☉ Закисший, заплесневелый (о молочных продуктах); покрытый плесенью
Туҥуй ынах тордохтоох Тунаа маҥан тунаҕын, Аҕам анах ардахтаах Араҕас илгэ арыытын Холлоҕос иһит аайы Холобура суох куттулар. Өксөкүлээх Өлөксөй. Айахтаах амсайбатах Ардахтаах ас үрдүн Айах туттубут. Саха фольк.

аат. Дьахтар үүттэнэр уонна оҕотугар үүтүн оборторон аһатар уоргана; ийэ сүөһү, кыыл оҕолорун аһатар тумуктаах синньэ. ☉ Молочная железа женщины, грудь (женская); выступающая в виде шишечки наружная часть молочной железы самок млекопитающих животных, на конце которой открываются молочные протоки
Кыыс ынахтарын сатаан ыамына, дэлби тириппитэ. Эмиийдэрин кытаанахтык бобо тутатута тардыалаабыта. М. Доҕордуурап
Эмиий үүтэ ынах үүтүттэн хас да төгүл ордук, кини оҕо куртаҕар чэпчэки. ТЕН ИДь
Тайҕаҕа төрөөбүт киһи бэйэтин өбүгэлэрин сатабылларын ийэтин эмиийин үүтүн кытта тэҥҥэ иҥэринэр. В. Санги (тылб.)
♦ Эмиий куурдар, эмсэх кээһэр оҕо — ыал бүтэһик төрөөбүт оҕото. ☉ Младший ребёнок в семье, последыш
Эмиий куурдар, эмсэх кээһэр оҕотун, буолаары буолан, суос-соҕотох кыыһын, уу кыһылыттан «мин хотунум» диэн ааттыыра. ЧКС АК
Дьүөгэтэ сааһырбыт төрөппүттэригэр бүтэһик, эмиий куурдар, эмсэх кээһэр оҕолоро этэ. «Чолбон»
◊ Биэ эмиийэ көр биэ
Онон-манан ордон турар эргэ бүтэйин кыйа үүммүт биэ эмиийин бөлкөй-бөлкөй уктарын диэки хаамабын. Н. Лугинов
Моонньоҕон хара хараҕа, биэ эмиийэ! Оҕуруот аһа хонууларга килэдийэр. Саһархай сэлиэһинэй сарыалга долгурар, Кэбиһиилээх оттор кэчигирээн тураллар. К. Кулиев (тылб.). Эмиийдээх оҕо — эмиий эмэр эһээхэй оҕо. ☉ О младенцах: вскармливаемый грудью, грудной ребёнок, грудник
Харытыай эмиийдээх кыыһынаан хаалбыт. Софр. Данилов
Эмиийдээх оҕо Ийэтин түөһүгэр саба түһэн Имигэс илиитинэн ыга кууһан Эстибэт-быстыбат минньигэс күүһү уймахтыыр. С. Васильев
Финляндия учуонайдара биэ үүтэ ордук эмиийдээх оҕолорго туһалааҕын бэлиэтээбиттэрэ. ААФ КС. Эмиийиттэн араар — ийэтин эмиийин эмэ сылдьар оҕону биирин туоллаҕына эмэрин тохтот, бырахтар. ☉ Перестать кормить ребёнка грудью, отучить, отлучить от груди
Бу уолгун аныаха диэри эмиийиттэн араара илик эбиккин дуу? ГНС СТСДТ. Эмиий кэрэтэ — киһи эмиийин чопчутун харааран көстөр тулата. ☉ Тёмный кружок вокруг грудного соска
Эриэн кыылым уһуктаах тылынан Эмиийим кэрэтиттэн сыҥаахпар дылы Уот курдук дьукку салаабыта, Унньулус гыммыта, сүтэн хаалбыта. П. Ойуунускай
Сэрэйбитим курдук, буулдьа хаҥас хонноҕун аннынан уонна уҥа эмиийин кэрэтин аттынан тахсыбыт. Н. Якутскай
ср. др.-тюрк. емиг ‘грудь женщины, соски; соски животных’

I
аат. Дьахтар, үүтүнэн иитээччи тыһы харамайдар эмиийдэрин тумуга. ☉ Сосок (у женщин, самок млекопитающих)
Биир кытарах ынахтаахтара эмиийин чопчуларын үлүтэн, уолбута ыраатта. Н. Якутскай
Евгения эмиийдэрин чопчутун сууйда, оҕотун ылла. С. Дадаскинов
[Ыт оҕолоро] ийэлэрин эмиийин чопчутун уоппутунан, оттон сорохторо сири тиҥсириҥнэһэ, төттөрү-таары мучумааннаһа сылдьаллар. Р. Кулаковскай
♦ Сүрэҕим чопчута көр сүрэх
Ол эрээри соҕотох оҕолоох киһиэхэ сүрэҕин чопчута — кыысчаана буолара саамай сөптөөҕө. М. Попов
Миэхэ сүрэҕим чопчута Костигым сыысчаана олус күндү, кинини эрэ көрүөхпүн баҕарарым. «ХС»
ср. тюрк. топчы, бур. тобшо ‘пуговица’, монг. товч(ин) ‘пуговица; сосок; пуля’
II
аат. Саас күн уотуттан хаар ууллан таммалыы туран мууһуран тоҥмута. ☉ Обледеневшая при стоке в виде удлинённого конуса вода, сосулька
Муус устар кэрбэгэйдээтэ, буукка үрдүттэн чопчулар таҥнары унньулустулар. Н. Заболоцкай
Саас муусуката! Ол — муус ууллан, чопчу-чопчу буолан, көөрөттөн тохтор эбит. Н. Габышев
Көмүс чопчу кыаһаанынан Муус устарым уһунна. Таллан Бүрэ
◊ Муус чопчу — чопчу II диэн курдук
Дьиэлэр, ампаардар сарайдарыттан муус чопчулар хойдон, уһаан, соноотор-соноон, таҥнары мөлбөйөн киирэн испиттэрэ. Н. Заболоцкай
Күүлэ күн диэки өттүгэр уп-уһун муус чопчулар таҥнары ыйаммыттар. П. Аввакумов
Муус чопчута уһун буоллаҕына — саас уһуур. «ББ»
III
аат. Үксүгэр көмүстэн кутан оҥоһуллар кыра бөкүнүк киэргэл. ☉ Литая (в основном из золота, серебра) маленькая деталь для украшения в виде горошины
[Былыргы дьахтар таҥаһын симэҕэ] күөгү, чопчу, кымырдаҕас, тордуйа, тыҥырах диэн көмүс ойуулаах буолара. С. Боло. Арыылаах кымыһын чопчу көмүстээх чорооҥҥо толору кутан …… көрүстэ. С. Зверев
Алтан чопчулары, салбырҕастары ХVII — ХVIII үйэлэргэ …… киэҥник кута сылдьыбыттар. НБФ-МУу СОБ
ср. тюрк. топчы, топшу, бур. тобчи, томши, монг. томчи ‘пуговица’
IV
аат. Ата илик сибэкки. ☉ Почка цветка, бутон
Вишнёвай мас үнүгэстэрэ тыллыахча аҕай буолан, чопчулара кытарбыттар, сибэккилэнээри төбөлөрө туртайтаабыттар. Н. Якутскай
Саас, ньургуһун сибэккитэ өссө ситэ ата илигинэ, сибэкки чопчутун быһа тардан ылан, сибиэһэйдии дьарҕалаах сирдэригэр бааналлара. МАА ССЭҮү
Сибэкки тулата сибэкки чопчутун ис, кэбирэх чаастарын ардахтан, тымныыттан уонна күн сыралҕаныттан харыстыыр. КВА Б
V
аат. Чуораан көҥдөйүн иһинэн хамсаан, охсуллан тыас таһаарар тимир сүнньүөх. ☉ Металлический стержень, производящий звон ударами о стенки колокола или колокольчика, язык, язычок
Аны кинилэр билигин былаайаҕа суох дүҥүр, чопчута суох чуораан, тыла суох аарык буолбуттара. Далан
Графиня остуолга элэктэриичистибэ чуораан чопчутун баттаан кэбиһэр. Л. Толстой (тылб.)
VI
1. сыһ.
1. Хайдах баарынан, чуо; сөрү-сөпкө, сөп түбэһэр курдук. ☉ Точно, определённо (напр., знать)
Булт баар сирин биһиэхэ чопчу кэриэтэ ыйан биэрэрэ. И. Гоголев
Билигин субу саманнык ыарыылааххын диэн чопчу этэр күчүмэҕэй. Софр. Данилов
Костя онно тоҕо сэрэниэх тустааҕын кини бэйэтэ даҕаны чопчу билбэт. Н. Заболоцкай
Никон Алексеевич киһи санаатын көрбөккө да, истибэккэ да олорон, чопчу таайар этэ. ВНЕ НЭНь
2. Чуо-бааччы, оруобуна туһаайан. ☉ Прямо, прямиком, напрямик
Билбэт киһим миэхэ чопчу хааман кэлэн илиитин биэрбитэ. И. Гоголев
Хаартыскалар аннынааҕы суруктары ааҕан-ааҕан баран, эйигин чопчу ыйда. Софр. Данилов
Милииссийэ ханна баарын билэрэ, онон чопчу сүүрэн тиийбитэ. И. Никифоров
2. даҕ. суолт. Туохха эмэ сөптөөх, сөп түбэһэр. ☉ Чёткий, ясный, конкретный, точный
Аркадий [эскиистэри] бэрт өр дьиппинийэн олорон көрдө да, туох да диэн чопчу быһаарыыны биэриэн булбата. Н. Лугинов
Ханна баҕарар буоларын курдук, үлэҕэ чопчу былаанынан салайтарабыт. Дьону үөр. Олоххо бэйэҕэ чопчу сыалы туруорунуохха наада. ЭБЭДьА
◊ Чопчу түс — туох эмэ сымнаҕаска батары, тимирчи түс. ☉ Упасть, погрузившись во что-л. мягкое (напр., в снег)
Толомон халыҥ, сымнаҕас окко чопчу түһэн сытта. Софр. Данилов
Сымнаҕас хаарга чопчу түһэ сытан, Сапсынан, лыах ойуутун түһэрэрбит. Чэчир-76
Сылайбыт, быстыбыт табалар эрэйдээхтэр дириҥ сымнаҕас тоҥууга чопчу түһэн, бэйэ-бэйэлэригэр сыстыстылар. МС Т
ср. монг. тов ‘ясный, отчётливый’