прил. уойуулаах, эмис, этиргэн; упитанный ребёнок этиргэн оҕо; упитанный скот эмис сүөһү.

аат., түөлбэ. Көҥдөй умнастаах ньуолах от, боруу арааһа (сылгы уонна таба таптаан сиир, уойар ото). ☉ Хвощ пёстрый (вид растения)
Куула куруҥар …… тураҕас атыыр үөрэ чыыбаайыны хаһан аһыы сылдьар эбит. Н. Павлов
Таба уонна сылгы кыһыҥҥы мэччирэҥнэригэр улаханнык сыаналанар үүнээйилэринэн чыыбаайы уонна сиибиктэ буолаллар. СНН ТМТ. Сылгылара Бүлүү киэнинээҕэр быдан эмистэр, уойуулаахтар. Баҕар, ити Дьааҥы сирэ чыыбаайы аһылыктааҕыттан буолуо. «Саха с.»

туохт.
1. Балтарык маһынан баттатан кэлгий (хол., тиэйиилээх оту). ☉ Придавливать бастрыком (напр., сено на возу)
Суол ыксатыгар тэйиччи соҕус кэбиһиилээх от таһыгар биир киһи от тиэйэн балтарыктаан эрэр эбит. Амма Аччыгыйа
«Балтарыктаабакка дьоҕус гына тиэйээр», – диэбитэ Миитэрээс. Кустук
2. көсп., кэпс. Тугу эмэни (хол., харчыны) олус элбэҕи, өлгөмнүк бул, ыл (барыстанар курдук). ☉ Получать, брать что-л. (напр., деньги) в большом количестве (сверх положенного)
Ким туохха ордук дьоҕурдааҕа, ким экскурсияҕа баран үтүө уопуттары ордук элбэхтик балтарыктаан кэлэрэ барыта ырытыллыбыта. С. Васильев
Судаарыстыбаҕа туттарар сүөһүнү улахан ыйааһыннааҕын, бастыҥ уойуулааҕын үрдүк сыанаҕа туттаран харчыны балтарыктаан ылыахха. «ХС»
Баайтан, күөх истэн Балысхан түһээни Балтарыктаан кэлээри Уолуттан уончата сүбэлэттэ. С. Васильев

даҕ.
1. Биир тэҥэ суох, элбэх баас онно эбирдэрдээх (хол., киһи сирэйин туһунан). ☉ Неровный, рябой (напр., о лице)
Эдьиий уоспа сиэбититтэн быдьырхай эриэн. ПЭК СЯЯ
Былыык бөлүөҕүрбүт быдьырхай быһыылаах, хостуур саҕана балык уонна бадараан сыттаах буолар. ТВН ФБНь
2. көсп. Үчүгэй уойуулаах, эмис, байтаһын. ☉ Упитанный, жирный, нагулявший жир (о скоте). Быдьырхай бургунас
◊ Быдьырхай искэх — бөдөҥ төгүрүк искэх. ☉ Зернистая крупная икра. Быдьырхай искэҕи сиэтибит. Быдьырхай эттээх ыстаал — таһыттан эбэтэр быһыллыбыт, тостубут сиринэн көрдөххө бытархай төгүрүктэртэн турар курдук металл (тимир). ☉ Сталь с зернистой структурой. Бу саа быдьырхай эттээх ыстаалтан оҥоһуллубут

дьөһ.
1. Чопчу миэстэ сыһыанын көрдөрөн, предмет алын өттүгэр хайааһын буоларын, тарҕанарын бэлиэтииргэ туттуллар (туохт. түһүгү салайар). ☉ Выражая конкретно-пространственные отношения, употребляется при обозначении предмета, под которым совершается и распространяется действие (управляет винительным падежом: под, мимо)
Суруктаах сыыр аннынан күҥҥэ сүүһүнэн пуойастар сылдьаллар. А. Федоров. Чаһыны аннынан улахан хара суот иҥнэри ыйаммыт. Н. Габышев
Ол курдук, Москва куораты аннынан, Хос куорат тутуллан, сир анна сандаарда. С. Васильев
△ Абстрактнай миэстэ сыһыанын көрдөрөр (үксүн төрүт түһүккэ турар ааттары кытта тутлар). ☉ Выражает абстрактно-пространственные отношения (употр. преимущественно с именами в основном падеже)
Эн күн знамяҥ аннынан Эрдээхтик сахалар хаамабыт. Күннүк Уурастыырап
Ардах аннынан, быыл быыһынан Айанныырбыт бэрдин биллим. Дьуон Дьаҥылы
△ Быһаарыылаах ааты туохтуу түһүккэ салайыан сөп. ☉ Может управлять винительным падежом имени, выражающим определенный предмет
Бурдукка сүөһүнү хаайан, уот ыытан Бороҥ түүнү аннынан үөмпүтүн Барытын илэччи билиннэ, Кутталыгар куолайа бүөлэннэ. С. Васильев
Бырааттыы Софроновтар Өктөөп күнүн аннынан, Сэбиэскэй былаас көмөтүнэн ситиспит үрдүк чыпчааллара, дьоллоох суоллара — ити биһиги Сэбиэскэй кэммитигэр үөрэммит, үлэлээбит, сайдыбыт саха бастакы научнай каадырдарын эркээйилээх суола. «Кыым»
2. Биир предмет атын предметтэн ахсаанынан, хаачыстыбатынан уо. д. а. бэлиэтинэн алын таһымҥа турарын бэлиэтииргэ туттуллар (туохт. түһүгү салайар). ☉ Употребляется при обозначении более низкого положения одного предмета относительно другого по количеству, качеству и другим признакам (управляет винительным падежом: ниже)
Илии тастаах икки улахан бууту арааран ылан, эр-биир ыараҥнатан көрдө. Арааһа, балтараалыы эрэ бууту аннынан тардыыһыктар. Тумарча
Таҥараны аннынан, киһини үрдүнэн баар үһү. (тааб.: өлөр өлүү). [Туттарыллыбыт эттэн] ортону аннынан уойуулааҕа 109 сэнтиниэр, эбэтэр 8,3 бырыһыан. ПДИ КК
3. Абстрактнай миэстэ сыһыанын көрдөрөр, баар предмет атын предмет кыаҕын иһинэн баарын бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Выражая абстрактно-пространственные отношения, употребляется при указании предмета, в пределах которого находится другой предмет
Бадаайап Маппыйы аҕабыыкка сүрэхтэппит, бэйэтин аннынан суруйтарбыт. Л. Попов
Бу барыта түөһүн таптаммыт, бытыгын имэриммит күбүрүнээтэр тойон үтүө дьаһалын аннынан баар этэ. Эрилик Эристиин

эб. Этэр санааны чорботонкүүһүрдэн көрдөрөр. ☉ Выражает выделение, усиление высказываемой мысли
Уулаах баҕас туох да буруйа суох. Эрилик Эристиин
Ыстатыйаларыҥ баҕас тахсыахтарын сөп. В. Яковлев
△ Ааттары кытта утары туруорар дэгэттэнэр. ☉ С именами имеет оттенок противопоставления
Аласовы баҕас сыыһа уһуллулар! Софр. Данилов
Бэйэм баҕас кини түҥ-таҥ тылыгар-өһүгэр үөрэнэн да бардым. «ХС»
△ Туохтуур формаларын уонна сыһыаттары кытта этиллэр санаа чахчылааҕар эрэмньилээх буолуу дэгэттэнэр. ☉ С формами глагола и с наречиями имеет оттенок уверенности в достоверности высказываемой мысли
Эһиэхэ ыыппыттара баҕас – улахан уойуулаах тыһылар. «ХС»
Көрдүүрү баҕас көрдөөбүтүм да, көстүбэтэҕэ. Н. Павлов
Билигин баҕас сатыыр инибин. И. Гоголев
Манна баҕас миигин өйдүөхтэрэ. Софр. Данилов
△ Ардыгар ааттары, туохтуурдары уонна сыһыаттары кытта туттуллан сэниир дэгэттэнэр. ☉ С именами, глаголами и наречиями иногда приобретает оттенок пренебрежения
Куобаҕы баҕас ытыллыа. Амма Аччыгыйа
Син орто учуутал баҕас буолуом этэ. «ХС»
Баламаттык хамсаннахха, Балаҕан сууллара баҕас Баалаах дьыала буоллаҕай. П. Тобуруокап
Чэ, ол баҕас харыһыга суох таҥас буолуохтаах. Н. Заболоцкай
△ С личными местоимениями имеет более яркие (пренебрежительный и самоуничижительный) оттенки
Кини баҕас эмиэ ханнык эмэ өйдөөххө дылы. П. Ойуунускай
Эн баҕас саҥата суох сыт! «ХС»
Мин баҕас биир бугулу оҕустум дуу, суох дуу. Амма Аччыгыйа
△ -тах формалаах аат туохтууру кытта сыһыан-иэйии дэгэттэнэр. ☉ С причастием на -тах приобретает эмоциональный оттенок
Нохоо! Бу маннык куттал буолан эрдэҕинэ, сырыттаҕыҥ баҕас тоҕо холкутай? Эрилик Эристиин
Эчи, абылаттаҕа баҕас күүстээҕин! И. Гоголев
△ Туохтуур баҕарар киэбин кытта сыһыан-иэйии дэгэтэ ымсыырыы-баҕарыы толбоннонор. ☉ С глаголами в сослагательном наклонении в модально-эмоциональном спектре значения появляется оттенок желания
Кини хараҕар аһыныы кыыма буолбакка, таптал уота көстөрө баҕас буоллар! «ХС»
Билигин от охсон сайгылдьыппыт баҕас киһи! Амма Аччыгыйа
△ Туох диэн ыйытар солбуйар аат формаларын уонна саҥа аллайыылары кытта ордук күүстээх эмоциональнай-модальнай дэгэттэнэр. ☉ С формами вопросительного местоимения туох и некоторыми междометиями имеет более сильный модально-эмоциональный оттенок
Тоҕо баҕас үчүгэйгиний, эчи баҕас бэркиний! Н. Павлов
Тоҕо баҕас чуордарай, сымсаларай! Амма Аччыгыйа
Тугун баҕас толооһой! «ХС»

аат. Сүөһү, киһи этин таһыгар эбэтэр иһигэр үөскүүр дьапталҕа. ☉ Жировое отложение в теле животных, человека, сало
[Огдоос:] Байтаһын дьахтар олоруохтааҕар мууһу да киллэриэ эбит, сыата быһыттыа диэн харыстаан эрдэхтэрэ дии. А. Софронов
Үөлбүт мундубут сыата таммалаан, уоппут күлүм аллайтыыра. Н. Габышев
Туустаах сибиинньэ сыата остуолга ууруллубут. «ХС»
♦ Быс да сыа, бас да арыы көр быс
Билигин биһиги олохпут, сахалар этэр үгэспитинэн, быс да сыа, бас да арыы буолла. М. Доҕордуурап. Сыа бас кэпс. — бытааннык толкуйдуур киһи. ☉ Тугодум
Ол киһи оҕо эрдэҕиттэн сыа бас. Сыанан (сыанан-арыынан) аҕаабат көр аҕаа. Маайа олоҕун ким чэпчэки диэҕэй? Сууттамматар даҕаны, хаайыыга олоро түһэн тахсыыта сыанан аҕаабатаҕа. П. Аввакумов
Кырдьыга даҕаны, бу сыралҕан куйааска, кумаар, күлүмэн түспүт кэмигэр, …… баҕана үүтүн хаһыыта, боробулуоха тардыыта, сыанан-арыынан аҕаабата чахчы. И. Никифоров
Сыл аайы биэстии сүүс табаттан мэлийэр сыанан аҕаабат. С. Курилов (тылб.). Сыалаах ытыстаах — үтүө майгылаах киһи. ☉ Добрый человек (букв. имеющий жир на ладони). Эмээхсин барахсан сыалаах ытыстаах киһи этэ. Сыа-сым (сыасаламаат) курдук — олус харыстаан, энчирэппэккэ (хол., тугу эмэ тут). ☉ Очень бережно и любовно (напр., относиться к чему-л.)
Дьиэ кэргэнэ били балыктарын буһаран сыа-саламаат курдук сиэн-аһаан баран, идэлэринэн, лэппиэскэ оҕолоох чэй истилэр. Күндэ
Ньымааттаабатах булпун эттээн-эллээн сыа-сым курдук сүктүм. Н. Абыйчанин
Эн кинилэри көрдөххүнэ, хайдах эрэ ханнык баҕарар аһы сыа-сым курдук тутан-хабан минньигэстик астыыр асчыттары саныы түһүөҥ. «ХС». Сыа саллыма түөлбэ. — бэрт түргэнник, дөбөҥнүк. ☉ Очень быстро, легко
Оччоҕо [саҥа тыраахтар ыллахпына] мин эйиэхэ уон икки тиити сыа саллыма состорон биэриэм. Р. Кулаковскай
Сыа (сыата) сиэт көр сиэт II. Хор, оҕом бэлиэр сыа сиэтэр дьахтар буоллаҕа, аны арыгы амсатыа. Суорун Омоллоон
Дьүөгэлэриҥ бары ыал буолан эрэллэр дии. Эн хаһан сыа сиэтэҕин? «ХС». Сыата уулбут — баайыыга, көлүүргэ сылдьыбатах (уойбут ат туһунан). ☉ Резко исхудать, сбросить вес (о ранее не объезженной упитанной лошади). Бу ат эмискэ үлэлээн сыата уулбут
□ Тот аты тутаат, миинэн айаҥҥа илдьэ бардахха, ат ол күнүнэн сыата ууллан, этэ-хаана харааччы буһан хаалыахтаах. Н. Заболоцкай. Сыатын сууйар — наһаа илистэн эбэтэр тоҥон-хатан, түргэнник быһа түһэр, ырар, сыата баранар (сылгы туһунан). ☉ Отощать в результате переутомления или долгого пребывания на холоде (о лошади; букв. жир свой смывает)
Хаһыы сылгыта, кыһын чэлгиэн, тыаллаах сиргэ сырыттаҕына, сотору сыатын сууйан кэбиһэр. СГФ СКТ. <Сыа> хаары бааһырдан сырыт көр хаар. Сыа хаары бааһырдан сырыттаҕа
◊ Балык сыата — балык ис сыата. ☉ Внутренний жир рыбы (рыбий жир). Хара килиэбинэн уонна балык сыатынан аһаатахха, киһи өйгө тутар дьоҕура биллэрдик тупсар
□ [Кыыл аһылыгар] битэмииннээх аһылыктартан гидролизнай доруоһаны, балык сыатын туһаналлар. АВЛ ССКИи
Рациоҥҥа сүмэһиннээх аһылык итиэннэ доруоһа, ону тэҥэ балык сыатын суотугар минеральнай бэссэстибэлэр уонна битэмииннэр бэриллэллэр. БЗИ СА. Бүөр сыата — сүөһү, кыыл бүөрүн бүрүйэ үүммүт сыа (төһөнөн сыалаах да, соччонон эмис сүөһү (кыыл) диэн буолар). ☉ Почечное сало животного, зверя (как показатель его упитанности)
[Саламаат] Алтан олгуй муҥунан Бүөр сыата бүөрүмньүлээх, Харта сыата ханыылаах Араҕас арыылаах. С. Зверев. Кыһыл сыа — сылгы орто уойуулааҕын көрдөрөр бэлиэ (ону сылгы саалын тутан көрөн быһаараллар). ☉ Красный жир, имеющийся только около холки коня (средняя степень ожирения конного скота — выше, чем тыҥа сыа ‘белый жир’, — для её определения ощупывают шею). Биэбит кыһыл сыаламмыт. Мас сыата — мас сымалата. ☉ Древесная смола. Оҕо ыстаана мас сыата буолбут. От сыата — от бытархай тобоҕо (сиэмэлэр, от хаппыт сэбирдэҕин, сибэккитин үлтүрүйбүт кыырпахтара). ☉ Сенная труха
Күнүс хаар үрдэ ирэн дьиппинийэр, түүн көмүрүөтүйэ тоҥор. Чигдигэ от сыата быһыта сиэн, чалбах ньалҕарыйар. Амма Аччыгыйа
Чигдигэ биир кыракый чыычаах, от сыатын тоҥсуйа-тоҥсуйа, ойуоккалыы сылдьарын көрөн, бултаһаары чаачар саа оҥостор түбүгэр түһэбин. Н. Якутскай
Көмбүкүөрүмҥэ от сыатын булкуйан биэс улахан чааҥҥа, икки буочукаҕа көөнньөрбө оҥороллор. «Кыым». Сыа арыыта — аска туттарга анаан уулларыллыбыт сыа. ☉ Растопленный для приготовления пищи жир
«Бу баар», — Миитээски ороҥҥо кытаран сытар холу, дьэҥкир арыыны уонна сыа арыытын ыйда. Болот Боотур
Боккуой эмээхсин хара дьиэҕэ уматарга сүөһү куолайыгар сыа арыытын кутан тоҥорор буолара. А. Сыромятникова
Сыа балык — ньоҕор диэн курдук. Мин аҕабынаан, сыа балыктаах, күстэхтээх, майаҕастаах туора үрэҕи сэтиринэн быһан, туу укпуппут. Н. Якутскай
Уу сып-сылаас. Муҥхалаан хас да биэдэрэ сыа балыгы хостоон таһаардылар. ИИА КК
Амма өрүскэ сыа балык, быйыт, майаҕас, бил саамай хойуута уутуйан үөскүүр. «ХС». Сыа кыдьымах — кыһын өрүс туруутун саҕанааҕы бастакы чараас муус. ☉ Тонкий лёд в начальный период ледостава
Ааспыт сыллаахха кинилэр мантан тиһэх теплоходтартан биирдэстэринэн, алтынньы ортотугар, сыа кыдьымах диэн ааттанааччыны — өрүс туруутун бэриэччитин кытта бииргэ устубуттара. ЭБЭДьА
Сыа мас — сыалаах мас диэн курдук (көр сыалаах). Бултааһын саҕаланыытын саҕана тииҥ үксүн ордук аһылыктаах сирдэргэ — тиит, сыа мастаах тыаларга, харыйа уонна бэс мастаах чагдаларга баар буолар. БК БК
Сыа мас төргүү мутугар, хаартан икки аҥаар сүөм холобурдаах үрдүгү хаалларан, түүгэ биһиллэн тоҥоруллубут бөтүөн этинэн мэҥиэлээн, маҥан ситимҥэ күөгү ыйаабытым. Н. Борисов. Сыа мурун — үөл кус арааһа: хотугу полюс таһынааҕы муораларга олохсуйар чэпчэки түүлээх кус. ☉ Гага
Манна Хотугу Муустаах муораҕа кэлэн сайылыыр сыа мурун, Сибиир гагата, Канада туруйата уо. д. а. бааллар. «Кыым». Сыа таас — көтөр сымыытын саҕа бөкүнүктүҥү, мүлүркэй быһыылаах, дьэҥкирдиҥи саһархай таас. ☉ Галька кремнезёмная
Дүлүҥ үрдүгэр сыа таас сыста сылдьар үһү (тааб.: тобук харчы уҥуоҕа). Сыа таас курдук сырдык сэбэрэлээх кыыһы сиэтэн киллэрбитэ. «Кыым»
Туруору таас хайа сирэйиттэн сыа таас түспүтэ уонна аллара диэки, тииттэр быыстарынан өрө көтө-көтө дьурулуу турбута. Р. Стивенсон (тылб.)
Сыа түү — обот түү (быччархай) диэн курдук (көр обот). [Охоноон] имэрийэимэрийэ дурдатыгар илтэ, кутуругун төрдүттэн сыа түүтүн быһа тарта. Н. Лугинов. Сыа хаар — саҥардыы түспүт, чиҥии илик сымнаҕас хаар. ☉ Свежевыпавший снег
Кини иннигэр билигин хаһан да тыытыллыбатах сыа хаар кылбайа сыппыта. Н. Заболоцкай
Саҥа сыа хаарга солоҥдо, кырынаас, куттас куобах атахтарынан оһуор аспыттар. М. Доҕордуурап
Сыа хаары кэһэн, сатыы киһи суола бара турда. Н. Павлов. Сыа чүмэчи — сүөһү, кыыл сыатын уулларан оҥоһуллубут чүмэчи. ☉ Сальная свеча
Биир чааһынан кини сыа чүмэчи симириктээбит остуолун аттыгар тиһэх сүбэни ылан бүттэ. Амма Аччыгыйа
Арай биирдэ уһуктан кэлбитэ, уҥа остуолга сыа чүмэчи үдүк-бадык умайбыт, хайыы-үйэ аһаан туран эрэллэр эбит. Эрилик Эристиин. Бакыат иһигэр бүтүн биир сыа чүмэчи сууламмыт. Д. Родари (тылб.). Толу сыа — сылгы толору уойуулааҕын көрдөрөр бэлиэ (ону сылгы саалын тутан көрөн быһаараллар). ☉ Полный жир (большая степень упитанности конного скота, для её определения ощупывают шею). Биэ толу сыата лаппа биллэр буолбут. Тыҥа сыа — сылгы кыра уойуулааҕын көрдөрөр бэлиэ (ону сылгы саалын тутан көрөн быһаараллар). ☉ Неплотный, рыхлый жир (низкая степень упитанности конного скота, для её определения ощупывают шею). Тыҥа сыа эрэ биллэр. Уҥуох сыата — сүөһү, сылгы, кыыл уҥуоҕун силиитэ. ☉ Костный мозг. Уҥуох сыатын баһан сиир. Үүт сыата — үүт хойуута (ыаммытынан үүтү сөрүүн сиргэ уон икки-уон аҕыс чаас устата долгуппакка туруордахха, үрдүгэр дагдайар сүөгэйэ). ☉ Жирность молока
Үүт сыата ааспыт сыл тустаах кэминээҕэр 0,3 бырыһыанынан намыһах. «Кыым»
Үүт сыатын үрдэтии — бу элбэх сыралаах үлэттэн тахсар дьыала. ПТК. Хаар сыата — хаар үрдүн сымнаҕас араҥата. ☉ Мягкий верхний слой снега. Оҕо атаҕын суола хаар сыатын араастык оймообут
□ Кинилэр бэйэлээхтэр [табалар] …… халыҥ хаар сыатын быспакка, холкухолкутук уурталаан быыраҥнаһан букатын чугаһынан (бэрдээҥки тэбиитин иһинэн) кэлэн аастылар ээ. Н. Заболоцкай. ДТС, тюрк. йаҕ, саҕ, чаҕ, коми сыв ‘жир, сало’

1. даҕ.
2. Хаан курдук өҥнөөх. ☉ Красный
   Мааны таҥаска баҕалаах, Кыһыл таҥаска кыһалҕалаах. Өксөкүлээх Өлөксөй
   Кыракый кыһыл былааҕы астылар. Амма Аччыгыйа
   Күөх, кыһыл, маҥан — араас сибэккилэр, Сыһыыларбар араастаан чэлгийэллэр. С. Данилов
3. Кытарымтыйан көстөр, кытархай, кугас. ☉ Рыжий
   Кыһыл ынах маҥырыымаҥырыы сүүрэр (тааб.: өрт уота). [Украинец] кыһыл бытыктаах этэ. Эрилик Эристиин
4. көсп., истор. Сэбиэскэй былааһы көмүскэһэр, ол туһугар туруулаһар (Гражданскай сэрии кэмигэр), кыһылга сыһыаннаах. ☉ Относящийся к красным (во время Гражданской войны)
   Баабылап уруккута кыһыл бартыһаан. Амма Аччыгыйа
   Кыһыл сэриилэр ханна бааллара биллибэт. В. Протодьяконов
   Сир ахсын кыһыл этэрээттэр тэриллибиттэрэ. Н. Габышев
5. аат суолт.
6. Туох эмэ кыһыл, кытархайдыҥы өҥө. ☉ Красный, рыжий цвет кого-чего-л.
   Эмиэ туох эрэ кыһылы уоппут. Амма Аччыгыйа
   Саһыл кыһыла хараҥаҕа соччо көстүбэт. Н. Заболоцкай
   Уулаах отон кыһыла кырдал аайы кыым буолан чаҕылыйар. К. Кулиев (тылб.)
   2
   кэпс., көр арыгы. Кыратык кыһылла Амсайыахха дуу, хайдаҕый? Күннүк Уурастыырап
   Биирдии кус сууйуута биирдии кыһыл. В. Яковлев. Арыгы бииһин ууһа үрүҥҥэ, кыһылга, десертнэйгэ арахсар. ЭХК
7. истор. Гражданскай сэрии кэмигэр саҥа Сэбиэскэй былааһы көмүскэһэр байыаннай киһи, дьон. ☉ Красный, красные (во время Гражданской войны)
   Дьахтар аймах кырааһынайга кыттыста, кыһыллар онон кыайыахтара. П. Ойуунускай
   Мин кыһылга үлэлиибин. Амма Аччыгыйа
   Улахан уолаттар кыһылларга барбыттара. Эрилик Эристиин
   ♦ Кыһыл атахтаа — барааччыныкэлээччини олус диэн эрэйдээ, сындалыт. ☉ Утомлять, доставлять много страданий путнику (о местности)
   Айанньыт бөҕөнү кыһыл атахтаабыт …… сис хайалар ааттыын да дьиктилэр, саллыылаахтар. Багдарыын Сүлбэ
   △ Кыһайан дэлби онно-манна сырытыннар, сүүрт. ☉ Заставлять, вынуждать много, долго ходить, обходить что-л. Кыһалҕа обургу кыһыл атахтаан, тиийбэтэххэр тиийэн, түгэммэтэххэр түгэнэн эрдэҕиҥ эбээт. Н. Босиков. Кыһыл атахтаах — кыһалҕаланан, онно-манна барытыгар бара-кэлэ сатыыр. ☉ Гонимый нуждой
   Кыһалҕалаах быдан былыргыттан кыһыл атахтаах. В. Титов. Кыһыл илиитинэн — туох да сэбэ суох, илии эрэ күүһүнэн. ☉ соотв. голыми руками
   Кылана-кылана, Кыһыл илиилэринэн кыдыспыттар. П. Ойуунускай
   Бу суолу …… хаайыылаахтар кыһыл илиилэринэн туппуттара. И. Федосеев
   Кини аарыма бөрөнү кытта кыһыл илиитинэн киирсэн турардаах. П. Аввакумов. Кыһыл сыгынньах — таҥаһа суох. ☉ Раздетый, голый; соотв. в чем мать родила
   Кыһынын тиийэн, Кыһыл сыгынньах Кытара сүүрбүт. Өксөкүлээх Өлөксөй. Кыһыл тыл — туох да олоҕо суох кураанах тыл. ☉ Пустословие, фразёрство
   Интернационализм диэн кыһыл тыл буолбатах. В. Ленин (тылб.). Кыһыл тылыгар олордор (түһэрэр) — кими эмэ күүскэ мөҕөр-үөҕэр, мөҕө, үөҕэ тоһуйар. ☉ Крепко ругать, бранить кого-л.; встречать кого-л. крепкой руганью, бранью
   Күнүскү чаай кэннигэр Өлөксөй дьиэтигэр кэлбитигэр, ийэлээх ойоҕо кыһыл тылларын үрдүгэр түһэрдилэр. Д. Токоосоп
   Тугу да сатаабаккын, кыайбаккын диэн, мэлдьи мөҕөн, кыһыл тылыгар олордоро. Н. Түгүнүүрэп. Кыһыл тылынан кынаттанар — тугу да суолталааҕы гыммакка, кураанах тылынан эрэ сылдьар. ☉ Быть краснобаем, фразёром; много болтать, мало дело делать
   Дьиҥэр, тугу оҥордохторой, …… кыһыл тылларынан кынаттанар буоллахтара дии. Н. Якутскай
   Кыһыл тылынан кыырар көр кыыр. Кэнники диэкинэн олус кыһыл тылынан кыыран, көҥүл баран эрэбит. Далан
   Кини бэйэтэ кыһыл тылларынан кыырар дьоннору абааһы көрөр. НВ БК. Кыһылынан көр — кытарбыт, кыыһырбыт хараххынан көр. ☉ Смотреть налитыми кровью глазами, злобно
   «Кугастаайы» диэн кыһылынан тиэритэ көрөн кэбиспит …… уот кугас оҕустаахтар. Амма Аччыгыйа. Кыһыл ытыһынан — туга да суох, кураанах. ☉ С пустыми руками
   [Ыалдьыты] утары уунара суох кыһыл ытыспынан көрүстүм. Н. Лугинов
   [Сыбаайбаҕа] кыһыл ытыспытынан тиийэбит дуо? С. Дадаскинов. Кыһыл этинэн көрөр — аһаҕас дириҥ баастанар. ☉ Иметь открытую рану
   Икки ньилбэгин тириитэ соролонон түһэн, бүтүн ый тухары кыһыл этинэн көрөр. А. Сыромятникова
   ◊ Аалай кыһыл — сырдык кыһыл. ☉ Светло-красный, алый
   Аалай кыһыл былаахтар Кустуктуу кыыспыттар. Эллэй. Кыһыл ала түөлбэ. — кугас ала диэн курдук (көр кугас). Кыһыл балык — муораттан өрүскэ тахсан ыыр кыһыл эттээх балык: уһуна миэтэрэ аҥаарын кэриҥэ, ыйааһына биир-балтараа киилэ. ☉ Красная рыба, горбуша
   Сотору кыһыл балык үгэннээн тахсаары турара. В. Санги (тылб.). Кыһыл билиэт кэпс., истор. — партийнай билиэт. ☉ Партийный билет
   [Иванов:] Кэргэн, олох боппуруоһа улахан боппуруос, көннөрү боппуруос буолбатах. Итинниккэ кыһыл билиэттэриттэн арахсаллар. В. Протодьяконов. Кыһыл буулуур — түүтүн иһин нуолура туртайан уонна туох баар түүтэ кытарымтыйан көстөр (сылгы дьүһүнүн туһунан). ☉ Рыжеватый (о масти лошади)
   Кыһыл буулуур атын мииммитэ. Эллэй
   Ньоҕурук кыһыл буулуур биэни хайҕаабыта. Күннүк Уурастыырап
   Кыһыл дуоска — Бочуот дуоската диэн курдук (көр бочуот). Дукаай икки Дьарааһын икки …… Кыһыл Дуоскаҕа суруллубуттар. Күндэ. Кыһыл кирпииччэ — уматыллыбыт, тутууга, оһоххо туттуллар кирпииччэ. ☉ Красный, огнеупорный кирпич
   Дьиктилээх куорат Тутуллар кыһыл кирпииччэтин Биирдэстэрэ — мин. П. Тобуруокап
   Кыһыл көмүс көр көмүс II. [Муссерен] икки кыһыл көмүс мэтээллээх. Эрилик Эристиин
   Нараҕаннаах Лоокуукка кыһыл көмүс чоху ытарҕаны кэтэрдэллэрэ. Дьүөгэ Ааныстыырап. Кыһыл көмүс боччук истор. — ортотугар кыһыл көмүс уулларыллан кутуллар бөкүнүк кыра туой көһүйэ. ☉ Глиняный горшок, в котором плавили золото. Былыр саха уустара кыһыл көмүс боччук диэн тэрили тутталлара. Кыһыл көмүс пуонда — туох эмэ уһулуччу сыаналаах, суолталаах саппааһа. ☉ Золотой фонд
   Кини [А.И. Софронов] пьесалара Саха литературатын кыһыл көмүс пуондатыгар киирбиттэрэ. «Кыым»
   Кыһыл көмүс сыбаайба көр сыбаайба. Скрябиннар кыһыл көмүс сыбаайбаларын үөрүүлээхтик бэлиэтээн аһардылар. «ЭК». Кыһыл кумах — хайа кумаҕа. ☉ Горный песок
   Кыйыра көтө турар Кыһыл кумахтаах …… дойду эбит. Ньургун Боотур. Кыһыл кычык түөлбэ. — уот сиэбит сиригэр үүммүт титирик ыркыйа. ☉ Заросли молодой лиственницы на гари. Үрэх уҥуор кыһыл кычык көстөр. Кыһыл кута зоол. — көмүскэнэригэр дьөлө сиир убаҕаһы тыктарар хомурдуос. ☉ Бомбардир (жук). Кыһыл мас бот. — хара эбэтэр харатыҥы от күөҕэ өҥнөөх, үрдүк суортаах столярнай оҥоһукка туттуллар, тропическай дойдуга үүнэр олус кытаанах мас. ☉ Красное дерево
   Кыһыл маһы күндү миэбэли оҥорорго туһаналлар. КВА МГ. Кыһыл моонньоҕон түөлбэ., көр хаптаҕас. Көҥүскэ кыһыл моонньоҕон үүммүт. Кыһыл муннук — 1) тэрилтэ култуурунай-сырдатар үлэни ыытарга аналлаах хоһо, муннуга. ☉ Красный уголок
   Кыргыттар кыһыл муннук тэрийбиттэрэ. Далан; 2) спорт. тустууга, буоксаҕа киирсэр дьонтон биирдэрэ көбүөргэ, риингэҕэ тахсар, сынньанар анал миэстэтэ. ☉ Красный угол
   Сынньалаҥ кэнниттэн аны кыһыл муннук бөҕөһө сэрэтии ылар. «Кыым». Кыһыл оҕо — саҥа төрөөбүт оҕо. ☉ Новорожденный младенец
   Ийэтэ, [кини] кыһыл оҕо эрдэҕинэ, өлбүтэ. Суорун Омоллоон
   Балааҕыйа кыһыл оҕотун эмиийдээбитинэн барбыта. Л. Попов. Кыһыл отон түөлбэ., көр отон. Кыһыл отон үүнүүтэ үчүгэй. Кыһыл салахай бот. — кытархай өҥнөөх, уу дириҥэр үүнэр, умнаһа, силиһэ, сэбирдэҕэ суох олус синньигэс үөскэхтиҥи үүнээйи. ☉ Красная водоросль
   Муораларга, окыйааннарга ордук буурай уонна кыһыл салахайдар үгүстэр. КВА Б
   Кыһыл саһыл көр саһыл. Дьааһык аайыттан биирдии кыһыл саһыл уорҕата быган көстөр. Суорун Омоллоон
   [Булчут кулуба ойоҕор] биэс кыһыл саһылы кэһии биэрэр. М. Доҕордуурап. Кыһыл сиэр — кытарымтыйан көстөр сырдык тураҕас (ат дьүһүнүн туһунан). ☉ Светло-гнедой с красноватым отливом (о масти лошади)
   Сиэр сылгыны эмиэ араастык дьүһүннүүллэр: кыһыл сиэр, саһыл сиэр, улаан сиэр, сырдык сиэр, хардаҥ сиэр, өлөҥ сиэр, солоҥдо сиэр. ОМГ ЭСС. Кыһыл соһо (кырааска) — кыһыл өҥнөөх от-мас сүмэһинэ кырааска. ☉ Охра
   [Таас хайаҕа ойуулар] оҥоһуллубуттар кыһыл соһонон. Багдарыын Сүлбэ
   Таас хайа сырайдарыгар кыһыл соһо кыраасканан араас ойуулары оҥорон хааллараллар. МАП ЧУу. Кыһыл субай — убаҕас сырдык кыһыл хаан. ☉ Алая жидкая кровь
   Кыыс дьахтар кыһыл субайынан, Кырыыс этинэн кыырдаҕым буоллун. П. Ойуунускай. Кыһыл сыалаах — мөлтөх уойуулаах (сылгы). ☉ Слабой упитанности (о лошади)
   Кыһыл сыалаах — кыра саал дуомнаах, онтукатын өҥө кытархай. АНП СЭЭ. Кыһыл талах (дьахтар талаҕа) бот. — үрүҥ сибэккилээх, үрүҥ туораах сиэмэлээх, кыһыл умнастаах, ойуур саҕатыгар, уу арыытыгар, алааска үүнэр сэппэрээк талах. ☉ Свидина. Үрэххэ кыһыл талах үүнэр. Кыһыл тугут түөлбэ. — төрөөбүтүнэн тугут. ☉ Новорожденный олененок. Горнайга төрөөбүтүнэн тугуту кыһыл тугут дииллэрин түөлбэ тыл тылдьытыгар бэлиэтээбиттэр. Кыһыл тураҕас — кыһыл аалыктаах сиэллээх, кутуруктаах, самыыта, уорҕата, хоҥоруута кытарымтыйан көстөр, быттыга, хонноҕо, өрөҕөтө сырдык тураҕас өҥнөөх (сылгы дьүһүнүн туһунан). ☉ Гнедой с красноватым отливом в гриве и хвосте (о масти лошади)
   Тураҕас дьүһүн арахсар: хара тураҕаска, кыһыл тураҕаска, өһөх тураҕаска, эһэ тураҕаска. ОМГ ЭСС. Кыһыл тэллэй — тэтиҥ, бэс, хатыҥ, харыйа, тиит тулатыгар үүнэр кыһыл эбэтэр кугастыҥы кыһыл сэлээппэлээх тэллэй. ☉ Подосиновик. Кыһыл тэллэйи соркуойдууллар, хатараллар, тууска, маринадка угаллар. Кыһыл устуруока — апсаас саҕаланыытыгар чугуччу суруллар устуруока. ☉ Красная строка. Тиэкис кыһыл устуруокаттан саҕаланар. Кыһыл хааннаах — сырдык сэбэрэлээх, тэтэркэй. ☉ Белокожий; румяный
   Кыһыл хааннаах оҕо киһи суот тардан лаһырҕата олорор. М. Доҕордуурап
   Кыһыл харах — кыһыыдай диэн курдук. [Киһи] эргэ тымтайга көп түгэҕинэн ньоҕор былаастаах кыһыл харах балыгы сүөкээтэ. А. Федоров. Оҕонньоттор кыһыл харах, бэл сордоҥ уонна тэҥили курдук балыктары «сыыс» балык диэн ааттыыллар. «Чолбон». Кыһыл чуум — табаһыттар култуурунай кииннэрэ. ☉ Культурный центр оленеводов, красный чум
   Бөһүөлэккэ …… кыһыл чуум, фактория аһыллыахтара үһү. Болот Боотур
   Кинини, кыһыл чуум аттынан ааһан истэҕинэ, хомсомуол сэкирэтээрэ тохтотто. Т. Сметанин. Кыһыл эриэн — сырдык толбонноох кугас. ☉ Переливчато-рыжий
   Кыһыйбыт, кыыһырбыт Кыһыл эриэн таракаан. Күн Дьирибинэ
   [Сыырдаах ыала] кыһыл эриэн сылгылаах. С. Зверев. Кыһыл эттик эмп. — хааны кытардар, тыынарга наадалаах кислороду эккэ бүтүннүү тарҕатар бэссэстибэ. ☉ Эритроцит
   [Сылгы иһин үөннэрэ] уҥуох көмүрүөтүгэр үөскүүр хаан кыһыл эттиктэрин үөскээһиннэрин хам баттаан аҕыйатар. НПИ ССЫа. Саадьаҕай кыһыл — көхсүгэр маҥан ойуулаах кыһыл. ☉ Красный с белыми пятнами на спине
   Бу сытар хатыҥым төбөтүгэр …… саадьаҕай кыһыл эриэн үөн эриллэн турар эбит. С. Зверев. Уот кыһыл — уот курдук кыһыл. ☉ Огненно-красный
   Уот кыһыл сибэккилэр аппыттар. Суорун Омоллоон
   Манна баар уот кыһыл сибэкки. П. Тобуруокап
   др.-тюрк., тюрк. кызыл