сыһ., кэпс. Уоскутардыы, холкутук, наҕыллык (саҥар, эт). ☉ Не торопясь, спокойно, вкрадчиво (говорить)
Уулаах, албын куолаһынан намыратык саҥаран баран, уолун диэки уонна уот диэки көрүтэлээтэ. Эрилик Эристиин

долгуҥнаа диэнтэн дьаһ
туһ. Салгынын дьүһүнэ буоллаҕына кустук-куһаак куру, солко таҥаһы долгуҥнатар курдук уларыйа, дьэргэйэ оонньуур эбит. Д. Апросимов
Аттар сэппэҥ айаннара киһи сүрэҕин уоскутардыы - биир кэм долгуҥнатар. Н. Островскай (тылб.)

даҕ. Сытыытык тарҕанан, киһи сүрэҕэр сайар (сыт туһунан). ☉ Остро распространяющийся, пронизывающий все тело (об остром приятном запахе)
От-мас, сибэкки кымыс курдук дьикти үчүгэй дырылас сыттаммыт, киһи сүрэҕин көрбүтүнэн киирэр. В. Протодьяконов
Сүөдэр аччыктаабытын, тоҥмутун дьэ биллэ, миин дырылас сытыттан эмискэ туймааран ыларга дылы гынна. Д. Кустуров
Мутукча дырылас сыта, сэбирдэх тэлибириир тыаһа Мэхээһи уоскутардыы сипсийэр курдуктара. В. Гаврильева

сыһ. Ким эмэ кыыһырбытын, абарбытын уоскутардыы, ааттаһар, уҕарытар курдук (эт, саҥар). ☉ Успокаивающе, умиротворяюще, мирно, усмиряюще (говорить, просить). Киирбит киһи төһө да бардамсыйдар, ону сэрэйдэ быһыылаах, о л и һи н у о лч ааны намыратардыы с а ҥа р ан ы л ла. Н. З аболоцкай

дьүһ. туохт., кэпс.
1. Тылгын уһата-уһата кими-тугу эмэ сымнаҕастык салаан ньалыбырат (хол., ыт). ☉ Ласково облизывать когочто-л. (о собаке)
Суолдьут иччититтэн мүччү көтөн тураат, эккэлээн тула сүүрэкэлээтэ, ааттаһардыы, уоскутардыы илиититтэн, сирэйиттэн салаан ньылапастаата. «ХС»
2. көсп. Бэрт буола сатаан, кими эмэ тула көтө сырыт. ☉ Угодливо, заискивающе вертеться вокруг кого-л. «Оо, баһаалыста, мэһэйдээбэппин, мэһэйдээбэппин», — диэн ньылапастыы түһээт, Эркэлээн кэннинэн хаамта, аанын сэрэниин-сэрэнэн аһан тахсан барда. М. Ефимов

I
хабырҕаа диэнтэн холб. туһ. Эрдэһит ыаллар балаҕаннарын халҕана аһыллан-сабыллан хабырҕастылар. Эрилик Эристиин
Хабырҕаһаахтыыгыт да, мин оннубар хайдах буолуоххут эбитэ буолла. И. Семёнов
Атыыр хабдьылар тыһыларын уоскутардыы, сөҥ-сөҥнүк хабырҕаһаллар. Тулхадыйбат д.
II
даҕ. «Хап-хап-хап» саҥалаах (көтөр); оннук тыастаах. ☉ Издающий короткие, отрывистые звуки, треск (о птицах); сильно хлопающий
Ханаҕаркаан уҥуохтаах, Хабырҕас саҥалаах Ханардаһан хаамсар Хаастарыга көтөрүм. П. Ядрихинскай
Сүгэ хабырҕас тыаһа, эркин кураанах бэрэбинэтэ лиҥкиниирэ, саҥа-иҥэ барыта холбоһон, кыайыы, өрөгөйдөөһүн дуораана буолан иһиллэрэ. М. Доҕордуурап
Дьиэлэр ааннара аһыллан-сабыллан хабырҕас буоллулар. А. Сыромятникова

даҕ.
1. Быйаҥнаах, баайталыы. ☉ Изобильный, благодатный
Илгэлээх олохпут кэлбитэ. Эллэй
Таптыыбын …… уоҕурбут кымыһы, Оһуокай ырыатын, Илиҥҥи сарыалы, Илгэлээх самыыры. Күннүк Уурастыырап
Кини даҕаны [Бүлүү өрүс] икки атахтаах иитимньитин тэринэр илгэлээх уутун икки хаатынан бычалыччы толорон, быйаҥы тарҕата, уйгуну олохтуу дохсун сүүрүктэнэн доллоһуйа устар кэмнээҕэ буолуо. П. Филиппов
2. Аптаах; эмтээх. ☉ Волшебный; целебный
Мин ыллыахпын баҕарабын,- Үлэҕэ, охсуһууга киирсэр күҥҥэр, Ыҥырар ырыам илгэлээх тыла Көтөҕөр чэбдик сэниэ буолан, Эккин-хааҥҥын сайар гына. С. Данилов
Иитиллибит алааһым Илгэлээх салгынынан тыынабын, Ленам эмтээх уутунан Бааспын оһоробун. Т. Сметанин
Эмиийиҥ илгэлээх үүтүнэн, Этиҥ-хааныҥ сүмэтинэн - Ол өлбөт мэҥэҥ уутунан Оҕоҕун иитэҕин, оо, барахсан! Ф. Софронов
3. Минньигэстик, уоскутардыы сайа биэрэр (салгын, тыал туһунан). ☉ Приятно, успокаивающе обдающий теплом, благостный (о воздухе, ветерке)
Түөспэр дьикти сылаас туолла, ахтылҕаннаах төрөөбүт кыраайым илгэлээх ичигэс тыына сүрэхпин кууһарга дылы гынна. Софр. Данилов
Ириэнэхтиир илгэлээх Иллэҥниирэ тыалынан Эйээрбэхтии салгыйар, Арыы-саламаат сытынан Арылыйа мэҥиэхтиир. С. Зверев

даҕ.
1. Мээнэ өрүкүнэйбэт, холку, сэмэй (киһини этэргэ). ☉ Спокойный, смирный, уравновешенный (о человеке)
Дьөгүөр оҕонньор, бэйэтэ сүрдээх көнө, ойоҕун тылыттан тахсыбат намыын оҕонньор этэ. И. Никифоров
[Сытыары киһи] Намыын, холку Дьүһүнүн курдук, бытаан саҥалаах, Бэйэ тин олорор да олоҕо Ол курдук уу чуумпу айаннаах. Л. Попов
Санаан көрдөххө, кини аҕалаах ийэтэ олус сэмэй, намыын дьон. Н. Габышев
△ поэт. Нарын, намчы көстүүлээх (от-мас туһунан). ☉ Нежный, тонкий, изящный, прекрасный на вид (о растениях)
Бөлүүн ма ҥнайгы хаһыҥ Соһуччу бытарытта Чараҥҥа намыын хатыҥ Сэбирдэҕин саһарта. И. Эртюков
Кийиит курдук симэнэн Кэрэ намыын уол үөттэр Көлүччэҕэ нөрүһэн Күлүктэрин көрбүттэр. Чэчир-68
2. Наҕыл, холку (саҥа, куолас туһунан). ☉ Тихий, спокойный, мягкий (о голосе, речи)
Дьаакыбылап кулуба тоҕо эрэ уорба баҕайы намыын куолаһынан саҥаран барар. Н. Якутскай
Доҕоро бэркэ уйадыйбыт быһыытын билэн, Николай Гаврилович киһитин уоскутардыы, оргууй намыын куолаһынан саҥаран унаарытта. П. Филиппов
Кыыс ис киирбэх, бэрт намыын саҥалаах, ону ааһан олус холкутук туттар. С. Никифоров
△ Наҕыллык иһиллэр, холку, нарын (ырыа, муус. туһунан). ☉ Спокойный, тихий, нежный (о музыке, песне)
Истибитим мин ол сытан Уля кыыс намыын ырыатын Утуйар да, уһуктар да кыаҕа суох этим ол сытан, Ол эрээри кыыс ырыата өйбөр, санаабар хаалбыта. С. Данилов
Сахалыы намыын ырыа дорҕоонноро сүрэҕи ортотунан сайа көтөн киирдилэр. Н. Лугинов
Муусука намыын дорҕоонноро салгыҥҥа халыйдылар. Л. Попов
3. Чуумпу, ыраас, тыала-кууһа суох (күн-дьыл туһунан). ☉ Тихий, спокойный, безветренный (о погоде)
Атырдьах ыйын бүтүүтүнээҕи намыын киэһэлэртэн биирдэстэрэ сатыылаабыта. Далан
Кыһын тыына биллибитэ ыраатта, тымныытык тыыныталаан ылар этэ. Оттон бүгүн олус намыын итии буолан хаалбыт. А. Сыромятникова
Муус устар ыйдыы намыын Мүлүүн күннэрим үүннүлэр. Р. Баҕатаайыскай

аат.
1. Тугу эмэ биилээҕинэн быһан кыра өлүүскэлэргэ араарыы; ол араарыллыбыт өлүүскэ. ☉ Отрезок, кусок чего-л.
Мөссүйүөн дьоно сарсыарда ампаалыктаһан тимир куруусканан итии ууну иһэллэр, биирдии быһыы хара килиэби сииллэр. Амма Аччыгыйа
Биир быһыы курсуйбут килиэп. Бу да хаалбат. Өссө туох баарый? Суох. Т. Сметанин
Ол бэлэм чаанньык, быыкаа быһыы килиэп сорох түбэлтэҕэ киһи олоҕун быыһыан сөп! Н. Заболоцкай
2. Үүнэн сиппит, буспут бурдугу сиэрпэнэн хомуйуу. ☉ Жатва зерновых. Иһирик ойуурдаах сайылыгыттан бурдук быһыытыгар тиийэ, торбос күрүөлээх ынаҕын далыттан түптэтин буруотугар тиийэ — барытын Күндэ хомоҕойдук холбообута. Софр. Данилов
[Чокуурап:] Чэ, элбэх кэпсэтиитэ суох, сарсыарда Хаастаахха оруос быһыытыгар баар буол. С. Ефремов
Үрдүк сир бурдуктарын быһыытын бастакы күннэрэ саҕаланна, кураан күннэр буоллулар. М. Доҕордуурап
3. Туох эмэ тас формата, киэбэ. ☉ Покрой, фасон, форма чего-л.
Балаһабалаһа тикпит Балаакка саҕа ырбаахылаах, Быһыыта биллибэт Былааччыйа сыыстаах. Өксөкүлээх Өлөксөй
Бу дойдуга олорор ураһаларын быһыыта, барытын былаана биирдиҥи буолар. А. Софронов
4. Ким эмэ уопсай тас көрүҥэ (фигурата), сирэйэ-хараҕа. ☉ Внешность, черты лица кого-л.
Күн аайы саҥаттан саҥа, ыраах улуустар дьонноро кэлитэлээн истилэр. Ол дьоннор дьүһүннүүн, быһыылыын, саҥалыын, таҥастыын тус-туспалар. Амма Аччыгыйа
Уолаттар биирдэрэ …… сирэйин быһыытыгар сөрү-сөп нарын муруннаах, биллэ-биллиминэ энньэгэр соҕус сыҥаахтаах. Эрилик Эристиин
[Үүйэ] сарапаана этигэр сыстан, кыыс эдэр-чэгиэн быһыыта, боруонса курдук, кутуллан тахсыбыт этэ. Л. Попов
5. Ким эмэ тутта сылдьыыта, быһыыта-майгыта. ☉ Поведение, поступок кого-л.
Лэглээрин учуутал сэбиэскэй учууталга сөбө суох быһыыларын улуус тэрилтэлэригэр, баартыйа тэрилтэлэригэр уонна үөрэх салаатыгар биллэрэргэ. Амма Аччыгыйа
Саллар сааскыт тухары ханнык баҕарар сидьиҥ быһыыга кыр өстөөх буолуҥ. Софр. Данилов
Саа тээбиринин буорга, киргэ түһэрии булчукка сөбө суох быһыы буолар этэ. Т. Сметанин
6. Тугу эмэ оҥон, дьөлөн ойуулааһын, дьөлөҕөс. ☉ Резьба; долбление чего-л.
Ортоку сэргэлэрэ Ойута быһыы ойуулаах, Чаҥыргыы-чаҥыргыы Чаачыгырыы олорор Өрүтэ даллаахтаабыт Өксөкү кыыллаах эбит. П. Ойуунускай
Түгэҕэ дьөлө быһыы аһаҕас солуурчахха эти буһаран, кырбаан баран, укпут эбит. Суорун Омоллоон
Ойо быһыы хоолдьуктаах Обуй дьарҕаа моонньохтоох, Чопчу курдук оройдоох Тоҕус сул тиит сэргэни Тоҕуоруччу чуоҕуппуттар. С. Зверев
7. Бүттүүн ылыныллыбыт бэрээдэк, үгэс. ☉ Народный обычай, традиция
[Уйбаан:] Бастаан сахалыы быһыынан эдэрдэрбитигэр көтөхтөрдөхпүт дии. А. Софронов
Кырдаанаба дьонтон истэн Кыыһы хайгыы санаабыта. Былыргылыы быһыыттан Быыһанаары, куотаары Көҥүл суолу көрдүүрүгэр Көмөлөһүөн баҕарбыта. Күннүк Уурастыырап
Тыалыы быһыынан сүөһү ииттэрэн, оҕо оҕолотон, Кэлэр түспүтүн түстүүр буоларбыт Үгүһү билбэтэх, үтүөҕэ тиксибэтэх, Үөрэҕэ суох саха оҕолоро. С. Данилов
8. Туох эмэ буолуутун усулуобуйата, хайааһын ханнык быһыыга-майгыга буолара. ☉ Обстоятельство, условие для совершения какого-л. действия
Бу табыгастаах быһыыны куоттардар эрэ, кини сэрии тас үлэтигэр хайаан да барар уонна Мариса буоллаҕына хараҥа хаайыыга сытан хааларыгар тиийэр. Эрилик Эристиин
Аныгы сырыыга Ыйга өрөөн ааһыахпыт, Кини хайдах быһыыга «Өлбүтүн» быһаарыахпыт. Күннүк Уурастыырап
Урукку үчүгэй саа-сэп суох үйэтигэр булчут үгүстүк араас суоһар быһыыларга түбэһэрэ. М. Чооруоһап
9. эмп. Ыарыыттан көмүскээн эбэтэр ыарыыны мөлтөтөөрү киһи этигэр-хааныгар вакцинаны киллэрии. ☉ Прививка
Ыалдьыбыт дьону эмкэ ыытар, карантин оҥорор, быһыы быстарар, луохтууру таһаарар туһунан ким да кыһаммакка хаалара. Эрилик Эристиин
10. эргэр., хаарты. Хаартыны оонньооччуларга түҥэтии, таһаарыы (хол., остуоска). ☉ Распределение или выведение из игры карт
Суоҕа сайын сыһыыга Ачаа муостаах ынаҕа — Эспит остуос быһыыга Эбиэн сэттэ хараҕа. П. Тулааһынап
11. Туох эмэ буоларын, баарын сибикитэ, бэлиэтэ (үксүгэр тард. ф-гар). ☉ Приметы, признаки наличия, существования чего-л.
Оҕонньорбут [В.И. Ленин] турбахтаата, онтон сиэбин хаһынна, хаһан тохтууллар диэн көһүтэр быһыыта билиннэ. П. Ойуунускай
Михельман ыалдьааччыны аһыммыт быһыыта таһыттан көстүбэт. Амма Аччыгыйа
Доҕоро бэркэ уйадыйбыт быһыытын билэн, Николай Гаврильевич киһитин уоскутардыы аргыый намыын куолаһынан саҥаран унаарытта. П. Филиппов
♦ Быһыы быс көр быс. Киһини үчүгэйдик билбэт эрээри быһыы быһар сыыһа дии саныыбын.
◊ Быһыы килиэп — биир өлүүскэ гына быһыллыбыт килиэп. ☉ Ломоть хлеба. Остуолга быһыы килиэп эрэ сытар