с. 1. (по гл. употребить) туттуу, туһаныы; 2. (по гл. употребляться) тут-туллуу, туһаныллыы.

сов. 1. (от чего-л. стесняющего) босхолон, төлөрүй; 2. (перестать употребляться) босхолон.

туохт. Туохха эмэ туһалаа, туһанылын. ☉ Находить применение в чём-л., применяться, употребляться где-л. Эмтииргэ туттулун. Этиигэ туттулун
□ Оҕо тылын имитэргэ, оонньууга туттуллар ахсаан чабырҕаҕа диэн баар
Саха фольк. Хатыҥ мас курунньугуттан кинигэ бэчээттииргэ туттуллар хара кырааска оҥоһуллар. Суорун Омоллоон
[Үчүгээйэп:] Бука, аҕалаар. Эн буолан биэрдим. Ити бэрт сотору туттуллар харчы. С. Ефремов

көмө аат, түөлбэ. Миэстэ, хайысха түһүктэрин форматыгар хайааһын предмет кэлин өттүгэр, кэннигэр буоларын, тарҕанарын, онтон тахсарын бэлиэтииргэ туттуллуон сөп. ☉ В форме пространственных падежей может употребляться при обозначении предмета, на задней стороне которого совершается, распространяется или оттуда исходит действие (за)
Оһох арҕаатыгар эһэ дайбаахыта (баппаҕайа) сытар үһү (тааб.: сиппиир). Бэрт ыраах Силээннээх хайаларын төбөлөрө чочоруттан олороллорун көрөөт: «Ол таастар арҕааларыгар хайдах эрэ дойдулар, дьоннор бааллара буолла?» — дии санаата. Болот Боотур

сыһыан эб.
1. Утары этэн, сөбүлэспэккэ оннук буолбат диэн бигэргэтиини көрдөрөр (туохт., аат кэпсиирэлэри кытта тут-лар). ☉ Выражает модальное отрицание в форме возражения и несогласия (употр. с глагольным или именным сказуемым)
Ээ, мин киирэбин, доҕор. Сиэн кэбиһиэ буоллаҕай? Н. Лугинов
Ол мин туох үлэтин кыайыам буоллаҕай. С. Ефремов
Тугу истиэм буоллаҕай. Эрилик Эристиин
Барыбыт бары Лоҥкууда буоллаҕай. М. Доҕордуурап
Эн үлэҥ итэҕэстэрин этэрим эмиэ өс буоллаҕай. Амма Аччыгыйа
2. Мунаарар, билиэн баҕарар ыйытыыны көрдөрөр. ☉ Выражает вопрос с недоумением и желанием узнать что-л. Тугу ытыалыыр буоллахтарай? Л
Попов. Бээ, ол Кыым [киһи аата] туох араллааҥҥа түбэһэ сылдьыбыт буоллаҕай? «ХС»
Мойот «хайа кыыс буоллаҕай?» дии санаата. Т. Сметанин
Бэҕэһээ үчүгэй этэ. Ол эрээри туох буоллаҕай? Хата, Захар, таарыйа көрөн бараар эрэ. С. Ефремов
△ Салаа этии кэпсиирэтин кытта туттуллуон сөп. ☉ Может употребляться со сказуемым в придаточном предложении
Дьон Яковы тоҕо тыл эппэт буоллаҕай диэн, уорбалыы көрөллөр. М. Доҕордуурап
Кыыспын тоҕо атыылаһан ылаары гынар буоллаҕай диэн, муодарҕаабыта. И. Федосеев

эб.
1. Наһаа күүркэтиилээх ыйытыы көмөтүнэн этиллэр хайааһыны (буоларын-буолбатын утары өттүнэн) бигэргэтиини көрдөрөр. ☉ Употребляясь в конструкции риторического вопроса, выражает утверждение противоположного (отрицательного или положительного) смысла названного действия
Миигин ким таптаабыта баарай? Күндэ. Киһиаймах олоҕун былаһыгар үлэһит дьон хаһан дэлэй аска-таҥаска олорбуттара баарай? А. Федоров. Сүрэх барахсан хаһан сымыйалаабыта, хаһан алҕаһаабыта баарай? С. Федоров
△ Ыйытар дэгэтин сүтэрэн, ордук ылыннарыылаах дэгэттэнэр. ☉ Может употребляться и не в вопросительной конструкции, приобретая оттенок убедительности
«Ону ким көрөн турбута баарай», – диэтэ киһим бөрүкү кыһаллыбатах намыын куолаһынан. Софр. Данилов
Урукку кэмҥэ соҕотох булчут сордоох хайаан ити курдук тэрийиэ, оҥоруо баарай. Н. Якутскай
Ону ким билиэ баарай. Н. Заболоцкай
Кини тугу-тугу оҥорботоҕо баарай. Г. Колесов
△ Күүһүрдэр интонацияланан ордук иэйиилээх дэгэттэнэр. ☉ С восклицательной интонацией приобретает более яркий эмоциональный оттенок
Хаһан биһиги атыттары сирбэккэ эрэ кими хайҕаабыппыт баарай! Амма Аччыгыйа
Оо, кыыс оҕо килбик-кэмчиэ муҥутаан, уолу таптыырын-сөбүлүүрүн хаһан билиммитэ баарай! Н. Якутскай
Сир ийэ барахсантан хайа эгэлгэ, минньигэс быйаҥы киһи сатаан ылан туһамматаҕа баарай! Суорун Омоллоон
△ Сорох этиилэргэ алы гыныы, көмүскэнии дэгэттэнэр. ☉ В отдельных контекстах приобретает оттенок смягчения, оправдания
Туох айдаанай, үүт сиргэ тохтубута баарай, торбос аһаатаҕа дии. С. Ефремов
Күүппүт киһитэ суоҕун хайыахпыт баарай. А. Сыромятникова
2. Кэлэр кэмнээх туохтуурдары кытта туттуллан, саҥарааччы иэйии дэгэттээх баҕарыытын көрдөрөр. ☉ Употребляясь с глаголами будущего времени, выражает желание говорящего с эмоциональным оттенком
Оо, кимнээх буоламмын, тыыннаах ордон, Сахам сиригэр тиийиэм баарай! Амма Аччыгыйа
Алтан түөстээх Далбарайдарын кытта хаамсан, Көрүлүөм-көччүйүөм, Көҥүлбүнэн тыыныам баарай! С. Зверев
3. Саҥарааччы абаланыытын, муҥатыйыытын көрдөрөр. ☉ Выражает сетование, негодование говорящего
Буос бээгэй, эйигиттэн туох иэстэһиэ баарай! Амма Аччыгыйа
Көстүбэт уолун Тумсун тууһун Туох истиэ баарай?!! Адьарай уолун Айаҕын абатын Туох көрүө баарай?!! П. Ойуунускай
Муҥнаах оҕо төрөөн Муҥнаан эрэҕин ээ, тугу этиэм баарай! Н. Неустроев

несов. 1. (о человеке, животном) бар, ис; идти вперёд инники бар; идти рядом кэккэлэһэ ис; идти гулять күүлэйдии бар; 2. (о средствах передвижения) бар, аттан; поезд идёт в пять часов поезд биэс чааска барар; наперерез пароходу идёт лодка пароход иннин быһа оҥочо иһэр; 3. (быть в пути) айаннаа; письмо долго идёт сурук уһуннук айанныыр; поезд идёт пять часов поезд биэс чаас айанныыр; 4. (доставляться) кэл; чай идёт с Кавказа чэй Кавказтан кэлэр; 5. (приближаться) ис, кэлэн ис; весна идёт саас иһэр; 6. (течь, исходить, распространяться) кэл, таҕыс; иһилин (о слухах и т. п.); из раны идёт кровь бааһыттан хаан кэлэр; от этих цветов идёт приятный запах бу сибэккилэртэн үчүгэй сыт кэлэр; 7. (входить, влезать) бар, бат, киир; пробка дальше не идёт бүө мантан ордук киирбэт; 8. (пролегать) бар, аас; эта дорога идёт лесом бу суол тыанан барар; 9. (об осадках) түс; вчера шёл дождь бэҕэһээ самыыр түспүтэ; 10. (о времени) бар, ааһан ис, баран ис; время идёт быстро күн-дьыл түргэнник барар; 11. (о механизмах) бар; часы идут точно чаһы сөпкө барар; 12. (совершаться, иметь место) бара тур, буола тур; идут переговоры кэп-еэтиилэр бара тураллар; 13. (развиваться в каком-л. направлении) баран ис; идти к коммунизму коммунизмҥа баран ис; 14. за кем--чем (следовать кому-чему-л.) бар, батыс; идти за своим учителем бэйэҥ учууталгын батыс; 15. (поступать куда-л.) бар, киир; идти в военное училище байыаннай училищеҕа киир; 16. (находить сбыт) бар; этот товар хорошо идёт бу табаар атыыга үчүгэйдик барар; 17. (требоваться, употребляться) бар, туттулун; на культуру риса идёт много воды риһи үүн-нэриигэ элбзх уу барар; 18. (быть к лицу) бар, сатан; эта шляпа ей идёт бу сэлээппэ киниэхэ барар; 19. (длиться, продолжаться) баран ис; шёл 1961 год 1961 сыл баран испитэ, 1961 сыл этэ; 20. (проявить готовность) бар, киирин; идти на компромисс компромиска бар; # идёт! (ладно, согласен) сөп!, буоллун!; идти на удочку 1) (о рыбе) хап; 2) күөгүгэ түбэс, албыҥҥа киир; из головы (или с ума) не идёт өйтөн тахсыбат; на ум не идёт өйүм барбат, өйүм сыстыбат; куда ни шло буоллун даҕаны, өссө буоллун даҕаны; идти своей дорогой санааҥ хоту сырыт; идти на убыль 1) (о температуре) намтаан бар; 2) (о воде при наводнении) намтаан бар, түс; идти на что-либо (рисковать) бар, киирин; идти в ногу 1) тэҥҥэ хаамп; 2) тэҥҥэ баран ис, тэҥҥэ үктэс; идти напролом уун-утары барчалаан киир, баламаттаа; идти в гору өрө таҕыс, үрдээ (үлэҕэ, дуоһунаска): идти в дело туһа буол, туһалаа; идти ко дну уу түгэҕин бул, тимир.

I
1. даҕ. Олус үчүгэй, атыттартан уһулуччу үчүгэй, туйгун. ☉ Прекрасный, превосходный, отличный; наилучший
Бэрт киһи бэргэһэтэ баар үһү (тааб.: сүүтүк). Тиэтэйбит [киһи аата] барыларыттан уһулуччу ат бөҕө, кус быһый, туруору да дьүһүнүнэн бөҕөҕө мөссүөннээх, быһыйга быһыылаах олус бэрт киһи эбит. Эрилик Эристиин
«Дьэ, бэрт ас эбит», — диир Мааппа эмээхсин, ол эрээри олус сымсайбатаҕа таһыгар көстөр. Далан
2. аат суолт. Ким, туох эмэ бастыҥа, чулуута. ☉ Лучший, выдающийся человек; лучшая, отборная часть чего-л. [Эккирэтээччилэртэн] биир саамай бэртэрэ буолан, тыаҕа тахсан бултаһарга соруммут күрүөйэхтэрин болҕойбокко, биир киһи саба сүүрдэн кэлэн кэбистэ. Эрилик Эристиин
Муустаах муора ахсым Буурҕаларын кыайан, Элиэнэнэн устан, элбэх куруус уктан, Бэртэн ордук бэрт аал «Пятилетка» кээлтэ. Күннүк Уурастыырап. Дьон хоһууттара, бэртэрэ мустаннар тохтотоору баһыгар оҕуур быраҕаллар, ону быаларын быһыта көтөн иһэр. Саха фольк.
3. сыһ. суолт. Кээмэйтэн, кыахтан, кэриҥтэн тахсардык, аһара. ☉ Слишком, чересчур
Сайын биир бэрт кураан күн Талкы оҕонньор, Чыычааҕы дьиэтигэр таһыттан баттатан кээһэн баран, отугар барда. Күндэ. Саха норуотун былыргы ырыаларыгар, олоҥхотугар, сэһэннэригэр айыылар бэрт элбэхтик ахтыллаллар. Саха фольк.
♦ Бэрдэ буол түөлбэ. — киһиргээ, киэмсий, киэбир. ☉ Хвастаться; кичиться, вести себя высокомерно. Бэркэ гыннар — саамай улааттаҕына. ☉ Самое большее. Бэркэ гыннар мөҕүөҕэ.
◊ Бэрдэ биллибэт — үчүгэйэ-куһаҕана биллибэт. ☉ Хорошо ли, плохо ли (неизвестно).
II
аат эб.
1. Кэпсиирэ буолбут даҕааһыннары кытта бэлиэ, хаачыстыба үрдүк таһымнааҕын көрдөрөр. ☉ С прилагательными, выступающими в роли сказуемых, выражает высокую степень проявления признака предмета
Байбал санаатыгар, [Марба] сирэйинэн да үчүгэйэ бэрт. Күндэ
Дьөгүөр да оҕонньор өлбүтэ дөбөҥө бэрт. Н. Якутскай
Ол гынан баран, түмүккүт куһаҕана бэрт. В. Яковлев
Биһиги холкуос кырабыт бэрт. М. Доҕордуурап
△ Бу суолтаҕа даҕааһын суолтатын толорор аат тыллары кытта эмиэ туттуллар. ☉ В значении 1 употребляется и с существительными в функции прилагательного
Манна тымныыта бэрт эбит. Амма Аччыгыйа
Хайа, оҕото бэрт, үөрүйэҕэ суоҕа бэрт буолбат дуо? С. Ефремов
Алып Хара бухатыыр аба-кубулҕата бэрт үһү дииллэр. Ньургун Боотур
2. Билиҥҥи, ааспыт кэмнээх аат туохтуурдары кытта туттуллан, хайааһын олус күүскэ оҥоһулларын, кини чахчы буоларын бэлиэтиир хабаанынан көрдөрөр. ☉ С причастиями настоящего и прошедшего времени выражает чрезмерную силу проявления действия, усиливая его достоверность
Сылайбыта, уута да кэлбитэ бэрт. А. Софронов
Оҕо сылайбыта, уутугар өлбүтэ бэрт буолан илииттэн илиигэ ылалларын, ороҥҥо сытыарбыттарын билэн да көрбөт. Н. Якутскай
Бар, бар, эдэр киһи үлэлээ. Үлэһит тиийбэт дии-дии айдаараллара бэрт. С. Ефремов
Бодоруспутум бэрт буоллаҕа Быыкаайык эрдэхпиттэн! Баал Хабырыыс
3. -ан сыһыат туохтууру кытта саҥарааччы оннук буолбатах диэн экчи этиитин, аккааһын, утарыытын көрдөрөр. ☉ С деепричастиями на -ан выражает резкое отрицание, отказ, возражение говорящего
«Ыраахтааҕыттан куттамматах киһи эн Сыҕаайап кинээскиттэн куттанан бэрт!» — дии хаалла Охоноос. Амма Аччыгыйа
Кинилэр сөбүлүүллэригэр, сөбүлээбэттэригэр кыһаллан бэрт. Софр. Данилов
Ылан да абыраабатын, аны киниэхэ уһаты [утары] уунан бэрт. М. Попов
4. Аат тыллары кытта предмет баһаамын, элбэҕин көрдөрөр. ☉ Употребляясь с именами существительными, указывает на то, что речь идет о множестве, большом количестве предметов
Кумаара бэрт буолуо. Кумаар сиэтэр эрэ, мин этим барыта бааһыран тахсар. Далан
Бу күөл ото бэрт буолан муҥхаламмат, хата, сайын куһа бэрт. «ХС»
Быйыл сорох оройуоннарга хаара бэрт буолан, сылгы хаһан аһыырыгар кытаанахтар үөскээтилэр. «Кыым»
△ Бу да, атын да суолталарыгар үгүс эбиискэлэри кытта саҥа эбиискэни үөскэппэккэ эрэ сэргэстэһэ туттуллар. ☉ Сочетается со многими частицами, не теряя своей семантики
Эчи, куорат дьоно холкугут да бэрт. С. Ефремов
Оннук, оннук. Өйдөөбөтө бэрт дуу, соруйан дуу. Далан
Сатаатахха, хараҥата да бэрт. Суорун Омоллоон
Хайа, кыһыыта бэрт ээ. Софр. Данилов
△ Этэ эбиискэни кытта силбэһэн туттуллуон сөп. ☉ Может употребляться с частицей этэ
Куораппыт Туймаада киэҥ нэлэмэн хонуутугар, күөхтүҥү тумарыкка көстөрө кэрэтэ, үчүгэйэ бэрдэ. Н. Якутскай
△ Салаа этии кэпсиирэтин кытта туттуллан, түһүк сыһыарыытын ылыан сөп. ☉ Употребляясь со сказуемым придаточного предложения, может принимать падежные аффиксы
Чэ, ол гынан баран, хаайбытын бэрдиттэн кэпсиирбэр тиийэбин дуу, хайдах дуу. «ХС»
Сиэллээхэп киирэн аһаспыта эрээри, сэрэҕэ бэрдиттэн тыҥаан турар быһыы-майгы туһунан тугу да саҥарбатаҕа. Р. Баҕатаайыскай
Бэйэтэ улахана даҕаны, бөҕөтө даҕаны бэрдин үрдүгэр, бардама бэрт буолан, ким да утары көрбөт этэ. Эрилик Эристиин
Мин ону хайҕаабаппын буолан баран, ыстырыыстыыра бэрдин тулуйумуна, охсон турар. Н. Якутскай