сыһ. Уус тылынан ойуулаан, ураннык, уобарастаан (суруй, кэпсээ, хоһуй). ☉ Художественно, образно (писать, рассказывать, воспевать что-л.). Хомус тардан дьүрүһүтэ-дьүрүһүтэ, ону-маны уустаан-ураннаан ыллыыр идэлээҕэ. И. Гоголев
Борокуот туһунан Дьэргэ кэпсиир этэ да, ити курдук сиэрин ситэрэн, уустаан-ураннаан тугу да сэһэргээбэт этэ. Болот Боотур
Аар-дьаалы оҕолор! Дьэ, уорастыйан, тумарыктыйан дойду дии! Улуу олоҥхоһут оҥостон олорон уустаан-ураннаан хоһуйбутун курдук. НС ХСБС

дьүһүй диэнтэн хай
аата. Ити ырыаларга …… киһи, предмет, сир-дойду бэлиэлэрин олус бэргэнник дьүһүйүүлэр, тэҥнээһиннэр, уустаан-ураннаан көрүүлэр киһини олус сөхтөрөллөр. «ХС»
Оннук да буолан, бу дьүһүйүүгэ - композицияҕа ааптар өттүттэн иһиллэр биир да тылөс суох. «Кыым»

прил. (образный) тэгилитэн этэр, уустаан-ураннаан этэр; фигуральное выражение тэгилитэн этэр этии.

нареч. красноречиво, мастерски; художественно; уустаан-ураннаан кэпсээ = рассказывать мастерски, с художественными подробностями.

сыһ.
1. Сатабыллаахтык, баһыйа тутан (тугу эмэ гын, оҥор). ☉ Умело, мастерски (делать что-л.)
Онно тиийэн Дьэрэлииһэп, оҕонньордооҕор өссө ордук кыайа-хото кэпсэтэр киһи буолан биэрдэ. Болот Боотур. Амма Аччыгыйа айылҕаны уустаан-ураннаан ойуулааһыны мэлдьи кыайа-хото тутар. ФЕВ УТУ
2. Элбэхтик, өлгөмнүк. ☉ Много, во множестве, в большом количестве
Сонордьут кииһи эмиэ кыайа-хото бултуур. «Кыым»

туохт. Дьиҥ олоххо баары литература, ускуустуба айымньыларыгар туох эмэ уобараһынан уустаан-ураннаан көрдөр. ☉ Создавать образы, отражать действительность в обобщённых образах, показывать что-л. в образах (в искусстве). Оччотооҕу Күннүк Уурастыырап Олоҕу нарыннык уобарастыыра. Болот Боотур
Поэзия уобарастыыр систиэмэтин биир чаҕылхай ситиһиитэ — кини ханарытан этиитэ. Л. Попов
Ааптар бэйэтин санаатын этэрин уобарастаан көрдөрбүтэ ааҕааччы өйүгэр-санаатыгар ордук тиийимтиэ. Д. Васильева

хаамтар диэнтэн хай
аата. Биһиги хаамтарыынан аҥардас тыанан чааска үс-түөрт биэрэстэ сири бардыбыт. В. Протодьяконов
Хотуур хаамтарыытын хадьымалын уларытан охсорго үчүгэй. ПАЕ ЭАБ
Дьэ, мантан ыла саҕаламмыта, саахыматы уустаан-ураннаан хаамтарыы. «Чолбон»
◊ «Кутуйах хаамтарыы» сиик иис. – хардары-таары икки кэккэнэн иҥнэри анньыллар бытархай сиик. ☉ Косой шов из коротких мелких стежков в два ряда, «мышиные следы». Ыаҕаһы тигэргэ «кутуйах хаамтарыы» сииги тутталлар

туохт.
1. Тугу эмэ ымпыгар-чымпыгар тиийэ кыһалланмүһэллэн, ситэрэн-хоторон оҥоро сатаа. ☉ Делать что-л. старательно (до последней детали)
Чэ, доҕор, сөп буолуо, олус быыччыктаама. Олус да быыччыктаан оҥорбут маллара эбит. Николай Тарасович хас биирдии паапкалары хаста-хаста …… кырыйан, силимнээн, быыччыктаан оҥорбута буолуой? «ХС»
2. Уустаан-ураннаан, бириинчиктээн ойуулаа, киэргэт. ☉ Украшать что-л. старательно, затейливо, красиво
Буур таба, лөкөй тириилэрэ Бото көп тэлгэх буолбуттар. Таарбаҕанынан таарбайбыттар, Буобуранан буодьулаабыттар, Быыдаранан быыччыктаабыттар. П. Тобуруокап

туохт., түөлбэ. Баарсаны, оҥочону о. д. а. урууллаа, куормалаа. ☉ Править рулем, держать руль, рулить
Оҥочону кутуруктаа. Шкипер баарсаны кутуруктуур бууткаҕа киирэн туран: «Үчүгэй, хата суолбут аһаҕас эбит», — диэн үөрдэ. Н. Якутскай
♦ Сиэллээн-кутуруктаан эт (саҥар) — ситэрэн-хоторон, уустаан-ураннаан, ыпсарыылаахтык эт. ☉ Говорить очень подробно, вычурно, витиевато
[Өбүгэлэрбит] …… бэрт кыраны да иһиттэхтэринэ, сиэллээн-кутуруктаан, олоххо буолуохтааҕын, кэлиэхтээҕин сылыктаан, бөлөһүөктээн кэпсииллэр диэ. Н. Босиков
Ваня Земнухов сэмэй, элэккэй баҕайытык туттунара, сиэллээн-кутуруктаан саҥарара. А. Фадеев (тылб.)

аат.
1. Туус уонна онтон да атын аһы тупсарар эбииликтэр (хол., луук, хартыыһа, уксуус). ☉ Соль и другие приправы к пище, специи. Тууһа-тумата ситтэҕинэ, амтана да суох ас амтаннанар
2. көсп., кэпс. Ыыстаах-кыһыылаах өттүнэн эбэтэр уустаан-ураннаан тупсаран саҥарыы. ☉ Слова, украшающие, обогащающие или уродующие речь
Чэ, чэ, эн миигин кытта ол-бу тууһа-тумата суох кэпсэт. Софр. Данилов
«Туохтарын эмиэ үөхсүүтэй, тууһайтуматай?!» — кыйаханан кэллэ Дьэллик. «ХС»