прил. (образный) тэгилитэн этэр, уустаан-ураннаан этэр; фигуральное выражение тэгилитэн этэр этии.

дьүһүй диэнтэн хай
аата. Ити ырыаларга …… киһи, предмет, сир-дойду бэлиэлэрин олус бэргэнник дьүһүйүүлэр, тэҥнээһиннэр, уустаан-ураннаан көрүүлэр киһини олус сөхтөрөллөр. «ХС»
Оннук да буолан, бу дьүһүйүүгэ - композицияҕа ааптар өттүттэн иһиллэр биир да тылөс суох. «Кыым»

сыһ.
1. Сатабыллаахтык, баһыйа тутан (тугу эмэ гын, оҥор). ☉ Умело, мастерски (делать что-л.)
Онно тиийэн Дьэрэлииһэп, оҕонньордооҕор өссө ордук кыайа-хото кэпсэтэр киһи буолан биэрдэ. Болот Боотур. Амма Аччыгыйа айылҕаны уустаан-ураннаан ойуулааһыны мэлдьи кыайа-хото тутар. ФЕВ УТУ
2. Элбэхтик, өлгөмнүк. ☉ Много, во множестве, в большом количестве
Сонордьут кииһи эмиэ кыайа-хото бултуур. «Кыым»

туохт. Дьиҥ олоххо баары литература, ускуустуба айымньыларыгар туох эмэ уобараһынан уустаан-ураннаан көрдөр. ☉ Создавать образы, отражать действительность в обобщённых образах, показывать что-л. в образах (в искусстве). Оччотооҕу Күннүк Уурастыырап Олоҕу нарыннык уобарастыыра. Болот Боотур
Поэзия уобарастыыр систиэмэтин биир чаҕылхай ситиһиитэ — кини ханарытан этиитэ. Л. Попов
Ааптар бэйэтин санаатын этэрин уобарастаан көрдөрбүтэ ааҕааччы өйүгэр-санаатыгар ордук тиийимтиэ. Д. Васильева

хаамтар диэнтэн хай
аата. Биһиги хаамтарыынан аҥардас тыанан чааска үс-түөрт биэрэстэ сири бардыбыт. В. Протодьяконов
Хотуур хаамтарыытын хадьымалын уларытан охсорго үчүгэй. ПАЕ ЭАБ
Дьэ, мантан ыла саҕаламмыта, саахыматы уустаан-ураннаан хаамтарыы. «Чолбон»
◊ «Кутуйах хаамтарыы» сиик иис. – хардары-таары икки кэккэнэн иҥнэри анньыллар бытархай сиик. ☉ Косой шов из коротких мелких стежков в два ряда, «мышиные следы». Ыаҕаһы тигэргэ «кутуйах хаамтарыы» сииги тутталлар

туохт.
1. Тугу эмэ ымпыгар-чымпыгар тиийэ кыһалланмүһэллэн, ситэрэн-хоторон оҥоро сатаа. ☉ Делать что-л. старательно (до последней детали)
Чэ, доҕор, сөп буолуо, олус быыччыктаама. Олус да быыччыктаан оҥорбут маллара эбит. Николай Тарасович хас биирдии паапкалары хаста-хаста …… кырыйан, силимнээн, быыччыктаан оҥорбута буолуой? «ХС»
2. Уустаан-ураннаан, бириинчиктээн ойуулаа, киэргэт. ☉ Украшать что-л. старательно, затейливо, красиво
Буур таба, лөкөй тириилэрэ Бото көп тэлгэх буолбуттар. Таарбаҕанынан таарбайбыттар, Буобуранан буодьулаабыттар, Быыдаранан быыччыктаабыттар. П. Тобуруокап

туохт., түөлбэ. Баарсаны, оҥочону о. д. а. урууллаа, куормалаа. ☉ Править рулем, держать руль, рулить
Оҥочону кутуруктаа. Шкипер баарсаны кутуруктуур бууткаҕа киирэн туран: «Үчүгэй, хата суолбут аһаҕас эбит», — диэн үөрдэ. Н. Якутскай
♦ Сиэллээн-кутуруктаан эт (саҥар) — ситэрэн-хоторон, уустаан-ураннаан, ыпсарыылаахтык эт. ☉ Говорить очень подробно, вычурно, витиевато
[Өбүгэлэрбит] …… бэрт кыраны да иһиттэхтэринэ, сиэллээн-кутуруктаан, олоххо буолуохтааҕын, кэлиэхтээҕин сылыктаан, бөлөһүөктээн кэпсииллэр диэ. Н. Босиков
Ваня Земнухов сэмэй, элэккэй баҕайытык туттунара, сиэллээн-кутуруктаан саҥарара. А. Фадеев (тылб.)

аат.
1. Туус уонна онтон да атын аһы тупсарар эбииликтэр (хол., луук, хартыыһа, уксуус). ☉ Соль и другие приправы к пище, специи. Тууһа-тумата ситтэҕинэ, амтана да суох ас амтаннанар
2. көсп., кэпс. Ыыстаах-кыһыылаах өттүнэн эбэтэр уустаан-ураннаан тупсаран саҥарыы. ☉ Слова, украшающие, обогащающие или уродующие речь
Чэ, чэ, эн миигин кытта ол-бу тууһа-тумата суох кэпсэт. Софр. Данилов
«Туохтарын эмиэ үөхсүүтэй, тууһайтуматай?!» — кыйаханан кэллэ Дьэллик. «ХС»

сыһ.
1. Туох эмэ уустук, бириинчик өттүн таба көрөр, таба өйдүүр гына. ☉ Тонко, проницательно
Михаил Андреевич хас биирдии оҕо туох күүстээх өрүттээҕин, туох итэҕэстээҕин мындырдык билэрэ. И. Гоголев
К и ни т ө һө да э д э р б уо л л а р с а ла а у п р а вляющайын уустук, эриирдээх үлэтин мындырдык билэр. П. Егоров
△ Тугу эмэ дириҥник иһигэр киирэн, ымпыктаан-чымпыктаан (оҥор, толор). ☉ Тонко вникая, вдумчиво (делать, выполнять что-л.)
Батурин бэрэбиэркэ мындырдык, үп дьыалатын үчүгэйдик билэр дьонунан ыытыллыбытын, онон үлэҕэхамнаска халбаҥа суох туһалаах буолуоҕун бэлиэтээтэ. В. Яковлев
Тордох булчут эбээннэр муударай өйдөрүн мындырдык кэрэһэлиир. В. Лебедев (тылб.)
2. Киһи дэбигис сатаабатын курдук уустуктук, олус бириинчиктээн, уус-ураннык. ☉ Искусно, умело, ювелирно
Серго көмүлүөк оһох үчүгэйин, турбата олус мындырдык өйдөнөн оҥоһуллубутун сөҕөрө. «ХС»
Бу чахчы киһини бэйэтигэр тардар, к ы р а д а у л а р ы й ы ы л а р ы мындырдык, уустаан-ураннаан дьүһүннүүр хартыына. ФЕВ УТУ

туохт.
1. Тугу эмэ көрөн туран эбэтэр өйгүттэн уруһуйдаа, туохха эмэ барыллаан түһэр. ☉ Рисовать, делать рисунок на чём-л.
Айдар ыраас илиискэ өҥнөөх харандааһынан саха алааһын ойуулуур. Н. Лугинов
Ойуулуур-дьүһүннүүр ускуустубаҕа суол аспыт киһинэн Иван Попов буолар. Б. Павлов
Дьиэҕэр кимтэн да кыбыстыбакка уһаныаххын, ойуулуоххун, бэйэҥ сөбүлүүргүнэн киэргэтиэххин сөп. ФВН ТС
2. Ойуунан киэргэт, ойуута оҥор. ☉ Украшать рисунком, узором, разрисовывать
Ураһатын оһуордуур, ойуулуур, куйуур баайан хомоҕо балыктыыр, айа оҥостон арҕаа мыраанынан куобахтыыр. Саха фольк. Кирилл Иванович тэһийбэтэҕинэ бэйэтэ тимиртэн охсон оҥорор быһаҕын таба эбэтэр мааман муоһунан ойуулуур. МАП ЧУу
3. көсп. Киһи көрөн олорорун курдук уустаан-ураннаан хоһуй эбэтэр субу баардыы оҥорон, дьүһүннээн көр. ☉ Описывать, охарактеризовывать, воспевать когочто-л. или обрисовывать, представлять себе какую-л. картину
Итинтэн сиэттэрэн, кини кэргэннээх олох киэһэтин хайдах атаарыаҕын иһигэр ойуулаан барда. Дьүөгэ Ааныстыырап
Ааптар бу кэпсээнэ оҕолор ыраас дууһалаахтарын, көнө сүрэхтээхтэрин ойуулаан көрдөрөр. «ХС»