урожайный, плодоносный;үүнүүлээх сыл урожайный год; үүнүүлээх сир плодородная земля.

в разн. знач. сорт; эт үрдүкү суорда высший сорт мяса; сэлиэһинэй үүнүүлээх суорда урожайный сорт пшеницы.

год; дьыл устата круглый год; Саҥа дьыл Новый год; үүнүүлээх дьыл урожайный год; үрдүк дьыл високосный год.

этот год; минувший год || в этом году; в минувшем году; быйыл үүнүүлээх дьыл этот год урожайный; быйыл кыһын в нынешнюю зиму.

прил. 1. килиэп, бурдук; хлебные изделия бурдук оҥоһуктар, бурдук астар; хлебный магазин килиэп маҕаһыына; 2. (урожайный) бурдуктаах, үүнүүлээх; хлебный год үүнүүлээх дьыл.

I 1. достаток; өҥҥө олор = жить в достатке; 2. плодородный; урожайный; өҥ почва плодородная почва; өҥ дьыл урожайный год.
II 1) цвет, окраска; таҥас саһархай өҥө ткань жёлтого цвета, жёлтая ткань; кустук араас өҥүнэн оонньоо = играть, переливаться разными цветами радуги; 2) масть (животных).
III 1) мездра; 2) изнанка (дохи, заячьего одеяла и т. п.) # өҥөр киир = а) войти во вкус чего-л.; пристраститься к чему-л.; б) домогаться чего-л.

1) поправляться в материальном отношении; 2) быть плодородным, урожайным (о почве, годе).

псбуд. от өҥсүй = 1) улучшать чьё-л. материальное положение; 2) делать плодородным, урожайным; хонууну өҥсүт = сделать поле плодородным (напр. удобрив землю).

I
аат. Эттик, харамай тас дьүһүнэ, ханнык кырааскалааҕа. ☉ Цвет, окрас (предмета, животного и т. д.)
Үчүгэйиэн ыйдаҥаҕа, Үүт өҥүнэн туналыйан, Айылҕабыт хайдах эрэ Атын өттө арыллара. Күннүк Уурастыырап
Хаар өҥө көҕөрөр. Тыал ордук күүһүрэр. Н. Якутскай
Хаба хаана өҥө суох буолар. ББЕ З
др.-тюрк., тюрк. өҥ
II
1. аат.
1. Ардахтаах, онон өлгөм үүнүүлээх дьыл (сайын). ☉ Урожайный год
Өҥ кэллэҕинэ даҕаны, биһиги холкуоска оттуур ходуһа санаабытынан баар буолан кэлиэ суоҕа. Суоҕу баар оҥордоххо оччоҕо баар буолуо. М. Доҕордуурап
Өҥ эргийдэ. Быйыл оттоммокко хаалар ходуһа диэн суох буолуоҕа. «Кыым»
2. Ас-үөл дэлэйэ, баай-дуол, байылыат олох. ☉ Достаток, обилие, зажиточная жизнь
Үүтү-аһы, өлгөм өҥү үксэтэри ситиһэбит. Күннүк Уурастыырап
Өр дьыл курааны тулуйбут, Өртүүн, хаһыҥныын охсуспут, Иһэр уунан кыыракымчы Өҥҥө тиийбит баар Чурапчы. Дьуон Дьаҥылы
От үрэхтэр угуттуу устуохтара, халыан үрэхтэр халаанныы хаамыахтара, өҥҥө үктэнэн өрөгөйбүт үрдүөҕэ. «Кыым»
2. даҕ. суолт. Өлгөм үүнүүлээх, уохтаах кырыстаах. ☉ Урожайный, благодатный (напр., о почве). Өҥ хочо. Өҥ алаас. Өҥ буор
□ Кини төрөөбүт оройуонугар алаастар өҥ дьылларга эрэ маннык үүнэллэр. С. Никифоров
Бөһүөлэктэр турар сирдэрэ, дьиҥэр, саамай үчүгэй, өҥ буордаах сир эбит. «ХС»
△ Иҥэмтэлээх, иҥэмтэлээх бэссэстибэлэринэн баай. ☉ Питательный (о пище, о корме скота)
Тойон ыҥырыалаах сайын өҥ оттоох буолар. И. Гоголев
♦ Өҥ антах түһэр — наһаа барар, сиэри таһынан модьуйар. ☉ Требовать слишком много, переходить меру в своих требованиях
Бэйэм кыараҕастык олорон, тылгын быһа гыммакка, кыах баарынан көмөлөспүтүм үрдүнэн, өҥ антах түһэ олороруҥ да баар ээ. ГНС СТСДТ
ср. монг. өн(г)
III
аат.
1. Тирии ис эккэ сыстар өттө. ☉ Изнанка шкуры
Тирии өҥө. ПЭК СЯЯ
△ Ханнык эмэ ис уорган салыҥнаах бүрүөтэ. ☉ Слизистая оболочка какого-л. внутреннего органа
Хабах өҥө. ПЭК СЯЯ
2. кэпс. Эттик бөҕөтө-таҕата, таныктааҕа, халыҥа, туһаҕа туруон сөптөөҕө. ☉ Прочность, крепость чего-л.; ценность чего-л.
Өҥө бүппүт таҥас. СГФ СКТ
IV
аат., кэпс. Күүс, эрчим, сэниэ, улахан тулуур (хол., кыылы, булду сойуолаһарга). ☉ Сила, энергия, большая выносливость (проявляющиеся, напр., при преследовании зверя)
Киэҥ хардыым дьэ кыараҕастыйда, уһун өҥүм дьэ кылгаата, ситэр өттө буолла! ПЭК ОНЛЯ II
Табаларгыт ыраах барыахтара суоҕа, өҥнөрө сотору бараныа. «ББ»
♦ Өҥө быстыбыт — тохтобула суох уһуннук айаннаан эбэтэр аччыктаан сэниэтэ суох буол (үксүгэр көлө туһунан этэргэ). ☉ Быть на исходе сил (в результате быстрой, продолжительной езды без отдыха и корма – об упряжной скотине). Тохтооҥ, аккыт өҥө быстыбыт

даҕ.
1. Ардыы турар, ардах түһэ турар. ☉ Дождливый; ненастный (день)
Биир ардахтаах боруҥуй киэһэ холумтаннарын таһыгар айдаара олордохторуна, Сэмэн оҕонньор таһырдьаттан унньулус гына түстэ. Амма Аччыгыйа
Таһырдьа, ардахтаах сиппэрэҥ күн буолан, хараҥа. Н. Лугинов
Биир сүрдээх ардахтаах күһүҥҥү күн суруйааччылар бырабылыанньабыт мунньаҕа буолла. «ХС»
2. Сотору-сотору ардыыр, тохтообокко кэлэн түһэ турар. ☉ Дождливый, с частыми дождями (лето, осень)
Быйыл ардахтаах дьыл буолара буолуо, кус түөһүн уҥуоҕа хааннаах. И. Гоголев
Быйыл саас хатыҥ уута элбэхтик сүүрдэ, онон быйыл улахан ардахтаах сайын буолуо. В. Протодьяконов
Быйыл ардахтаах, сылаас күһүн турдаҕына, эрдэ хаар ыга түһэн, кэнчээри үүнээйилэр ситэ хагдарыйбакка хаалбыттар. Амма Аччыгыйа
△ Өҥ, үүнүүлээх. ☉ Урожайный, плодоносный
Ардахтаах (өҥ) дьылга ый ортотунааҕы ардах ый эргэтинээҕи ардаҕы кытта холбостоҕуна, ол да курдук ый эргэтинээҕи ардах ый саҥатынааҕы ардаҕы кытта холбоһор. ВСС ППУОЯ
3. эргэр. Түүнүгүрбүт, түүнүктээх. ☉ Закисший, заплесневелый (о молочных продуктах); покрытый плесенью
Туҥуй ынах тордохтоох Тунаа маҥан тунаҕын, Аҕам анах ардахтаах Араҕас илгэ арыытын Холлоҕос иһит аайы Холобура суох куттулар. Өксөкүлээх Өлөксөй. Айахтаах амсайбатах Ардахтаах ас үрдүн Айах туттубут. Саха фольк.