көр уруй-айхал
Ай да, зенитчик маладьыас буойун, Айхалуруй эйиэхэ тосхойдун! И. Егоров

туохт. Тамада буол. ☉ Быть тамадой
Ытыс тыаһа, уруй-айхал, үс сыллааҕыттан тамадалыах буолан кэпсэтиилээх Мөкүрдээнэп микрофонунан күүһүрдүллүбүт саҥата — барыта холбоһон, дьол-үөрүү муусуката буолан, биир кэм күйгүөрэ түстэ. Э. Соколов
Сыбаайбаҕа тамадалаан үөрбүтүн-көппүтүн көрүөҥ этэ! ФДМ БМК

төлөһүй диэнтэн дьаһ
туһ. Бу аан ийэ дойду өрөгөйдүүрүн туһугар сырдык тыыннарынан мэктиэлээн сэриилэспит ньургун уоланнары төрөтөн төлөһүппүт күн ийэлэрбит эмээхситтэр, уруй-айхал буоллун эһиэхэ! Амма Аччыгыйа
Алаас ото үүттүгэннээх, чиҥ-чаҥ, сүөһүнү төлөһүтэр диэн буолар. КНЗ СПДьНь

аргыстаа диэнтэн бэй
туһ. Урут Саргылаанаҕа учуутал үлэтэ наар үөрүү-көтүү, уруй-айхал аргыстанан көстөрө. Софр. Данилов
Муустаах муораттан дьол оҕуһа обургу аасаччык аргыстанан, тахсан кэлэр. Н. Заболоцкай
Киһи үлэлиир-хамныыр, дьиэлээх-уоттаах, дьоллоох буоллар эрэ, хайаатар да кыра, улахан дьол аргыстанар. Н. Габышев

туохт., үрд. Өрө көтөҕүллэн туран уруй-айхал, өрөгөй тылларын эт. ☉ Восторженно приветствовать, прославлять кого-что-л.
Ону эрэ кэтэһэн олорбут киһи курдук, үөрэн-көтөн, уруйдаан-айхаллаан Фокиҥҥа кэлбитэ. Амма Аччыгыйа
Ол иһин улаханы да ууннаҕына, кыраны да бырахтаҕына, мыыммакка үөрэр-көтөр, уруйдуур-айхаллыыр, аһатар-сиэтэр куолу. Болот Боотур
Кини айымньыларын сүрүн ис хоһоонунан төрөөбүт норуотун саҥа саргылаах олоҕун, кэрэ кэскилин уруйдаан-айхаллаан хоһуйуу этэ. Күн Дьирибинэ

туохт.
1. Ис-искиттэн илбистэнэн саҥар, ыллаа (ордук ойууну, удаҕаны этиллэр). ☉ Говорить, петь страстно, вкладывая в слова особую магическую силу (в основном о шамане, удаганке)
Саргылаах күҥҥүт салаллыбытын туһугар Санаам таайарынан Сахалыы дьалыһыйан Алҕаатаҕым буоллун. Өксөкүлээх Өлөксөй
Сахалыы дьалыһыйан, Урааҥхайдыы онолуйан эрэбин - Уруй-айхал буоллун! А. Софронов
[Тыаһааны удаҕан:] Дьалыһыйа албаан, энэлийэ эккирээн, испэр киирбити таһаарар күнүм буолла. «Чолбон»
2. Түргэнник, дохсуннук хамсаа, хамнан. ☉ Двигаться стремительно, порывисто
[Муора] Хааны көрбүт Хахай кыыллыы Харса суохтук Хаһыытаата, Дьалкыһыйда, Дьалыһыйда, Таһымнаата. Күннүк Уурастыырап
Томтоһуйа устан долгуһуйар Ийэлэр - улуу өрүстэр, Үргүүк табалардыы дьалыһыйар, Аллаах, бардам таас үрэхтэр. Бу биһиги, сахалар, сирбит. И. Эртюков
Хаһан эмэ кымньыытын хамнаттаҕына ат чай биэрэк устун хаамара дьалыһыйан түргэтиир. «ХС»

туохт.
1. Ким эмэ тугу эмэ толоруохтааҕын бэйэҥ эппиэтинэскэр ыл; кими, тугу эмэ көмүскээн тылгын биэр. ☉ Принимать на себя ответственность за обязательства другого лица, ручаться; взять на поруки кого-л. [Маҥ найгы киһи:] Бу киһигит балыыһа маһын уоран оскуолаҕа атыылаабыт
[Тимэп пий:] Дьэ, ити баар дии, м э ктиэ лээбит киһиҥ. Күндэ. «Биэр, т укаам, — Даарыйа эмээхсин сүбэлээн унаарыйда. — Охо ноостоох Мэхээлэ иккиэн мэктиэлииллэр буолбат дуо?» Амма Аччыгыйа
Баа һынайбыт [атын] атыытын тута аҕа лыҥ диир. Платон Алексеевич мэктиэ лээн сарсыҥ ҥа диэри, үп хомуйуохха диэ ри, иэс ыһы гынна. «ХС»
2. Кими, тугу эмэ сөбүлээн, биһирээн өйөө. ☉ Давать положительный отзыв о ком-чём-л., рекомендовать кого-л.
Микиитэ алтынньы бырааһынньыгар баартыйаҕа киириэх буолла. Дайыылап кинини мэктиэлиэх буолла. Амма Аччыгыйа
[Васька] тыраахтар ыларыгар көмөлөспүт, мэктиэлээбит табаарыстарын түһэн биэрбэтэҕинэ табыллар. В. Яковлев
3. көсп. Туох эмэ иһин тыыҥҥын толук уур. ☉ Жертвовать своей жизнью ради чего-л.
Ийэ дойду өрөгөйдүүрүн туһугар сырдык тыыннарынан мэктиэлээн сэриилэспит ньургун уоланнар ийэ лэригэр, уруй-айхал буоллун эһиэхэ. Амма Аччыгыйа

1. даҕ.
2. Өлгөм, дэлэгэй, баай-дуол, байылыат олохтоох. ☉ Зажиточный, богатый, обильный (о жизни). Өнөр ыал. Өнөр олох
   □ Баай талымнаах, Балым быйаҥнаах, Өнөр үскэмнээх, Өлгөм баайдаах дойду эбит. П. Ойуунускай
   Өрүү өйдүүбүн, өрүү таптыыбын Үрэхпин, тыабын, өнөр налыыбын, Хаартан, сулустан үөскээбит сыһыыбын! Л. Попов
3. Бөдөҥ, түргэнник улаатар, ситэр, бөдөҥүүр, талбыт курдук толуу. ☉ Отборный, лучший, крупный (о сорте; породе)
   Өҥнүүр дьылбыт эргийдэ, Өлбөт оҕо төрөөтө, Өнөр сүөһү үөскээтэ, Уруй-айхал улаатта, Үөрүү-көтүү үксээтэ, Өрөгөй-талаан үрдээтэ. Саха фольк. Эн үүннэрбит өнөр куоластаах бурдуккунан, оттообут отуҥ күөх салаатынан, күүтэр доҕоруҥ көтөн кэлэр кынатыгар куорсун-дабыдал үүннэрдиҥ. Т. Сметанин
4. аат суолт. Туох эмэ элбэҕэ, өлгөмө. ☉ Изобилие, богатство
   Тэриэлкэҕэ кэлбит куһу биилкэнэн Тэһэ анньары да сирбэтэрбин, Булчута суох урааҥхай сиэринэн Булт өнөрө диэн тугун билбэппин. С. Руфов
   Күһүн кукурузаҥ саамай өнөрүттэн түүтэхтээҥҥин биһиэхэ ыытаар. А. Фёдоров
   ср. монг. өнөр ‘многодетный’, др.- тюрк. унур ‘могущественный, сильный’

туохт.
1. Тиийэн кэл, үүн, буол. ☉ Начинаться, наставать, наступать (о времени, событии)
Маайа ынах хомуйа Барар кэмэ уолдьаста. С. Данилов
Ганнибал оһоҕу оттор: эбиэттиир уолдьаста. Н. Габышев
Власий Порфирьевич дьыалатын быһаарар уолдьаста. Н. Лугинов
2. Туохха эмэ сөп буол. ☉ Довольствоваться, удовлетворяться чем-л.
Быйылгынан бүтүөм, элбэх ынаҕы кыайан ыабат буоллум, бэйэм да сүөһүлэрбэр уолдьаһар инибин. П. Аввакумов
Сурук-сурук араас-араас. Сорох мөҕөр-этэр, сорох соҕотох уруйунан-айхалынан уолдьаһар. «ХС»
Ыттар аҥаардас уҥуоҕу тиниктииллэринэн эрэ уолдьаһарга тиийбиттэр. ПНО
3. Кимиэхэ, туохха эмэ түбэс. ☉ Попадать во что-л.; натыкаться на когочто-л.
Түрбүөннээххэ түбэстиҥ, уһуктаахха уолдьастыҥ (өс хоһ.). [Сөдүөччүйэ:] Охторуулаах олох Уодьуганыгар уолдьаһаҥҥын, Ороспуой сураҕырбыккын Ончу диэн отохтообоппун. А. Софронов
Улуу тунах ыһыахха Уолдьаспыппыт аатыгар Уопсай мустан тураммыт Ойдор ойон иһиэҕиҥ! С. Васильев

аат.
1. Үөрэх тэрилтэтигэр оҕону үөрэтэр идэлээх киһи, педагог. ☉ Учитель (учительница), педагог, преподаватель
Начаалынай кылаас учууталларыгар тиийэ Лоҥкуудаҕа көһөн кэлэн, тутуу үлэтигэр субуотунньук оҥортоотулар. М. Доҕордуурап
Мин урут билсибэтэх саҥа дьонум, араас идэлээхтэр — учууталлар, огурунуомнар, быраастар, устудьуоннар кытта бааллар. А. Бэрияк
Августина Николаевнаны үлэ, уруһуй, черчение учууталынан оскуолаҕа ыҥыран ыллылар. ПНИ АДХ
2. көсп. Кими эмэ туохха эмэ сирдээччи киһи, уһуйааччы, сирдьит. ☉ Глава учения, учитель, вождь
Улуу учуутал Ульянов-Ленин аатыгар Урааҥхай саха ырыаһытыттан Уруй-айхал буоллун! С. Зверев
Оо, улуу бөлүһүөк, ытыктабыллаах учууталым, тоҕо биир наадалаах тылы эппэккин? П. Ойуунускай
А.С. Пушкины нуучча классическай литературатын төрүттээччинэн, сэбиэскэй литература учууталынан ааҕаллар. В. Алданскай
◊ Учууталлар учууталлара калька. — үгүс көлүөнэ ыччаты иитэн-үөрэтэн таһаарбыт, үөрэх эйгэтигэр өр сылларга үлэлээбит, ытыктанар-убаастанар учуутал. ☉ Учитель учителей
Кини туһунан «сырдык төбө», «учууталлар учууталлара» диэн кэпсэтэллэрин истэрим. И. Семёнов