аат. Ардьанан бултуур киһи. ☉ Тот, кто рыбачит вершой
[Урут уруккуттан] Иһитчит эмээхсинтэн Ийэ ууһа үөскүүрэ, Ардьаһыт оҕонньортон Аҕа ууһа тахсара, Олоҥхоһут ууһуттан Улуус, нэһилиэк тыллара. С. Васильев

нареч
уруккутунан, уруккутун курдук

нареч.
урукку курдук

сыһ. Урут-уруккуттан, төрүкү, төрүөҕүттэн. ☉ С самого начала, от природы, с рождения
Мин төрүү билэбин — мин сирим Хоргуһу, сыылбаны сирэрин. С. Данилов
Доҕоор, ол иһин мин төрүү Олус кэнэн үөрүнньэҥмин. Р. Баҕатаайыскай
Мин төрүү булчут киһибин. Л. Попов
♦ Оҕо төрүү ыарыһах көр оҕо
Ити киһигит оҕо төрүү ыарыһах, мөлтөх киһи. И. Никифоров
Ийэттэн төрүү сыгынньах көр ийэ. Ол туран өйдөнөн көрүммүтүм: ийэттэн төрүү сыгынньах турар эбиппин. Н. Неустроев

1. даҕ. Хара маҥнайгыттан, төрдүттэн баар, төрүт. ☉ Изначальный, коренной
   Буулабы, төрүкү кулаагы, Мунньахха куолаһын быспыппыт. Р. Баҕатаайыскай
   Тоҥустар саамай былыргы, төрүкү олохторо соҕурууилин ыраах дойдуларга эбитэ үһү. ЛНКИСО-1938. [Курыканнар биир хайа эрэ салаалара] бэйэлэрэ аҕыйах ахсааннаах буоланнар, төрүкү олохтоохтору кытары булкуһан, устунан симэлийэн хаалбыттар. БИГ ӨҮөС
2. сыһ. суолт. Урут-уруккуттан, хара маҥнайгыттан; олох, букатын. ☉ С самого начала, изначально; совсем, совершенно
   Ылалларыгар аллаахтар эрээри, төннөрөр диэни төрүкү билбэттэр. У. Ойуур
   Аҕабыт төрүкү аҕыйах саҥалаах киһи, өрүү ыарытыйар буолан, ууну омурдан сылдьар курдуга. Н. Борисов

I
туохт. Күүскэ хамсанан (хол., үлэлээн, эрчиллэн) итииргээн баран, сойбокко тута аһаан эбэтэр тымныы ууну иһэн сыыстар (киһини да, көлөнү да этиллэр). ☉ Опиваться холодной водой сразу после большой физической нагрузки (о человеке; о разгорячённой лошади)
Куйааска дэлби сүүрэкэлээбит ньирэйи билбэккэ эмтэрэн, уруттаан өллө ини. Күннүк Уурастыырап
[Тиитэбис:] «Уруттаабат туһуттан, хара маҥнайгыттан наһаа туттан кэбиһиэ суохтааххыт, эти сыыйа үөрэтиллиэхтээх, тымныы ууну испэт куолута», — диэн эрдэттэн кытаанахтык сэрэппитэ. «Чолбон»
Кураанах отунан аһыыр аты аһатыах иннинэ уулатыытын кыайар буол да, хаһан да уруттаабат. ОМГ ЭСС
II
туохт. «Урут-урут» диэн саҥар (мороду туһунан). ☉ Клокотать (о чирке-клоктуне)
Үрэх күөллэригэр көҕөн маатыргыыр, мороду омуннаахтык бокуойа суох хойуутук уруттуур. В. Протодьяконов

I нареч. прежде, раньше, до того; урут эрдэ турарым прежде я вставал рано; кини үлэтин биһигиттэн урут бүтэрдэ он закончил работу раньше нас; харчытын урут (урутунан) ылбыт он получил деньги авансом.
II 1) запал (одышка, обычно у лошадей); 2) недомогание в результате чрезмерного употребления жидкости (при сильной жажде —*у* * *человека).

1. даҕ.
2. Урут буолан ааспыт кэмҥэ сыһыаннаах. ☉ Относящийся к давно прошедшему времени, прошлый, былой, давний
   Литература урукку үлэлэрин сыаналыырга кинилэр история хайа кэмигэр-кэрдиитигэр суруллубуттара хайаан да аахсыллыах тустаах. Амма Аччыгыйа
   Кырдьаҕас билигин даҕаны урукку эрчимиҥ баар эбит. С. Ефремов
   Биһиги бу да сырыыга эйэҕэстик, үөрэ-көтө көрүстүбүт уонна оҕо эрдэхпитинээҕи урукку доҕордоһуубут улам күүһүрэн, бөҕөргөөн истэ. А. Бэрияк
3. Бу иннинээҕи, ааспыттааҕы. ☉ Прежний, предыдущий
   Хаардьыт Бэргэн урукку сулуутунааҕар ордук элбэҕи үүрэн-түрүйэн аҕалбыт. Саха фольк. Дьөгүөссэ урукку ойоҕуттан биир уоллаах, оттон бу кэргэниттэн оҕото суох. А. Бэрияк
   Киһи бэйэтин урукку сыыһатын өйдөөбүт буоллаҕына эрэ, кэлэр өттүгэр итинниги иккиһин оҥорбот. Т. Сметанин
4. сыһ. суолт.
5. Урут, бу иннинэ буоларын курдук. ☉ Как и прежде, попрежнему
   Талба нэһилиэгэ маҥнай утаа уруккутунан олордо. Амма Аччыгыйа
   Дойдутугар тахсарыгар, уруккутугар холоон, мунду бөҕөнү сиэм дии саныыра да, биир мунду баһын хампы ыстаабатаҕа. Н. Якутскай
   Оо, бу киһи кырдьыбат да эбиккин, уруккуҥ курдук сыыдамҥын, үөрүнньэҥҥин. Софр. Данилов
   Арай Лида уку-суку соҕус, уруккутунуу наһаа мичилийэ үөрбэт. Т. Находкина
6. Өттүгэр аат дьөһүөлү кытта «бу иннинэ, урут» диэн суолталанар. ☉ С отыменным послелогом өттүгэр приобретает значение «до этого, раньше»
   Мин урукку өттүгэр дьон-норуот иннигэр тыл этэн, дакылаат оҥорон көрө илик этим. А. Бэрияк
   [Варвара:] Урукку өттүгэр маннык улахан баай, үтүө уруулаахпын диэн бэйэм кыра кыһалҕабын соҥнообот этим. С. Ефремов
   Никииппэрэп кинээс үс сүүсчэкэ сүөһүлээх, урукку өттүгэр наар атыыһыттыыр үгэстээх баай этэ. М. Доҕордуурап
7. аат суолт. Бу иннинээҕи ким, туох эмэ. ☉ Кто-что-л. до этого периода, прежде
   Биһиги уруккулары кытта аат былдьаспаппыт, кинилэр айаннарын салҕаан баран иһэр дьоммут. Амма Аччыгыйа
   Кини төрөөбүт сирин-дойдутун хас ойуурун, сыһыытын, уруккутун, билиҥҥитин ымпыгар-чымпыгар тиийэ билэр. Софр. Данилов
   Урукку эйигин эккирэтэр, хас хардыыҥ аайы тоһуйа сылдьар. Н. Лугинов
   ◊ Уруккута уруккутунан — уруккутун курдук, уларыйбатах. ☉ Оставаться таким же, не меняться
   Уруккута уруккутунан, кыракый уҥуохтаах, чап-чачархай бытыктаах, эбирдээх сирэйдээх. Амма Аччыгыйа
   Мин көрүүбэр, уруккута уруккутунан, өссө уойбут-топпут курдуга. Н. Босиков

I
сыһ.
1. Урукку кэмҥэ, оччолорго. ☉ Прежде, раньше, в те времена
Кини урут Иркутскайдааҕы уу ыстаансыйатын тутуутугар үлэлээбит. Суорун Омоллоон
Урут Лизаны кытта күүлэйдии сылдьан олорон кэпсэппит томторугар сытан эрэн, оччотооҕу кэрэ чаастарын ымпыгар-чымпыгар тиийэ аттара санаабыта. Д. Таас
Урут Үчүгэйгэ биир эмэ саха балаҕана онно-манна бытанан олорор буолара. Н. Заболоцкай
2. Ким эмэ иннинэ, бастакынан (тугу эмэ оҥор). ☉ Опережая кого-л., первым (делать что-л.)
Мариса урут сүүрэн тиийэн, дьиэтин айаҕын тэлэйэ баттаата. Эрилик Эристиин
Ким урут солоон бүтэрбит киһини испииһэктээн иһэр дуоската оҥоруохха. М. Доҕордуурап
Оннооҕор игирэлэртэн урут түспүт убай буолар. М. Чооруоһап
♦ Урут түс — ким эмэ тугу эмэ гыныахтааҕын быһа түс, бастакынан оҥоро сатаа. ☉ Опережать кого-л. в чём-л., стремясь выделиться, выглядеть лучше кого-л.
Урут түһэн, аатыра охсоору гынар буоллаҕыҥ буолуо. Амма Аччыгыйа
Ордук дьон буолан, урут түһэн аһата оҕустахтара дии. «Чолбон»
Охоноос урут түһэн этэн кэбистэ. «ХС»
◊ Урут ааспыт кэм тыл үөр. — хайааһын саҥарыах быдан иннинэ буолбутун көрдөрөр кэм. ☉ Давнопрошедшее время глагола
Урут ааспыт кэм буолар халыыба -быт, буолбат халыыба -батах сыһыарыынан үөскүүр. ФГГ СТ. Урут сыһыат туохтуур тыл үөр. — сүрүн хайааһын буолуон иннинэ оҥоһуллар хайааһыны көрдөрөр туохтуур халыыба. ☉ Деепричастие предшествования
Урут сыһыат туохтуур олус киэҥник туттуллар, онон ардыгар этиигэ хас да төгүл субуруччу туруон сөп. ФГГ СТ. Урут түс – бастакынан бар, айаннаа. ☉ Идти, уходить, ехать первым, опережать кого-л.
Бастаабатахпына, кини бастыа, урут түспүт арыый барыстаахха дылы буолуо. Амма Аччыгыйа
Атын ыҥыырдыы турдаҕына, ыалга сылдьыам диэн баран, урут түһэн кэбистим. «Чолбон»
Өрүс уута манан сатала суох синньиир эбит, аара хас да борохуоту ситэн урут түстүбүт. Күрүлгэн
ср. др.-тюрк. бурун, оза ‘прежде, раньше’, с.-юг. ор ‘в древности, когда-то’, монг. ур ‘прежде, раньше’
II
тыаһы үт. т. Мороду саҥатын үтүктүү. ☉ Подражание голосу чирка-клоктуна
Ол быыһыгар атыыр мородулар саҥалара «урут-урут» дэтэлээн ылаллара. С. Васильев
«Урутурут», — диэн үрүтүн үөһэ этэнтыынан, кутан-симэн кэбистэ мороду. Р. Кулаковскай

I
1. аат.
1. Ким эмэ өбүгэтэ; ким эмэ төрөөбүт-үөскээбит силиһэмутуга, удьуора, ууһа. ☉ Предок; происхождение, корни
Хайабыт да төрдүгэр суруксут буолбут удьуорбут суоҕа, эн да суруксут буоларыҥ баһа биллибэт. А. Софронов
Моисей Ефимов төрдө Дьааҥы киһитэ. Багдарыын Сүлбэ. Сахалар төрүттэрэ Омоҕой уонна Эллэй соҕурууттан бу Өлүөнэҕэ кэлэн олохсуйбуттара, ол дьон удьуордарыттан улуустар, нэһилиэктэр төрүттэрэ үөскээбиттэрэ диэн сэһэннэр бааллар. ССЛИО
2. Туох эмэ үөскүүрүгэр олох, тирэх буолар туох эмэ; туох эмэ үөскээбит силиһэ-мутуга. ☉ То, что даёт начало чему-л., источник; основа, почва для возникновения чего-л.
Алгыс үөскээбит төрдө былыргы дьон дьарыктарыттан, мифологическай өйдөрүттэн-санааларыттан, итэҕэллэриттэн ситимнээх. Саха фольк. Бэйэбиттэн ордук, ордук киэҥ өйдөөх, ыраас сүрэхтээх буолуохпун баҕарабын. Үүнэриҥ төрдө ол ээ. Амма Аччыгыйа
Прототип — айымньы геройун суруйууга төрүт буолбут киһи. ПНЕ СТ. А. Кулаковскай, А. Софронов, Н. Неустроев айымньылара профессиональнай тыйаатыр үөскүүрүгэр төрүтү, бөҕө олоҕу биэрбиттэрэ. «ХС»
△ Туох эмэ (хол., ханнык эмэ наука уобалаһын) сүрүн, тутаах өттө. ☉ Основа, фундамент, база чего-л. (напр., какой-л. отрасли науки)
Константин үөрэх төрүттэрин баһылыырга туох баар сыратын биэрбитэ, кыһамньытын уурбута. П. Филиппов
Ханнык баҕарар улахан, киэҥ далааһыннаах үлэни сатаан тэрийиэххэ, былаанныахха, научнай төрүккэ олоҕурбут сөптөөх методологическай базаны булуохха наада. ПДИ КК
3. Туох эмэ саҕаланар сирэ, миэстэтэ. ☉ Место, где берёт начало что-л., исток
Үрүйэ төрдө ыраас кырдал эбит. Амма Аччыгыйа
Аттаахтар, сатыылар бары туох да бэрээдэгэ суох булкуһан, күөл мууһун устун, сапка тиһиллибит оҕуруо курдук субуруһан, өлүү-алдьархай күүппүт аппатын төрдүгэр тиийэн кэллилэр. Эрилик Эристиин
4. Туох эмэ саҕаланар алын өттө (хол., киһи-сүөһү этин-сиинин чааһа, үүнээйи, туттар сэп, оҥоһук киэнэ). ☉ Основание, нижняя часть чего-л. (напр., части тела человека, животного, растения, инструмента, изделия)
[Бухатыыр] сөмүйэтин төрдүгэр диэри алтан ыаҕаска батары биэрдэ: сөмүйэтэ төрдүнэн түһэн хаалла. ПЭК ОНЛЯ III
Сэргэ төрдүттэн, дьиэҕэ диэри күөх оту тэлгэтэн кийиити сиэтэн киллэрбиттэр. Саха фольк. Буолак саҕатыгар үүммүт икки үрүҥ сибэккиттэн биирдэстэрин төбөтө быстан, төрдүгэр түһэн сытар. Суорун Омоллоон
Бэрт уһуннук астаһан баһымньытын угун төрдүн туурда. М. Доҕордуурап
5. көсп. Туох эмэ төрүөтэ, биричиинэтэ. ☉ Основание, причина чего-л.
Олох сатамматын төрдө диэн — киһи киһиэхэ мэһэйдэһэриттэн буолар эбит быһыылаах. А. Софронов
Норуот олоҕун үчүгэйдик билии — суруйааччы үлэтэ, ситиһиилэнэрин төрүтэ. Софр. Данилов. Иирсээн баар эбит Эстэрбыстар төрдө; Өһүөннэһии баар эбит Өлөр-сүтэр Өһүллүбэт төрүтэ; Ньоҕойдоһуу баар эбит Ньохчойуохха диэри Ночоотуруу төрүөтэ!… Р. Баҕатаайыскай
6. мат. Ханнык эмэ истиэпэҥҥэ таһаарыыга атын чыыһыланы биэрэр кэриҥ. ☉ Величина, которая при возведении её в ту или иную степень даёт новое число, корень. Кыбадырааттаах тэҥнэбил төрүтэ. Элбэх-чилиэн төрүтэ
2. даҕ. суолт.
1. Үтүө дьонноох, үчүгэй силистээх-мутуктаах, удьуор. ☉ Со знатными предками в роду, унаследовавший знатные корни, потомственный, родовитый
Хайа, эн кэм дойдулаах, дьонноох төрүт киһи буоллаҕыҥ дии, оттон мин эрэйдээх ийэ-аҕа диэни билбэтэҕим, киһини билиэхпиттэн ыал устун сылдьан иитиллибитим. Күндэ
Кини [Алексей Лукич] төрүт көлүөнэ нуучча, Угрень киһитэ этэ. Г. Николаева (тылб.)
2. Урут-уруккуттан баар, урукку, төрүкү. ☉ Существующий с самого начала, традиционный, исконный
Эмээхситтэрбит эрэйдээхтэр! Төрөөбүт төрүт норуоппут үйэлэргэ үөдүппүт эйэҕэһин, ыалдьытымсаҕын туоһулара, урукку олох уларыйбатах үтүө лоскуйдара! Далан
Саха киһи, төрүт үгэһинэн, Ыҥырбыта буолуо ыалдьытын, Бэйэтэ, инники түҥ-таҥ түһэн, Аспыта буолуо ураһатын. И. Эртюков. Саха төрүт тылларыгар аҕыйах тыл икки бүтэй дорҕоон сэргэстэһиитинэн бүтэр, холобур, бэрт, түөрт, кыырт, о. д. а. ПНЕ СТ
3. Туохха эмэ сүрүн, тутаах буолар. ☉ Касающийся самых основ, корней чего-л., основной, самый главный
Кулаак төрүт санаата чааһынай бас билии сүппэтигэр баҕарыы, мөккүһүү буолар. Суорун Омоллоон
Ыраахтааҕы былааһын тутулун төрүт акылааттарын, баһылыктыыр кылаастар олохторун Л.Н. Толстой «Тиллии» диэн арамааныгар сытыытык кириитикэлээбитэ. Софр. Данилов
♦ Куһаҕан киһи кулгааҕа кутуругун төрдүгэр көр кулгаах. Ити киһини мөҕөн-этэн да диэн, куһаҕан киһи кулгааҕа кутуругун төрдүгэр буоллаҕа. Төрдө өтөр, төбүрэҕэ күөрэйэр — ханнык эмэ түгэҥҥэ ким эмэ соччото суох удьуора, куһаҕан кэмэлдьилээх төрүттэрин утумнаабыта биллэн-көстөн кэлэр. ☉ Даёт о себе знать чьё-л. неблагородное происхождение (в какой-л. ситуации)
Төрдө өтөр, төбүрэҕэ күөрэйэр буоллаҕа дии. Биир ынахтаах Ырыыһай уолуттан итинтэн атын тахсыа дуо? «ХС»
Төрдүгүттэн туттар көр туттар. Ойуун төрдүттэн туттарбыт
Төрөөбөтөх ойуун таҥарата түспүт, сүдү ойуун үчүгэйдик уһуйдаҕына, улуу ойуун буолар киһи үөскээбит диэн сорох ойууннар төлкөлөөбүттэр. Болот Боотур
Биир аймах эбэтэр биир түөлбэ ыалтан элбэх сэттэ, аҕыс, тоҕус киһи иирэн ыарыйдахтарына былыргы саха Тоҕус Уйгуур кыргыттарын төрдүттэн туттаран иирэн ыалдьаллар диэн ааттыыра үһү. ССЛИО
Төрдүгэр тиэрт (тиий) — төрдүгэр-төбөтүгэр тиэрт (тиий) диэн курдук (көр тиэрт). Уулаах туох да быһаарыыта суох мэктиэ тылын биэрдэ уонна ол мэктиэ тылын төрдүгэр тиийэ ырытыһар суох буолла. Эрилик Эристиин
Төрдүн түөс көр түөс I. Ити да төрдүн түөһэн көрдөххө, биһигиттэн ситимнээх дьыала буолуо эбээт. Амма Аччыгыйа
[Бэрт Хара уонна Бөтүҥнэр] дөксө онтон кэнники билсэн, кэпсэтэн төрүттэрин түөспүттэрэ, уруулуу буолан таҕыстылар. Эрилик Эристиин
Төрдүттэн түөр көр түөр. Судаарыстыбаннай уонна административнай өттүнэн биһиги уопсастыбаны утары быһыыны төрдүттэн түөрэргэ кытаанах дьаһаллары ылаттаабыппыт уонна ылаттыы туруохпут. Л. Брежнев (тылб.)
Төрүт киһи (ыал) төрүөҕэ, ытык киһи (ыал) ыччата (ыамата) көр төрүөх. Эттэрэппэтэр Эн даҕаны Ытык ыал Ыамата буоллаҕыҥ, Төрүт ыал төрүөҕэ буоллаҕыҥ. П. Ойуунускай
◊ Олох төрдө — ким, туох эмэ олоҕун сүрүннүүр туох эмэ. ☉ Основа чьей-л. жизни. Оттон билигин буолаары буолан, сир үллэһигин туһунан, тыа сиригэр үйэ-саас тухары үөдүйэн үөскээбит олох төрдүн уларытан тутар революционнай үлэ туһунан дакылаат оҥорон эрдэҕим… А. Бэрияк
Бурдук барахсан — киһи олоҕун төрдө, уйгу-быйаҥ акылаата, киһи аймах сайдыытын кэрэһитэ буолаахтаатаҕа дии. П. Егоров. Оһох төрдө — саха балаҕанын ортотугар турар көмүлүөк оһох кэлин хараҥа өттө. ☉ Тёмная, задняя сторона якутского камелька, стоящего в центре юрты
Оҕо маһын сүкпүтүнэн дьиэҕэ киирэн оһох төрдүгэр быраҕар. Күндэ
Кыра оҕолор орон улаҕатыгар, оһох төрдүгэр түһүтэлээтилэр. Амма Аччыгыйа
Тохсунньу чугаһыгар «күн кутуйах хаамыыта уһуур». «Ороһооспоҕо оһох төрдө сырдыыр» диэн буолар. КНЗ ОО
Өлүү чөркөчүөк төрдө көр өлүү I. Хараҕым кырыытынан өлүү чөркөчүөк төрдүнэн өҥөйөн көрдүм. П. Ойуунускай
Өрүс төрдө көр өрүс. Ол өрүс адьас муораҕа түһэр төрдүгэр, үрэх уҥуор-маҥаар өттүгэр, биэстии-алталыы ыал чөмчөх буола-буола олороллор эбит. А. Софронов. Суол төрдө — 1) икки эбэтэр хас эмэ суол быһа охсуһар, арахсар сирдэрэ. ☉ Место пересечения дорог, перекрёсток, распутье
Ол эрээри сэрэххэ-ханныкка үрүҥнэр куорат сүрүн сирдэрин бөҕөргөтүнэн, суол төрдүлэригэр тоһуурдарын туруортаан олорбуттара. П. Филиппов; 2) ханна эмэ барар, ханнык эмэ туһаайыылаах, хайысхалаах суол саҕаланар сирэ. ☉ Место, где начинается дорога, ведущая куда-л. Уолаттар Нуотара суолун төрдүттэн, дэриэбинэ арҕаа кытыытынан төттөрү бараллар. Н. Якутскай
Уулаах …… Дьаҕалыыр суол төрдүн диэки ньолох гынан көрөн кэбистэ. Эрилик Эристиин; 3) көсп. киһи олоҕор ханнык эмэ кэрдиис кэм саҕаланыыта. ☉ Начало какого-л. этапа, периода в чьей-л. жизни
Киһини дьахтар айыыга, куһаҕан суол төрдүгэр тэбэр. Н. Неустроев
Онон олох суолун төрдүгэр таһааран биэрбит, күндүтүк саныыр дьоннорбун, учууталларбын хайдах умнуомуй! ВВ ТТ
Төрүт дьон көр дьон. Хайа, биһиги даҕаны мааны, үтүө, төрүт дьон буоллахпыт, төһө да кырыйдарбыт. Н. Неустроев. Төрүт олохтоох — ханна эмэ урут-уруккуттан олорор киһи. ☉ Коренной житель, старожил, абориген
Европеецтар кэлиэхтэригэр диэри төрүт олохтоохтор сири оҥоруунан да, сүөһүнү иитиинэн да дьарыктаммат этилэр. КВА МГ
Төрүт өбүгэ көр өбүгэ. Кыталыктааҕы баһылаан олорбут Байбааскы кинээс төрүт өбүгэлэрин ууһаабатах, дириҥ эргитиилээх, өйдөөх киһи этэ. А. Софронов
Төрүт өбүгэ саҕаттан саха киһитэ өлбүтүн да кэннэ өтөҕүн үүтүттэн күөх буруо унаарыан баҕарара. А. Сыромятникова. Төрүт сокуон — судаарыстыба сүрүн сокуона. ☉ Основной закон государства, конституция
Биһиги саҥа Төрүт сокуоммут киһи олоҕун саамай төрдүн таарыйар гражданнар бырааптарын, көҥүллэрин лаппа кэҥэттэ. ФММ ДьКС. Сиэссийэ үлэтин ахсыс күнэ бүтүннүүтэ Саха өрөспүүбүлүкэтин Төрүт Сокуонун — Конституциятын бырайыагын дьүүллэһиигэ ананна. «Саха с.». Төрүттээтэр төрүт — туох эмэ саамай сүрүнэ, тирэҕэ. ☉ Основа основ чего-л.
Туохха барытыгар төрүттээтэр төрүтүнэн үлэ буолар диэн ааҕыллар. «Кыым». Төрүтү таһаар мат. — анал бэлиэ анныгар баар чыыһыла ханнык чыыһылаҕа истиэпэннэммитин, кини кэриҥин быһаар, бул. ☉ Извлекать корень
Төрүтү сөпкө таһаарбыппытын истиэпэҥҥэ үрдэтэн бэрэбиэркэлиэхпитин сөп. <Үс күлэр> Ньүкэн <Үөдэн> түгэҕэ (төрдүгэр) көр ньүкэн. Илин эҥээргэ Дуолан хара диэн Ньүкэн Үөдэн түгэҕиттэн да күөрэйбитэ, Халлаантан да түспүтэ биллибэт Туйгун Боотураат баар буолла. И. Гоголев
ср. др.-тюрк. төз ‘корень, основа, сущность’, ср. кирг. төрө ‘господин (эпитет властительного богатыря)’
II
сыһ. Букатын, адьас, ончу. ☉ Вовсе, совсем, совершенно
Барбаппын диэтим да — биир тыл: төрүт, киһи курдук эрдэхпинэ, барыам суоҕа. Н. Неустроев
Бэйэҥ ураты куолаһа суох, атын дьону үтүктэн саҥарар буоллаххына, айар үлэҕэ төрүт дураһыйбатыҥ ордук. Софр. Данилов
Хамначчыт дьахтар, төрүт да аанньа аһаабат эрэйдээх, сирэйэ кубарыйан хаалтын, күлүүһү аһыытыгар тарбахтара титирэстээн, мөхсөн ылбыттарын Болот көрөн ааспыта. Н. Заболоцкай