уһун-киэҥ 3 диэн курдук
Тулаайах киһи, ыал соҕотох оҕото, туох элбэх уһун-кэтит уруулаах буолуой? Н. Габышев

ньидьи-бараан ыал кэпс. — барыта бары ситэри-толору ыал (оҕолордоох, дьиэлээх-уоттаах). ☉ Семья, живущая в полном достатке (т. е
имеющая детей, хозяйство). Оҕолоро, ньидьибараан ыал дьон, холкуос үлэтиттэн орпоттор. П. Аввакумов
Билигин дьиэлээх-уоттаах, оҕолоох-уруулаах ньидьибараан ыал буоллахпыт. «ХС»

даҕ.
1. Туоратынан киэҥ, иэннээх. ☉ Широкий (большой в поперечнике)
Кэтит кур. Кэтит сарын. Кэтит өрүс.  Хос ортотугар кэтит олох маска тиэрэ түһэн, Уйбаан оҕонньор …… нухарыйа олорор эбит. Амма Аччыгыйа
Бу өрүс чычаас. Кэтитинэн да киһи өрүс диэн ааттыар сатаммат. Т. Сметанин
2. үрд. Уйаара-кэйээрэ, улаҕата биллибэт киэҥ (үксүгэр дойду, халлаан, муора эҥин туһунан). ☉ Обширный, необозримый, беспредельный, безграничный (обычно о стране, океане, небе и др.)
Килбиэннээх халлааным кэтит иэнигэр, Кини үрдүнэн хоодуот хотой Төгүрүйэтөгүрүйэ чаҥырҕаата. П. Ойуунускай
Муора, эн кэтит киэҥ таһааҥ Муҥкук санаабын киэр үүрдэ. Дьуон Дьаҥылы
Тула уйаара-кэйээрэ биллибэт, оччолорго киһи-сүөһү үөскээн-үөдүйэн иччилии илик кэтит, киэҥ тайҕата иҥиэттэн сыппыта. Н. Заболоцкай
3. көсп., үрд. Бөҕө туруктаах, бигэ, халбаҥнаабат көрүҥнээх (үксүгэр байылыат олох, баай-дуол туһунан). ☉ Прочный, основательный, крепкий (обычно о зажиточном хозяйстве)
Кини киһи да кэп суоруна, кэтит ордуута долгуйан мөхсөн хамсаатаҕына — кыырпах кыра таастар лачыгырыы тоҕуннулар. Ньургун Боотур
Улуу абаҕам — үрдүк Чоочо Киэҥ ыырын киэптээтим, Кэтит баайын үрэйдим. Күннүк Уурастыырап
4. көсп. Үтүө кэскиллээх, соргулаах. ☉ Раздольный, с размахом; обширный
Килбиэннээх кэтит чигдибин Кирдииркиртитэр буолаайаҕыт. П. Ойуунускай
[Баай Барылаах] Киэҥ тэлгэһэ саҕа Кэтит сэксэни тэрийдим! Өксөкүлээх Өлөксөй
Кэлэр кэрэ кэскилбит иннигэр, Кэтит олохпут туһугар …… Кэннибитинэн кэхтиэхпит суоҕа! С. Зверев
Уһун, кэтит, сырдык суол оҕо дьоҥҥо тыргыллар. Эллэй
♦ Кэтит кэскил (кэскиллээх) — дьоллоох-соргулаах, инники өттүгэр туругурар кыахтаах. ☉ Счастливая судьба, крепкая, надежная счастливая будущность (имеющий счастье в будущем)
Икки атахтаах Кэтит кэскилэ, дьоллоох олоҕо отчут-масчыт, кулут күүһүнэн оҥоһуллубута. П. Ойуунускай
Кэтит кэскиллээх Кэрэ кыыс оҕону кэргэннэниҥ. С. Зверев
Кэтит кэһии — көр кэһии I. Уйгу-быйаҥы олохтоно, кэтит кэһиини тэллэхтэнэ, …… алаас сыһыы быһаҕаһын саҕа араҕас чачыры анньа киирдиннэр. Ньургун Боотур. Кэтит суолун кэһимэ (уһун суолун оймоомо) фольк. — улуу, сүдү уонна кутталлаах киһиэхэ (бухатыырга) мэһэйдэһимэ, суолугар туора турума. ☉ Не переходи его широкую дорогу (не перебегай его длинную дорогу — формула-предупреждение об опасности противиться грозным, сильным богатырям)
Кэтит суолун Кэспэт буолуҥ, Уһун суолун Оймообот буолуҥ. П. Ойуунускай. Кэтит (кэнчээрилээх) уруулаах (киэҥ аймахтаах) фольк. — дириҥ силистээх, киэҥ улахан халыҥ уруулаах-аймахтаах (онон өлөн-охтон биэриэм суоҕа диэн этэр олук). ☉ Имеющий большую родню, глубокую родословную (фольк. формула, обозначающая, что с говорящим не просто справиться, что он не пропадет)
Мин диэтэх киһи эн эрэйдээх курдук буолуом дуо? Киэҥ аймахтаах, кэтит уруулаах киһибин. Ньургун Боотур
Доҕорум …… кэтит кэнчээрилээх буолууһуккун! П. Ойуунускай

аат.
1. Кими эмэ кытта биир дьиэҕэ, кыбартыыраҕа эбэтэр хоско бииргэ олорооччу киһи. ☉ Сожитель, квартирант (живущий с кем-л. вместе в одном доме, квартире или комнате)
Биһиги дьукаахтарбыт, Соппуруонаптар, куоракка олорор Алампа диэн уруулаахтар эбит. Амма Аччыгыйа
«Дьукааҕыам, мин эйиэхэ аһым үчүгэйин талан биэрэрим. Эн буоллаххына аһыҥ куһаҕанын талан биэрэҕин. Эһиил мин эйигиттэн арахсыам», - диэхтээбит [чыычаах]. Суорун Омоллоон
Кини биһикки куойкаларбыт кэккэ түбэстилэр. Кини миэнэ чугас дьукааҕым, ыкса ыалым буолла. Н. Заболоцкай
2. көсп. Киһини кытта куруук бииргэ, тэҥҥэ сылдьыһар туох эмэ. ☉ Что-л. отвлеченное, все время присутствующее в сознании человека
Куһаҕаны кытта эйэлэһэн, дьукаах олоруу. Үгүс үтүө дьон итэҕэстэрэ ол баар. Н. Лугинов
Өлүү, бааһырыы да сэрииһит ыкса ыала, чугас дьукааҕа быһыылаах. Ф. Софронов
Мунар-тэнэр, туоххаһыйар Санаа дьукаах киирдэҕинэ, Курус ырыа тылларыгар Холбоор нарын иэйиигинэ. Чэчир-72
эвенк. дьулкааки

туохт.
1. Ситэн-хотон силигилээ; ууһаа-тэний. ☉ Расцветать; размножаться
Субу аан дойду Иччитэ буолан ньидьирээбит …… Аан Алахчын Хотун эбэкэм! П. Ядрихинскай
Бэйэм да хайдах-туох буоларым биллибэккэ сылдьан, хайдах да ыал буолан, оҕо төрөтөн ньидьириир кыаҕым суох. Н. Лугинов
Оскуолаҕа бииргэ үөрэммит оҕолоро билигин оҕо-уруу төрөтөн, кэргэн-ыал буолан ньидьирээн олороллорун көрдөҕүнэ, тоҕо эрэ ымсыыран, ордугурҕаан кэлэр. ЭКС ТБТ
2. кэпс. Кыаммат соҕустук, тиийиммэттик-түгэммэттик олор (хол., элбэх оҕолоох буолан). ☉ Жить в бедности, испытывая нужду (напр., по причине многодетности)
Үгүс оҕолоох-уруулаах, ыарыһах кэргэттэрдээх эрэйдээхтэр самнаспыт эргэ дьиэлэргэ ньидьирээн олороохтууллар. П. Аввакумов
[Эмээхсин] арай биирдэ оннук ньидьирээн олордоҕуна, «соҕурууҥҥу мааны луохтуур кыыс» көтөн түспүт. Л. Попов
Син ыал ийэтэ буолан, оҕолонон-урууланан, бу ньидьирээн олорбут. П. Ламутскай (тылб.)
ср. монг. жижигрэ ‘раздробляться’

туохт.
1. Саппахтан, чараас былыт, туман бүрүйэн күлүгүр, балаадый (күнү, халлааны этэргэ). ☉ Заволакиваться лёгкими облаками, туманом и т. п., тускнеть (о солнце, небе)
Өндөл дьүрүс халлаан Өһөхтүйэ өлбөөдүйдэ, Сандал маҥан халлаан Саппаҕыра сабыһынна. С. Тимофеев
Сарсыардаттан да былыттаах, саппаҕырбыт күн саҕаланан, мин «Көмүс гектар» үлэ-сынньалаҥ лааҕырыгар саараҥныы-саараҥныы баран истим. «ББ»
△ Сырдык дьүһүҥҥүн сүтэрэн, хараар, хараҥатый, күлүгүр. ☉ Теряя ясность, яркость, становиться тёмным, тусклым (о теле и предметах). [Сабыйа Баай хотун] Хоҥорой дуопсун тумулугар Самаан сайын дайдытын Сайаҕас салгыныгар Саппаҕырбыт этин Сайа оҕустаран Салгылаан баран, …… Аал уотугар, Алаһа дьиэтигэр Айхаллаан киирбит эбит… П. Ойуунускай
Сандаарар сайылык Саппаҕыра нуурайда. С. Васильев
2. Сабыстыбыт, балаҕырбыт дьүһүннэн (хол., утуктаан, санааҕа ылларан). ☉ Становиться хмурым, сумрачным, мрачнеть, «раскисать» (напр., от усталости или неприятных переживаний)
[Катя] соторутааҕыта ытаан саппаҕырбыт сирэйигэр хайыы-үйэ үөрүү эрэ күлүмэ өрөгөйдөөбүтэ. Н. Лугинов
Биһиги манна чугас уруулаах этибит, олус ымсыы, кэччэгэй, саппаҕырбыт харахтаах, ааттыын Сабыстай диэн киһи. Н. Заболоцкай
Уол эмээхсин арбысарбы буолбутуттан, сирэйэ-хараҕа саппаҕырбытыттан дьиксинэ санаабыта. Э. Соколов
«Тоҕо саппаҕырдыҥ, иирсэн кэллиҥ дуу, тугуй?» — диэн ийэтэ ыйытта. Кэпсээннэр
3. көсп. Кэхтэн-самнан өлбөөр, өлбөөдүй. ☉ Омрачаться чем-л., блёкнуть, меркнуть (напр., о мыслях, счастье)
Мөлтүүр-ахсыыр кэмҥэ саныыр санаа саппаҕырар, өйдүүр өй күлүктүйэр буолар да эбит. Н. Абыйчанин
Саас тухары саппаҕырбат саргы-өрөгөй сандаарыйдын! С. Васильев
Дьоллоох буолуҥ, тапталгыт хаһан даҕаны саппаҕырбатын. В. Протодьяконов
Умсугуйдум кини саппаҕырбат сарсыҥҥы сардаҥалаах күнүгэр, кини киэҥ кэскилигэр, уһун олоҕор. Г. Нынныров

1. даҕ.
2. Урут буолан ааспыт кэмҥэ сыһыаннаах. ☉ Относящийся к давно прошедшему времени, прошлый, былой, давний
   Литература урукку үлэлэрин сыаналыырга кинилэр история хайа кэмигэр-кэрдиитигэр суруллубуттара хайаан да аахсыллыах тустаах. Амма Аччыгыйа
   Кырдьаҕас билигин даҕаны урукку эрчимиҥ баар эбит. С. Ефремов
   Биһиги бу да сырыыга эйэҕэстик, үөрэ-көтө көрүстүбүт уонна оҕо эрдэхпитинээҕи урукку доҕордоһуубут улам күүһүрэн, бөҕөргөөн истэ. А. Бэрияк
3. Бу иннинээҕи, ааспыттааҕы. ☉ Прежний, предыдущий
   Хаардьыт Бэргэн урукку сулуутунааҕар ордук элбэҕи үүрэн-түрүйэн аҕалбыт. Саха фольк. Дьөгүөссэ урукку ойоҕуттан биир уоллаах, оттон бу кэргэниттэн оҕото суох. А. Бэрияк
   Киһи бэйэтин урукку сыыһатын өйдөөбүт буоллаҕына эрэ, кэлэр өттүгэр итинниги иккиһин оҥорбот. Т. Сметанин
4. сыһ. суолт.
5. Урут, бу иннинэ буоларын курдук. ☉ Как и прежде, попрежнему
   Талба нэһилиэгэ маҥнай утаа уруккутунан олордо. Амма Аччыгыйа
   Дойдутугар тахсарыгар, уруккутугар холоон, мунду бөҕөнү сиэм дии саныыра да, биир мунду баһын хампы ыстаабатаҕа. Н. Якутскай
   Оо, бу киһи кырдьыбат да эбиккин, уруккуҥ курдук сыыдамҥын, үөрүнньэҥҥин. Софр. Данилов
   Арай Лида уку-суку соҕус, уруккутунуу наһаа мичилийэ үөрбэт. Т. Находкина
6. Өттүгэр аат дьөһүөлү кытта «бу иннинэ, урут» диэн суолталанар. ☉ С отыменным послелогом өттүгэр приобретает значение «до этого, раньше»
   Мин урукку өттүгэр дьон-норуот иннигэр тыл этэн, дакылаат оҥорон көрө илик этим. А. Бэрияк
   [Варвара:] Урукку өттүгэр маннык улахан баай, үтүө уруулаахпын диэн бэйэм кыра кыһалҕабын соҥнообот этим. С. Ефремов
   Никииппэрэп кинээс үс сүүсчэкэ сүөһүлээх, урукку өттүгэр наар атыыһыттыыр үгэстээх баай этэ. М. Доҕордуурап
7. аат суолт. Бу иннинээҕи ким, туох эмэ. ☉ Кто-что-л. до этого периода, прежде
   Биһиги уруккулары кытта аат былдьаспаппыт, кинилэр айаннарын салҕаан баран иһэр дьоммут. Амма Аччыгыйа
   Кини төрөөбүт сирин-дойдутун хас ойуурун, сыһыытын, уруккутун, билиҥҥитин ымпыгар-чымпыгар тиийэ билэр. Софр. Данилов
   Урукку эйигин эккирэтэр, хас хардыыҥ аайы тоһуйа сылдьар. Н. Лугинов
   ◊ Уруккута уруккутунан — уруккутун курдук, уларыйбатах. ☉ Оставаться таким же, не меняться
   Уруккута уруккутунан, кыракый уҥуохтаах, чап-чачархай бытыктаах, эбирдээх сирэйдээх. Амма Аччыгыйа
   Мин көрүүбэр, уруккута уруккутунан, өссө уойбут-топпут курдуга. Н. Босиков

аат.
1. Ханнык эмэ быһыы-майгы үөскэтэр туруга. ☉ Состояние, обусловленное каким-л. обстоятельством, положение
Юра, эн, мин курдук, итинник сааттаах, кыбыстыылаах балаһыанньаҕа түбэспэккэр баҕарабын. Софр. Данилов
Төһө да быстар дьадаҥытын иһин, Уйбаанчык сайын кэм холкутук тыынар. Оттон кыһын кини балаһыанньата тосту уларыйар, кыһалҕата-кырыымчыга элбиир. ФЕВ УТУ
Быйыл саас эрдэлиир чинчилээх. Оччоҕо хонуу сааскы үлэлэрэ саҕаланыыларыгар бэлэмэ суох буолан биэрэр балаһыанньа үөскүүр кутталлаах. «Кыым»
2. Туохха эмэ төрүт буолар бигэргэтии, өй-санаа. ☉ Утверждение, мысль, лежащие в основе чего-л., положение
Бу «Минпроска» тэнитиллибит уопсай сүрүн балаһыанньалар, бүтүннүүтүнэн ыллахха, билиҥҥи бириэмэҕэ даҕаны адьаһын сөптөөхтөрүнэн хаалаллар. К. Маркс (тылб.)
Утарсыы – сайдыы ис төрдө буоларын туһунан научнай балаһыанньаны диалектическай материализм быһаарбыта. ДИМ
Марксизм-ленинизм төрүт балаһыанньаларынан салайтаран олох кырдьыгын, үйэ кырдьыгын дириҥник, киэҥник, арылхайдык көрдөрүү – М.А. Шолохов генийин дьикти күүһэ. Софр. Данилов
3. Уопсастыба олоҕун быһыыта-майгыта. ☉ Обстановка общественной жизни, положение
Толстой крепостной быраап баарын тухары ханнык даҕаны быстах-остох дьаһаллар бааһынайдар балаһыанньаларын тупсарар кыахтара суоҕун көрдөрбүтэ. Софр. Данилов
Маҥнай нуучча хас даҕаны народнай ырыаларын биэрдилэр, онтон фроннааҕы балаһыанньаны кэпсээтилэр. Т. Сметанин
Саха прозатыгар дьахтар балаһыанньата кини атаҕастаныыта хара маҥнайгыттан көтөҕүллүбүтэ. ФЕВ УТУ
4. Быраабылалар, сокуоннар хомуурдара (туох эмэ биир боппуруоһу тула). ☉ Свод правил и законов (в области чего-л.), положение
Киин Ситэриилээх Кэмитиэт хайыы үйэҕэ быыбар балаһыанньатын бигэргэттэ, ону маассаҕа тириэрдии – уталытыллыбат сорук. У. Нуолур
Народнай тыйаатырдар балаһыанньаларыгар сылга пьесалары бэлэмниэхтээхтэрин таһынан 30–40 кэнсиэри көрдөрүөхтээхтэр. АҮ
Сопхуостар барыстарын үллэрэн эмиэ судаарыстыба быспыт балаһыанньаларыгар сөп түбэһиннэриллэн оҥоһуллар. ЭБТ
5. Биирдиилээн киһи уопсастыбаҕа ылар миэстэтэ. ☉ Место, роль отдельного человека в обществе, положение
Талкылаахап оччолорго үчүгэй балаһыанньалаах, оҕолоох-уруулаах, кэргэннээх, отутуттан лаппа тахсыбыт сэргэх сэбэрэлээх киһи этэ. С. Никифоров
Юрий Семенович билиитэ-көрүүтэ, үрдүк култуурата, балаһыанньата даҕаны кини биирдии тылын саарабыла суох ылыныыны модьуйаллар. Н. Лугинов
Киниэхэ [Курагиҥҥа] үрдүкү балаһыанньаттан да, харчыны биэрэртэн да аккаастаабаттар, оттон кини көрбүт киһитин аайыттан иэс ылан иһэр да, төлөөбөт. Л. Толстой (тылб.)
◊ Аан дойду балаһыанньата – сир үрдүнээҕи быһыы-майгы. ☉ Международное положение
Кулуупка аан дойду балаһыанньатын туһунан лиэксийэ буолла. —Аан дойду балаһыанньата хосхос ахтылынна, айа кирсин курдук тыҥаан эрэр эбит кини сир шарын арҕааилин муннуктарыгар. У. Нуолур
Аан дойду балаһыанньатын Оҕонньор аахта хаһыаттан. Баал Хабырыыс. Балаһыанньаттан таҕыс – ыарахан быһыыттан-майгыттан быыһанар суолу тобул. ☉ Найти выход из затруднительного положения
Кини ити балаһыанньаттан тахсар суолу көрдүү сатыыр да, ханан сырдык кылам гыныаҕа биллибэт этэ. В. Яковлев. Географическай балаһыанньа – хайа эмэ географическай объект ханан эмэ тарҕанан сытар сирэ. ☉ Географическое положение
Ханнык баҕарар судаарыстыба территориятын үөрэтэргэ бастатан туран кини географическай балаһыанньатын билиэххэ наада. САИ ССРС ФГ
Бу араарыллар зоналар географическай балаһыанньаларынан, олохторун-дьаһахтарын сайдыытын историческай дьылҕаларынан биирдии бэйэлэрин иһигэр уопсай хартыына көстөр. ВМС СДО
Европа географическай балаһыанньата наһаа табыгастаах. КВА МГ. Социальнай балаһыанньа – уопсастыбаҕа дьон олоҕор уонна кинилэр сыһыаннарыгар баар усулуобуйа. ☉ Социальное положение
Дьиҥнээх кэрэ таптал киһини төрдүнэн-ууһунан, социальнай балаһыанньатынан, омугунан араарбат. Эрчимэн

с. солб. аат.
1. Этээччи киһи тус бэйэтин бэлиэтиир тыла. ☉ Я (личное мест.)
[Манчаары:] Дьэ, ийээ, мин Бөкө диэн сир тыатын быһа түһэн истэхпинэ, тыаҕа икки киһи биир биэни өлөрөн астыы тураллар эбит. МНН
Сарсын эн дойдулуоҥ, сарсын мин өрөгөй тардыһа, аат-сурах бы лдьаһа барыам. П. Ойуунускай
Мин х а л ҕ а н быыһынан иһиллээн турбутум. Эрилик Эристиин
2. Тардыы форматыгар туттуллар ааттар этэр киһи киэнэ буолалларын бэлиэтиир. ☉ Мой, моя, моё (в сочет. с притяж. ф. имён)
Мин аҕам, төһө да кыыһырдар, ө с к и и р б э х э т э. Н. Неустроев
Мин оҕом быйыл уон тоҕуһа. Эрилик Эристиин
Дьэ, онон, бэҕэһээ мин олоҕум быһаарыллан бүппүт. М. Доҕордуурап
♦ Мин аҕай буол (дэн) көр аҕай II
Олус өрө ыстаммакка, мин аҕай буолбакка, сытыарытык сылдьар да киһи айаҕын ииттиэ эбитэ буолуо ээ?! Л. Попов
Ону тоҕо эмиэ мин аҕай буолан, сыҥалана сылдьыахпыный. С. Е фремов. Кини кытаанах, ханнык баҕарар «мин аҕай!» дэммити булгурутар. А. Сыромятникова. Мин да ытыспар тураах сыптарыйыа — биһиэхэҕэ да үтүө кэмнэр кэлиэхтэрэ диэн суолтаҕа туттуллар. ☉ соотв. и на нашей улице будет праздник. Мин диэтэх киһи — киһиттэн эрэ уһулуччу, бэрт киһи мин баарбын (бэрдимсийэн, ардыгар оонньоон этэргэ). ☉ Я не вам чета (обычно о человеке, который всерьёз или в шутку выпячивает своё превосходство). Мин диэтэх киһи эн эрэйдээх курдук буолуом дуо? Киэҥ аймахтаах, кэтит уруулаах киһибин …… үөмэн тиийбэт үтүө ааппын үөһэ, аллара биистэрэ дьэ ааттаан кэллилэр эбээт, бадаҕа. Н ь у р г у н Боотур. Миннэрин билсибит дьон үгэрг. — бэйэ-бэйэлэрин бэркэ билсиһэр, өр кэмҥэ алтыспыт дьон. ☉ Знать как облупленного (друг друга)
Проня биһикки өр сыл табаарыстыы этибит, бииргэ үөскээбит дьон буоллахпыт, миммитин билсибит дьоммут. С. Ефремов. Мин оҕом саары чаккылаах — «бэйэ гиэнэ бэйэҕэ чугас» диэн суолтаҕа туттуллар. ☉ соотв. своя рубаха ближе к телу. Били «мин оҕом саары чаккылаах» диэбиккэ дылы, Байанай соҕуруу сылдьан, ол дойду кыырай халлааҥҥа дьулуспут үөскүлэҥ, баараҕай хатыҥнарын көрө-көрө, саныыр: «Биһиги хатыҥнарбыт ордук кэрэлэр, ордук нарыннар…» Софр. Данилов. Мин соххор, эн соххор — эн соххор, мин соххор диэн курдук (көр соххор)
др.-тюрк. бен, мен, мин, тат. мин, уйг. мэн, кум. мен

аат.
1. Умайыыттан үөскүүр күл, чох о. д. а. булкаастаах өрө көтөн тахсар ыыс, чаан. ☉ Дым, чад
Тиэргэннэргэ түптэ иитэн, Торҕо буруо унаарыйда. Күннүк Уурастыырап. Табах хойуу буруота, көмүлүөк оһох тардан, долгуннаан устар. М. Доҕордуурап
2. эргэр. Ыал, дьиэ кэргэн, туспа хаһаайыстыба. ☉ Семья, отдельное хозяйство
Мэкчиргэ аҕатын ууһун сүүрбэ биэс буруо (сэттэ уон биэс дууһа) дьону арааран туспа Төлөй нэһилиэгэ оҥороллор. Саха сэһ. II
Нэһилиэк баайдара, сэниэ ыаллара, баара эрэ сүүрбэттэн тахса буруо, сэттэ сүүсчэкэ күрүө сири апчарыйан олороллор. М. Доҕордуурап
Ити аата Өлүөнэ биэрэгэр эбилиннэ биир буруо. Т. Сметанин
ср. тюрк. пур, бур ‘зола’
♦ Булкуһа буруолаах — ыкса ыаллыы олорор. ☉ Ближайший сосед
Үргүлдьү өтөхтөөх, Тилиһэ тиэргэннээх, Булкуһа буруолаах, Хобул хотонноох, Биир миҥэлээх …… уолан киһи баар эбит. Өксөкүлээх Өлөксөй
Буруота быһынна көр буруота сүттэ. Сорох ыаллар имири быстаннар, алаһа дьиэлэрэ сабыллыбыт, аал уоттара умуллубут, уһун буруолара быстыбыт. П. Ойуунускай
Алаһа дьиэҕит аана оҥойдун, түннүгэ дьөлүннүн, унаар буруоҕут быһыннын! Н. Якутскай
Ыт Тииһэ Былатыан обургу, төһө өр маннык арҕаспытыгар көҥүл күөдэлгэхтээн, хас ыал буруотун быһаҕын? «ХС». Буруота сабылынна — туспа ыал буолар тэрээһини кыайбакка, ыал аатыттан ааста (ыал устун барда). ☉ Потерять возможность самостоятельного существования в качестве отдельного хозяйства
[Мукуйук:] Тымныы түстэҕинэ, таһырдьа быгыа суох буолбут дьоммут... Буруобут сабыллыыһы. Күндэ
Оннугар киһи булан баран барыаҕыҥ, мин буруом сабыллыа дуо? А. Сыромятникова
Бугул да оту Муостаахпар тиэйбэт, Буруобун сабар буоллуҥ ээ, нохоо? Эллэй. Тарабукиннар буруолара сабыллара тирээн кэлбитэ. И. Бочкарев. Буруота сүттэ — бары өлөн, утумнуур, ыал буолар ыччата суох буолан, имниин эстэн хаалла. ☉ Умирать, скончаться последним из семьи, не оставив потомства (букв. дым его исчез)
Биир баар эрэ ыалбыт, доҕорбут буруота сүттэҕэ ити. Бу күн кини аатынан аһаан-сиэн бүтүөхпүт буоллаҕа. Эрилик Эристиин
Этэҥҥэ сылдьан, кини оҕолоох-уруулаах дьахтар буолара буоллар, биһиги ийэбит ууһа быстыа суох этэ, оттон кини киһи буолбатаҕына, бары имниин быстабыт, буруобут сүтэр. Суорун Омоллоон
Буруота умулунна көр буруота сабылынна. Буруота умулуннаҕа, Өтөхпүт сүттэҕэ! Тэҥнээх сэтигэр киирдэхпит, Холоонноох хоһуутугар холбостохпут. Өксөкүлээх Өлөксөй
Сураҕа түҥүрүгэр Өндүрүйээҥҥэ биэрбит үһү. Бэйэбин, тулаайахтарбын буора суох ыһан, буруобут умуллан, кумалааҥҥа барар күммүт кэллэ. М. Доҕордуурап. Буруотун умуруор — ыал аатыттан ааһар, туспа ыал буолар кыахтарын быс, эс. ☉ Прекращать чье-л. существование в качестве самостоятельного хозяйства (старинное выражение — обычно о шаманах). [Кыһыл Ойуун:] Оруос Баай суон буруотун Умуруорар оҥоһуулаахпын; Өлбөт үрдүк өрөгөйүн Өлөрөр үрдүк ыйаахтаахпын, Мин үөскүүр үйэ кынатабын, Мин тимир үйэ хахайабын... П. Ойуунускай. <Туспа> буруо таһаар — туспа бэйэтэ дьаһанан олорор ыал, дьиэ кэргэн буол. ☉ Быть, стать самостоятельным хозяином, самостоятельной семьей
Кырдьаҕастар бу Байбал баҕайы киһи-хара буолан эһэтин өтөҕөр дьиэ-уот туттан, буруо таһааран олордоҕо диэхтэрэ. Күндэ
Аҕаайы баай удьуора, Баҕарыынньа баай сиэнэ, Кубаҕай быыпсай уола Тэрэнтэй кинээс, тиэргэн тэринэн, дьиэ туттан, буруо таһааран олорор. Болот Боотур
Баабыйдар быйыл да үлэ бөҕөнү үлэлээн, Ньукулайы суохтаппакка бэрт баҕайытык кыстыктарын булан, нусхас бур-бур буруо таһааран олороллор. Р. Кулаковскай
Эһэтэ Дэгэйэр Көстөкүүн ыт мунна баппат ыркый ойуурун солоон, кыстык угун саҕа балаҕан туттан, буруо таһааран, ыал буолан олорбута. С. Никифоров