и. д. от кыладый= усердие, старание.

и. д. от ылсыс II; үлэтигэр ылсыһыы бөҕө он показывает завидное усердие в работе.

1) старательность, усердие; тщательность || старательный, усердный; тщательный; 2) бережливость, экономность || бережливый, экономный; ср. кичээҥи 1.

и. д. от кыһан = проявление заботы; старание, усердие; оҕоҕо кыһаныы забота о детях; үөрэххэ кыһаныы старание в учёбе.

трудолюбие, усердие, прилежание || трудолюбивый; сүрэх-бэлэс киһи трудолюбивый человек; сүрэх-бэлэс муҥутаан үлэтигэр ылсыбытынан барда он с присущим ему трудолюбием сразу взялся за работу.

с. 1. (усердие) кыһамньы, кыһамта; употребить всё своё старание бары кы-һамнььҥын уур; 2. старания мн. (стремления, заботы) эрэй, дьулуһуу; старания мой были напрасны мин эрэйдэммит эрэйим тупата суох буолбута; 3. (кустарная добыча золота) көмүсчүттээһин, көмүс сууйуу.

сов. 1. на кого-что (напасть) саба түс, үрдүгэр түс; 2. на что, разг. (с жадностью, усердием) саба түс, үрдүгэр түс; 3. на кого-что, разг. (с упрёками) үрдүгэр түс, мөх.

1. аат. Тугу эмэ олус кыһанан оҥоруу, туохха эмэ кыһамньыны ууруу, кичэйии. ☉ Старание, усердие, тщательность
   От бэрт кичэлинэн кэбиһиллибитэ, сытыйбата ини. А. Софронов
2. даҕ. суолт.
3. Олус кыһанар, кыһамньытын уурар, кичэйэр. ☉ Старательный, усердный, тщательный
   Маастар Махсыым бэрт кичэл тутуулаах оҕонньор буолан биэрбит. Далан
   Кини биригээдэ биир бастыҥ үлэһитэ, кичэл тутуулаахтара. Н. Заболоцкай
   Ийэм [матаҕаны] кичэл баҕайытык тистэ. А. Сыромятникова
4. Тугу эмэ олус харыстыыр, кэмчилиир. ☉ Бережливый, экономный
   Туорах да сиэмэни Тохпот кичэл киһи. Күннүк Уурастыырап
   Кини бэрт харам, кичэл киһи. Н. Якутскай. Тэҥн. кичээҥи
5. 3. көсп. Истиҥ, мээнэ этиллибэт, кистэлэҥ (санаа туһунан). ☉ Сокровенный, заветный (о мысли)
      Киһи дьиҥнээхтик сөбүлүүр, ытыктыыр, эрэнэр киһитигэр эрэ кичэл санаатын кэпсиэн сөп. Софр. Данилов
      Сүрэхпэр туох кэрэ баарын Түөрэ түҥэтэн бүтэрдим, Кэриэс ырыабын ыллаары, Кичэл санаабын биллэрдим. Баал Хабырыыс

1) класть, положить; ставить; остуолга уур = класть на стол; ставить на стол; оннугар уур = положить на своё место; ууран кэбис = положить, спрятать (чтобы сохранить); сыарҕаҕа уур = грузить на сани; кэһиигин уураар положи мне гостинец, подарок (обычай, по к-рому близкие люди, особенно любящие родственники, сохраняют и дарят друг другу что-л.; раньше это обычно были лакомства); 2) держать, хранить; үүтү омуһахха уур = держать молоко в подполе; дьиэҕэ уура сырыт = хранить что-л. дома; харчыны сберкассаҕа уур = хранить деньги в сберкассе; 3) перен. хоронить, закапывать в землю; 4) перен. ставить (печать, подпись); заверять (печатью, подписью); бэчээттэ уур = поставить печать; 5) ставить, накладывать, прикладывать что-л. (с какой-л. целью); түөннэ уур = прижечь больное место трутом; бааҥката уур = мед. поставить банки; 6) перен. проявлять усердие, старание, волю к чему-л.; кыһамньыгын ууран үлэлээ = работать старательно, усердно; улахаҥҥа уурбат он не придаёт этому значения; 7) постановлять, решать что-л.; приговаривать кого-л. к чему-л.; уопсай мунньах уурар... общее собрание постановляет...; хаайыыга уур = приговорить к тюремному заключению.

аат. Киһи ис дууһатын, өйүн-санаатын эйгэтэ; киһи өйүнсанаатын туруга. ☉ Душа; состояние души
Эмээхсин, хас эмэ сылы мэлдьи сүрэҕэр-быарыгар хаайтара сылдьыбыт абата туох да бокуойа суох мунньуллан, устунан [Дэлиһиэйи] үөҕэн киирэн барда. Эрилик Эристиин
Чаҕыл Тордоохоп кини сүрэҕэр-быарыгар, өйүгэр-санаатыгар умнуллубат бэлиэни хаалларбыта. С. Никифоров
Даарыйа мух-мах соҕус буолла, сүрэҕэр-быарыгар туох мунчаарыылааҕын тоҕо сүөкүөн кэрэйдэ. У. Нуолур
♦ Сүрэҕин-быарын аалар — дууһатын, санаатын хам баттыыр, ааһан-араҕан биэрбэт. ☉ Лечь свинцом, тяжестью на сердце
Мотуоһа ынчыктыыра, кини ыарыһах буолта ордук Дьэргэ сүрэҕинбыарын аалар. Болот Боотур. Сүрэҕинбыарын ортотунан (иһинэн, көрбүтүнэн) киирэр — сүрдээҕин диэн сөбүлүүр, ис иһиттэн астынар. ☉ По сердцу, по душе (букв. входит через середину его сердца и печени)
Аҕыйахтык да саҥардар тугу эппитэ, хайдах хамнаммытатуттубута — барыта киһи сүрэҕинбыарын ортотунан киирэр. Болот Боотур
Миэхэ, ойууру харыстыырга тустаах үлэлээх киһиэхэ, аргыһым кэпсээнэ адьаһын сүрэҕим-быарым ортотунан киирэр. «Кыым»
Ааҕааччыны барытын астыннарарыҥ, кини сүрэҕин-быарын иһинэн киирэр гына суруйарыҥ олус уустук. ФЕВ ДьС
Тэлгэнэ сытар оппут минньигэс сыта киһи сүрэҕин-быарын көрбүтүнэн киирэр, сайыҥҥы күөх сирэми санатар. Н. Якутскай. Сүрэҕинбыарын сымнат — кими эмэ дууһатын уоскут, санаатын көнньүөрт. ☉ Успокоить душу, развеять чьи-л. мрачные мысли. Убайгын көрсөҥҥүн сүрэҕин-быарын сымнатыаҥ этэ
□ Саатар эн, атын киһи курдук аһынан, сылаас сымнаҕас тылгынан сүрэхпин-быарбын сымнаттаҕын дуу? А. Софронов. Сүрэҕинбыарын туттарбыт — кими, тугу эмэ олус сөбүлээбит, таптаабыт. ☉ Испытывать любовь к кому-чему-л., увлечься кем-чем-л.
Сергей Афанасьевич бэрт кыра эрдэҕиттэн норуот поэзиятыгар сүрэҕин-быарын туттарбыт, уус-уран тыл күүһүгэр уһуйтарбыт. Софр. Данилов
Өлөксөөн уол сүрэҕин-быарын саҥа кэлбит учуутал кыыска туттарбыт. «ХС». Сүрэҕин-быарын уурар — ис дууһатыттан кыһаллар. ☉ Проявляет усердие (букв. сердце и печень кладёт)
Киһи барахсан итинник ээ, кыһаннаҕына, сүрэҕин-быарын уурдаҕына, көмүс ньээкэтин-айылҕатын уон төгүл ордук гына тупсарар дии. «ХС»
Чаһыны көрбөккө, атынынан аралдьыйбакка, сорук оҥостон туран налыччы, сүрэҕибыары ууран астыахха наада. ФВН ТС. Сүрэҕин-быарын уурбат — ис дууһатыттан кыһаллыбат, санаатын уурбат. ☉ Не проявляет усердия (букв. сердце и печень не кладёт). Ити уол үөрэҕэр сүрэҕин-быарын уурбат. Сүрэҕин-быарын эмэр — санаа-оноо баттыга буолар, ааһан-араҕан биэрбэт. ☉ Неотвязно мучить, причинять душевную боль
Тыл күүһэ, хатыыта диэн сүрдээх да буолар эбит. Төһөнөн уһаан-тэнийэн, өйдөөнсанаан ырытан истэҕин аайы, сүһүрдэр ыарыы курдук, сүрэххин-быаргын эмэн, эрэйдиирэ-аймыыра эбии элбээн иһэргэ дылы. Суорун Омоллоон. Сүрэҕинэнбыарынан сөбүлүүр — ис дууһатынан, күүскэ сөбүлүүр. ☉ Любить всей душой, всем сердцем
Ама, кырдьык сүрэхтэринэн-быардарынан сөбүлэһэн холбоһор дьон бу курдук буолуохтара дуо? П. Ойуунускай. Сүрэҕиттэн-быарыттан ааһыма — сүтэн-оһон биэримэ, ыар баттык буолан сырыт (санаа-оноо туһунан). ☉ Не проходить, не утихать (об обиде, душевной боли)
Оттон мин киниттэн [Гошаттан] хоргуппутум сүрэхпиттэнбыарбыттан ааһыа суох ээ, быһыыта. «ХС». Сүрэҕэ-быара батарбат (тулуппат) — сатаан тулуйбат, санаата олох буолбат (тугу эмэ гыныан олус баҕаран). ☉ соотв. места себе не находит; не сидится кому-л.
Күһүн, сыарҕа Хаара түспүтүн кэннэ, сүрэҕэ-быара батарымына, ийэтэ эмээхсин кыыһын көрсө тиийэр. НС ОК
Ол кинилэр төһө да тоҕо-хайа түспэтэхтэрин иннигэр, сүрэхтэрэ-быардара батарбакка, хотуур сүгэн ходуһаҕа киирбиттэрэ. «ХС»
Кулан оҕонньор төһө да тоҥхойо кырыйдар, сүрэҕэ-быара тулуппат. «Чолбон». Сүрэҕэ-быара бөҕөх — туохха эмэ улахан эрэллээх, бөҕөх санаалаах (ол-бу тахсыа, куһаҕан буолуо суоҕа диэн). ☉ Внутренне спокоен, в душе уверен (что всё будет хорошо, ничего плохого не случится)
[Сүллүкү] ол эрээри, сүрэҕэ-быара бөҕөх: айыыны-буруйу оҥорбута аҕыйах. Болот Боотур
Киһи да муода буолар эбит: букатын уолуйбаппын-куттаммаппын, ити мүнүүтэҕэ сүрэҕим-быарым бөҕөх буолан биэрбитэ. «ХС». Сүрэҕэ-быара дьэгдьийдэ — санаата чэпчээтэ, уоскуйда. ☉ Полегчало на душе у кого-л.
Сымыраахап, ити ыар санаалары умнан эмиэ сибилигин сүрэҕэ-быара дьэгдьийбитин курдук буолуоҕун баҕарда да, Хара санаата халыҥаан көхсүн, түөһүн дьөлө баттаан истэ. Т. Сметанин. Сүрэҕэ-быара кытаанах — аһыныгаһа, амараҕа суох. ☉ Суровый, жёсткий (букв. сердце и печень у него твёрдые)
Эр киһи баҕайы дьиэ эрэйин кытта аахсыбата, дьахтар үлэтин сыаналаабата, сүрэҕэ-быара кытаанаҕа итинник! Н. Заболоцкай. Сүрэҕэ-быара нус буолла — улаханнык уоскуйда, холкутуйан хаалла. ☉ Стать спокойным, отдохнуть душой и сердцем (букв. сердце и печень его успокоились)
Дьэ, онон холбостохпут ити. Сүрэҕим-быарым дьэ нус буолбута. Эрилик Эристиин. Сүрэҕэ-быара өлөхсү- йэр — сүрэҕэ эрийэр, хотуолуон баҕарар. ☉ Испытывать тошноту
Ньоҕорук кулуба отуу түгэҕэр, сибилигин аҕай биир чороон арыылаах кымыһы иһэн баран, сүрэҕэ-быара өлөхсүйэн иттэннэри сытар. Эрилик Эристиин. Сүрэҕэ-быара өрүкүйэр — өйө-санаата өрө күүрэр, көтөҕүллэр. ☉ Находиться в возбуждённом состоянии
Этэргэ дылы, Томпсон сүрэҕэ-быара өрүкүйэн сылдьара (атыыта барыстаахтык барбытыттан). «ХС». Сүрэҕэ-быара өтө биллэ — туох буолуохтааҕын эрдэттэн биллэ, сэрэйдэ (үксүгэр туох эмэ куһаҕаны). ☉ Предчувствовать что-л., догадываться о чём-л., сердце подсказывает (обычно о неприятном, дурном)
Ийэ барахсан туох эрэ куһаҕан буолтун сүрэҕэ-быара өтө билбитэ. Суорун Омоллоон. Сүрэҕэ-быара сылаанньыйар — дууһата сымныыр, этэ-хаана дуоһуйар, уоскуйар. ☉ Стать умиротворённым, безмятежным, спокойным
Сүрэх-быар сылаанньыйдаҕын, тоҕо баҕас үчүгэйэй! Т. Сметанин
Кини туохтааҕар да төрөөбүт Сахатын сирин айылҕатын таптыыр, айылҕаҕа эрэ сырыттаҕына сүрэҕэ-быара сылаанньыйар, нус-хас буолар. «ХС». Сүрэҕэ-быара сымнаата — улаханнык үөрэн дууһалыын манньыйда, уоскуйан хаалла. ☉ Успокоиться, стать совершенно спокойным
«Саамай сөп!» — Булумдьу атын үрдүгэр чэпчэкитик дэгэйэн тахсар, кини сүрэҕэ-быара сымнаабыт, этэхаана чэпчээбит курдук. Л. Попов. Сүрэҕэ-быара таайар — этинэн-хаанынан, ис дууһатынан туох буолуохтааҕын сэрэйэр (үксүгэр куһаҕан, мөкү өттүнэн). ☉ Всем нутром чует (обычно предстоящие неприятности)
«Ол эрээри, айыы сүөһүтэ, баҕар, сүрэҕэ-быара таайара буолуо», — дии саныырын кытта, [Ыстапаан] уута ордук көттө. А. Софронов
Төрүт да мин сүрэҕим-быарым таайар этэ [куһаҕан олох кэлиэҕин]. Болот Боотур. Сүрэҕэ-быара тартарар — этинэн-хаанынан, өйүнэн-санаатынан кимиэхэ туохха эмэ умсугуйар, баҕарар. ☉ Всем сердцем стремиться, тянуться, чувствовать влечение к кому-чему-л.
Уол Маайыһы хара маҥнай көрсүөҕүттэн сөбүлүү, таптыы санаабыта. Кэнникинэн өйө-санаата киниттэн арахпат, сүрэҕэ-быара курдаттыы тартара сылдьар буолбута. Болот Боотур. Сүрэҕэбыара уулунна — олус манньыйда, долгуйда. ☉ Прийти в умиление (букв. сердце и печень его растаяли). Балааҕыйа сиэнэ кыыһы көрөн сүрэҕэ-быара уулунна. Сүрэҕэ-быара чэпчээтэ — ыар санааттан быыһанна, дууһата уоскуйда. ☉ соотв. отлегло от сердца
Кини сүрэҕэ-быара чэпчээбитэ, онон худуоһунньукка хайы-сах кыыһырбат буола охсубута. А. Чехов (тылб.). Сүрэҕэр-быарыгар чугас ылынар — тугу эмэ олус ыарыылаахтык ылынар. ☉ Принимать близко к сердцу. Оҕонньор уолаттар иэдээҥҥэ түбэспиттэрин истэн сүрэҕэр-быарыгар олус чугастык ылынна
□ Учуутал тулаайах оҕолор дьылҕаларын сүрэҕэр-быарыгар чугас ылынара. «ХС». Сүрэҕэр-быарыгар ыттарда — сүрэҕэр ыттарда диэн курдук (көр сүрэх I). Сүрэх-быар аалыыта — дууһаны, өйү-санааны ханнык эрэ ыар санаа хам баттааһына, ааһан-араҕан биэрбэт буолуута. ☉ Камень на сердце (букв. терзания сердца и печени)
— Чэ, сүрэх-быар аалыыта оҥорума. Этэргин этэн кэбис. Болот Боотур
Икки ыйы быһа сүрэхбыар аалыыта, санаа эргимтэтэ буолбут. «ХС». Сүрэх-быар ыарыыта — ааспат-арахпат санаарҕааһын, мунчаарыы. ☉ Душевные переживания (букв. болезнь сердца и печени)
Сөбүлээбэт киһилиин олорууттан, сүрэх-быар ыарыытыттан …… хайа оҕобут хатан-кууран бараарай? Т. Сметанин
Кини сүрэҕин-быарын ыарыытын тэбии охсорго тиэтэйэр курдуга. «ХС». Сүрэх-быар ыарыыта буол — санаа-оноо баттыга буол. ☉ Быть, становиться источником душевных переживаний, страданий (букв. становиться болезнью сердца и печени)
Дьэ ити дьахтар хайаан даҕаны миэхэ сүрэх-быар ыарыыта буолар буолла. С. Ефремов
Бу аҕата оҕонньорго сүрэхбыар ыарыыта буолбут хобдох сэһэн Кэтириискэ эмиэ …… өйүн-санаатын холоруктуу ытыйан, тугу да тобулан өйдөөбөт гына харааччы иирдэн кээспитэ. НС ОК. Сүрэх-быар ыарыыта оҥоһун — өйгүттэн-санааҕыттан араарыма, мэлдьи санаа-оноо баттыга оҥоһун. ☉ Постоянно думать, переживать о комчём-л. (букв. сделать болезнью сердца и печени)
Оҕонньор биир санааны сүрэхбыар ыарыыта оҥостон улаханнык эрэйи көрбүтэ. Н. Габышев
Г. Кривошапко саха муусукатын сайдар кэскилин сүрэхбыар ыарыыта оҥостубута, ол муусука киниэхэ туохтааҕар да чугас этэ. «ХС». Сүрэхтиин-быардыын кэҥээтэ — уоскуйда, холкутуйда. ☉ Вздохнуть свободно
Нуучча киһитин кэпсээнин иһиттэҕинэ эмээхсин сүрэхтиин-быардыын кэҥиирэ. В. Санги (тылб.). Сүрэххэ- быарга быһахтаммыкка дылы түөлбэ. — саамай чугас урууну-аймаҕы атаҕастаабыт, хомоппут киһини этэллэр. ☉ Как ножом по сердцу (обычно — когда кто-л. жестоко обидит близкого родственника).