с. 1. (по гл. усилить) күүһүрдүү; 2. (по гл. усилиться) күүһүрүү.

сов. 1. (стать больше, расшириться) улаат; опухоль увеличилась искэн улааппыт; 2. (возрасти количественно) улаат, элбээ; 3. (усилиться) улаат.

сов. 1. (укрепиться) бөҕөргөө, кытаат, туругур; 2. (стать здоровее, сильнее) күүһүр, торолуй, төлөһүй; дети окрепли оҕолор төлөһүйбүттэр; 3. (усилиться) күүһүр, кытаат; ветер окреп тыал кытаатта.

туохт. Быстах кэмҥэ таарымта курдук бэргээ, күүһүр (ыарыы туһунан). ☉ Усилиться, разыграться, стать сильнее (о приступе боли). Киэһэнэн тииһим тииһиктиир
□ Ыты, тыла эмтээх диэн, эмээхситтэр атахтара тииһиктээтэҕинэ, бааһырдаҕына, салатар этилэр. ФДМ БМК

сов. 1. (увлечься игрой) үлүһүйэн оонньоо; дети разыгрались оҕолор үлүһүйэн оонньоотулар; 2. (начать играть лучше) сайдан оонньоо, сэтэрэн оонньоо; 3. (увеличиться, усилиться) ордук сэтэр, ордук кеп, оргуйан тур; аппетит разыгрался иҥсэм ордук көптө; море разыгралось муора оргуйан турда; разыгралась буря буурҕа ордук сэтэрдэ; 4. (произойти) буолан тур; разыгрался скандал айдаан буолан турда.

сов. 1. (уйти) тарҕас; разойтись по домам дьиэҕитигэр тарҕаһыҥ; 2. (рассеяться) тарҕан; тучи разошлись былыт тарҕанна; 3. (не встретиться в пути) хардарсан хаал, ааһыс; 4. (дать пройти, не задев друг друга) ааһыс; 5. (прекратить связь, развестись) арах, араҕыс; он разошёлся с женой ойоҕуттан арахсыбыт; 6. (проявить несогласие) хайдыс; разойтись во взглядах санааҕа хайдыс; 7. (разделиться) араҕыс, хайдыс; дорога разошлась на две суол икки аҥы араҕыста; 8. (отойти друг от друга) арахсан хаал, ат; половицы разошлись муоста аппыт; 9. (быть распроданным; быть истраченным) бүт; деньги разошлись харчы бүттэ; 10. (о слухах и т. п.) тарҕан; 11. (при- обрести большую скорость) наһаа түргэтээн бар, уйуһуй; лошадь разошлась ат уйуһуйда; 12. (усилиться) наһаа күүһүр; дождь разошёлся ардах наһаа күүһүрдэ; 13. перен. наһаа бар, харыскыттан таҕыс.

туохт.
1. Өссө күүһүр, уорааннан (тымныы туһунан). ☉ Крепчать еще сильнее (о морозе), обдавать холодом
Хоту диэкиттэн тымныы, муус чэҥ сыта дьыбарсыйан, тута аһыллан ааһара биллэр. Саха фольк. Элбэх сүөһү тыынын суохтаан хотон, дьиэ иһэ дьыбарсыйбытынан барда. Болот Боотур. Салгын тыына дьыбарсыйан Шура кулгааҕын, сирэйин тымныынан даҕайбахтаата. А. Федоров
2. көсп. Кырыктан, уорастый (үксүн улаханнык кыйахаммыт киһи кытаанах саҥатын туһунан). ☉ Говорить гневно, злобно, обжигая холодом
«Мин ол содурбун дуу, күлүгээммин дуу, дьахтар быраҕан барыаҕын?! Эн эт сирэйбэр», - Туоскун тыла-өһө дьыбарсыйан барда. Софр. Данилов
Ити бириэмэҕэ ким эрэ хатан куолаһа кэннилэриттэн дьыбарсыйа түспүтэ. Н. Заболоцкай
3. көсп. Биллэр-көстөр буол, улаат (балаһыанньа ыараабытын, куттал суоһаабытын туһунан). ☉ Стать реальным, усилиться (о нависшей угрозе)
Түөрт уон түөрт бартыһааны илинарҕаа өттүлэриттэн бандьыыттар элбэх киһилээх этэрээттэрэ төгүрүйэн кэбистилэр. Өлүү-алдьархай тымныы тыына дьыбарсыйан тиийэн кэллэ. Д. Токоосоп

туохт.
1. Киэҥ буол, тэний (туох эмэ кээмэйин туһунан). ☉ Стать широким, расшириться
Дьэ, дьикти суол — кэҥээн, сыыйа тарпыт курдук буолан! П. Ойуунускай
Күнтэн күн ырбыы уута улам кэҥээн иһэр. Амма Аччыгыйа
Таас хайаҕаһа улам кэҥээн барар. Н. Якутскай
△ Улаат, тэний (туох эмэ ис киэлитэ). ☉ Стать просторным, вместительным
Ити курдук Микиитэлээх аҕалара баран хаалла, кыракый балаҕан соҕотохто кэҥии, курааныхсыйа түстэ. Амма Аччыгыйа
Мунньах дьоно тарҕаһан, Сидоровтар дьиэлэрэ улаханнык кэҥээбит курдук буолла. М. Доҕордуурап. Агония иккис биричиинэтинэн атын ыарыылартан соллурдаан көбөрө буолар. Холобур, сүөһү сөбүлүүр аһын наһаа сиэн ханна кэҥээтэҕинэ. Ыанньыксыт с.
△ Оруобуна сөп түбэспэт буол, улахан буол (хол., таҥас). ☉ Стать просторным, широким, большим по размеру
Биллэ кэҥээбит хаар маҥан ис ырбаахытын сиэҕин ньыппарыммыт. Н. Габышев
Арай туура эминньэҕин олбох хайаҕаһын укка оҥостубута кэлин элбэхтик туттууга кэҥиир кутталлаах. ПАЕ ЭАБ
△ Элбээ, улаат (ахсаан, сабардам өттүнэн). ☉ Увеличиться в числе, объеме, расшириться
Үгүс ыаллаах «Өлөҥнөөх» алааска Эмиэ тутуу кэҥээтэ, Эрбии ыллыы-туойа эйээрдэ. С. Васильев
Дьиэ, уот киирэн киэркэйбит Дэриэбинэм кэҥээбит. Дьуон Дьаҥылы
Кэскил иһин тэриллибит Кэҥээн эрэр кэлэктииптээх, Үтүө олоҕу үөдүппүт Үүнэн иһэр артыаллаах. С. Зверев
2. көсп. Элбээ, хаҥаа, улаат, күүһүр. ☉ Стать шире, расшириться, усилиться, углубиться (о знаниях, влиянии и т. д.)
«Ол киһи үүммүт» диэн буоллаҕына, ол киһи билиитэ, сайдыыта, өйө-санаата кэҥээн иһэрин ааттанар. Суорун Омоллоон
Бииктэр биэлсэр сабыдыала …… кэҥээн истэ. Амма Аччыгыйа
Уруккута буолбатах, кини былаана билигин кэҥээбитэ. Н. Заболоцкай
Кэпсэтии улам-улам сайдан, кэҥээн истэ. А. Кривошапкин (тылб.)
3. көсп. Холкутуй, уоскуй, чэпчээ (туохтан эмэ ыгылыйа-ыксыы, туохха эмэ ыктара сылдьан баран). ☉ Успокоиться, отойти, вздохнуть с облегчением, почувствовать облегчение
Василий Иванович Батараак отоһукка үс түүннээх күн эмтэтэн улаханнык кэҥээтэ. Болот Боотур
Улам кэҥээтэхтэрин аайы, үөрбүт быһыылара сирэйдэригэр биллэн истэ. Эрилик Эристиин
Даша эмиэ уоскуйан, кэҥээн барда. М. Доҕордуурап
Киэһэ Даниил Егорович кэҥээбит, үчүгэй буолуох курдук үһү диэн буолла. Н. Босиков
♦ Көхсө кэҥээтэ көр көҕүс II
Хараҕын уутун соттон, оту-маһы көрөн, санаата арыыйда дьэҥкэрдэ, көхсө арыыйда кэҥээтэ. П. Ойуунускай
Уолун минньигэс сытыттан туоххаһыйбыт ийэ, көхсө кэҥии, сүрэҕэ сымныы, сылаанньыйа түстэ. С. Никифоров
Уруккутун, оҕо сааһын санаан, көхсө балачча кэҥээтэ, уоскуйда. «ХС». Кулгааҕахараҕа кэҥээбит киһи — билэрэ-көрөрө элбээбит, интэриэһэ кэҥээбит киһи. ☉ Человек с обширным кругозором, с широкими интересами, любознательный
Аныгы киһи санаатын реактивнай да сөмөлүөт астыннарара саарбах. Сырыыайан, кулгаах-харах кэҥээбитэ оччо. Ф. Софронов. Муҥхатын хараҕа кэҥээбит киһи — оччолооҕу көрсүбүт, кыраҕа кыһаммат киһи. ☉ Видавший виды, бывалый человек
Бу бурдук сытыйыытыгар ким да эппиэттээбэт. Ыскылаат сэбиэдиссэйэ Крылов оччону көрөн баччаҕа кэлбит, муҥхатын хараҕа кэҥээбит киһи. В. Ойуурускай
Кутуйах кыыл Күтэргэ тиийэн, Куолутунан, халыта түһэн, Муҥхатын хараҕа кэҥээбит быһыынан, Муннугар сыт аҕатан, кэпсии олордо. В. Чиряев. Хардыыта кэҥээтэ — 1) тэтимэ түргэтээтэ, күүһүрдэ. ☉ Быстро набирать темп, скорость
[Ат] Харбаатаҕыҥ аайы Хардыыҥ кэҥээтин, Ууннаҕыҥ аайы Уһун чүөмчүлэн. П. Ойуунускай
Күн аайы, чаас аайы Күүстэрбит күүрдүлэр, Хаамыыбыт чиҥээтэ, Хардыыбыт кэҥээтэ. Күннүк Уурастыырап
От үлэтигэр хоннох аһыллыбыта, хардыы кэҥээбитэ ыраатта. «Кыым»; 2) кэлэрэ-барара элбээтэ, сылдьар сырыыта кэҥээтэ. ☉ Стал много ездить, бывать в разных местах
Тойоммут хардыыта сыллата кэҥээтэ, Сырыытаайана, билсиитэ-көрсүүтэ, Ситимэ-сибээһэ сир ахсын диэлийдэ. А. Бэрияк. Ыыра кэҥээтэ — сылдьар, билэр-көрөр, өйүүр-толкуйдуур, үлэлиир-хамныыр эйгэтэ улаатта, кэҥээтэ. ☉ Поле его деятельности, действий расширилось
Төһө да мин түспэдийдэрбин, Төһө да ыырым кэҥээтэр, Билигин да мин итэҕэйэбин: Ыраах кытыастар дьиктилэр. Кинилэр миигин ыҥыраллар, Кырдьар диэни умуннараллар. С. Данилов
Атыттар салайааччы аатын ылаат, санаалара улаатан, ыырдара кэҥээн, үлэ үрдүгүнүптээҕин, миэстэ сымнаҕаһын-сылааһын эккирэтэллэр. ТМН ЫМК