в разн. знач. условный; усулуобунай болдьох условный срок; усулуобунай бэлиэ условный знак; усулуобунай уураах условный приговор # усулуобунай рефлекс условный рефлекс.

рефлекс; условнай рефлекс условный рефлекс; условнайа суох рефлекс безусловный рефлекс.

с. 1. (действие) бэлиэтээһин; 2. (знак) бэлиэ; условные обозначения болдьохтоох бэлиэлэр.

м. в разн. знач. бэлиэ; фабричный знак фабрика бэлиэтэ; условный знак болдьохтоох бэлиэ; восклицательный знак күүһүрдүү бэлиэтэ; знаки препинания сурук бэлиэлэрэ; знаки различия соло бэлиэлэрэ; делать знаки рукой илиигинэн бэлиэтэ биллэр; оказывать знаки внимания болҕомто бэлиэтин биллэр; # добрый знак үтүө билгэ; печатный знак полигр. бэчээтинэй знак; денежный знак кумааҕы харчы; знак почтовой оплаты почта маарката; орден "Знак почёта" "Бочуот знага" орден.

даҕ. Уруккуттан олохтоммут, ылыныллыбыт, анал, болдьох. ☉ Традиционный, общепринятый, условный
Мин били география кинигэтин усулуобунай ойуутун өйдөөн кэлбитим. Эрчимэн
Дьиҥнээх тарыыбынан олохтоммут хамнаһы ити кээписиэҥҥэ төгүллээн усулуобунай хамнаһы таһаарыллар. ДВР ЭНьТ
Саха тылын орфографиятын үһүс кылааска үөрэтэргэ фонетическай, морфологическай уонна усулуобунай бириинсиптэр таарыллаллар. АВМ ҮКТТҮө

м. рефлекс (организм тас күүрдүүгэ, дьайыыги хирдирыыти); безусловные рефлексы төрүт рефлекстэр; условные рефлексы усулуобунай рефлекстэр.

аат. Эрдэттэн ыйыллыбыт, этиллибит кэм. ☉ Срок, назначенный заранее
Кини кэлэр болдьоҕо күн сарсын үһү. Н. Заболоцкай
Өлүөскэ аармыйаҕа сулууспалыыр болдьоҕо бүппүтэ. П. Аввакумов
Тиийиэхтээх болдьоҕор диэри билигин да түөрт хас күн баара. Далан
◊ Болдьох бэлиэ — эрдэттэн олохтоммут тугу эмэ көрдөрөр кылгас бэлиэ. ☉ Условный знак
Туһааны, кэпсиирэни, толорууну, быһаарыыны анныларынан болдьох бэлиэнэн тардыҥ. ПНЕ СТ
Сиртэн хостонор туһалаах баайдар үөскээбит сирдэрин болдьох бэлиэлэринэн көрдөрүү. СПН СЧГ. Болдьох салаа этии тыл үөр. — тутаах этии хайааһына туох усулуобуйаҕа буоларын көрдөрөр, холбуу этии биир көрүҥэ. ☉ Условное придаточное предложение. Болдьох салаа этиигэ сурук бэлиэтин туруор

I
ситим т.
1. Утарар суолталаах: буолан баран. ☉ Уступительный союз со значением хотя, хоть
Дьон итэҕэйбэт эрээри, сымыйанан уолуйбута буолаллар. Амма Аччыгыйа
Эдэр киһи эрээри, эрдэһит эбиккин дии. Софр. Данилов
Халдеев балаһыанньатын билэр эрээрилэр, оҕолор тоҕо тугу да саҥарбатылар? «ХС»
2. Болдьох суолталаах: буолан баран. ☉ Условный союз
Оҕолор туох санаалаахтарын билбэт эрээригит, хайдах итинник уурааҕы, итинник ыҥырыыны ылыннараары гынаҕыт? Софр. Данилов
Барсыбат эрээригин, үҥкүүттэн тоҕо кинилиин бииргэ тахсыбыккыный? «ХС»
Оҕонньор тыйаатырын тумна сылдьар: үлэлээбэт эрээри эмиэ тугу баран хараҕы аалан. «ХС»
II
ситим сыһыан т.
1. Утарар суолталаах. ☉ Союз с модальным уступительным значением
Оҕонньор аргыый эрээри, киһиэхэ барытыгар иһиллэрдик саҥаран барда. Софр. Данилов
Оччо оҕолордоох эрээригин, сааппаккын даҕаны. Амма Аччыгыйа
Кинилэргэ ити туһунан тугу да этэ иликпин эрээри, өйүөхтэрэ дии саныыбын. И. Семёнов
2. Болдьох суолталаах. ☉ Союз с условным значением. Билбэт эрээри мөккүһүмэ. Ыалдьар эрээри тоҕо кэллиҥ?
□ Таптаабат эрээригин бу ыйдар усталарыгар эн тоҕо наар кини туһунан санаан таҕыстыҥ? Софр. Данилов
III
ситим сыһыан т. Бу, ити, ол ыйар солбуйар ааттары кытта ситим сыһыан тыл холбоһугун үөскэтэр: бу (ити, ол) эрээри, бу (ити, ол) гынан баран, да буоллар. ☉ С указательными местоимениями бу ‘вот это’, ити ‘вон это’, ол ‘тот, то’ составляет союзное модальное сочетание (но, однако, тем не менее)
Ол эрээри, кини быһаччы дьаһалынан элбэх оҥоһуллубута. «Кыым»
Ити эрээри, сүөһү турар тутууларын билигин даҕаны бытааннык ыыталлар. «ЭК»
Бу да эрээри, этэр тыла хоһоонноох; ол хоһооно маннык. ПЭК ОНЛЯ III

с. 1. (по гл. сократить) кылгатыы, сарбыйыы, аҕыйатыы; сокращение расходов ороскуоту аҕыйатыы; сокращение штатов штаты сарбыйыы; 2. (по гл. сократиться) кылгааһын, аҕыйааһын; тардыы; 3. (сокращённое обозначение) кылгатыы; список условных сокращений усулуобунай кылгатыылар испииһэктэрэ; 4. (пропуск в тексте) кылгатыы, сарбыйыы; пьеса с сокращениями пьеса кыл-гатыылардаах барар; 5. разг. (увольнение) сарбыйыы.

аат.
1. Хараҥаҕа сырдык туочука буолан көстөр, айылҕатынан Күн курдук халлаан эттигэ. ☉ Небесное тело, звезда. Чолбон сулус. Араҥас сулус
□ Халлааҥҥа сулус бөҕө бачыгыраабыт. Амма Аччыгыйа
Сир-халлаан куйаара бүтүннүүтэ ахсаана биллибэт сулус, хас биирдии сулус биһигиттэн ыраах баар күн. АЕВ ОҮИ
2. көсп. Хайа эмэ эйгэҕэ (хол., ускуустубаҕа, успуорка, үлэҕэ) үрдүк ситиһиитинэн киэҥ билиниини ылбыт киһи. ☉ Знаменитость, звезда
Өлгөм үүт өрөспүүбүлүкэҕэ бастакы сулуһа Ирина Олесова мантан, Бэрт Ууһуттан, тахсыбыта. «Кыым»
Уус-уран гимнастикаҕа талааннаах кыракый сулустар үгүстэр. «Кыым»
3. Биир эргимтэттэн төгүрүччү тэҥник сараадыйан тахсыбыт үс муннуктуу уһуктаах салаалардаах геометрия бөгүүрэтэ уонна оннук быһыылаах предмет. ☉ Геометрическая фигура, предмет, звезда
Ол очуос охсуллар оройун үрдүгэр Биэс салаа сулуспут тырымныы умайар. П. Ойуунускай
Кремль рубин сулуһа Сууллубута диэн суоҕа. Эллэй
Албан ааттаах байыаска Арҕаа Украина кырдалыгар Сандаарар кыһыл сулустаах Саҥа пааматынньык туттулар. С. Васильев
△ Оннук быһыылаах бэргэһэҕэ, хортууска уо. д. а. анньыллар буойун значога. ☉ Воинский значок, звезда
Кыа хаан олбохтонор кыргыс дьүһүнүн ылынна, бэргэһэтин сулуһа умайда, хараҕа уоттанна, троннуун бэйэлиин хааннаах төлөнүнэн өрө күлүмнээтэ. П. Ойуунускай
Кинилэр бу кыра буор уҥуохха сүгүрүйэн, бэйэлэрин кыһыл сулустаах пилоткаларын устубуттара. Суорун Омоллоон
Хортууһугар кыһыл сулус кылбачыйар. Н. Заболоцкай
△ Оннук быһыылаах анал бэлиэ, уордьан. ☉ Знак отличия, орден, звезда
Эн [Таатта] киэҥ иэҥҥэр уу тыллаах Эриэккэһэ элбээтин, Кыһыл Көмүс сулустаах Үгүс герой үөскээтин! Эллэй
Саха норуотун эрэллээх уола Кыһыл Сулус уордьанынан наҕараадаланна. Д. Кустуров
Санныгар икки кыракый сулустаах пуорма киитэлин ылан кэттэ. «ХС»
4. Кинигэҕэ араас сыаллаах туттуллар болдьох бэлиэ. ☉ Условный значок, звёздочка
Тылбаастанар тыллары сулустарынан бэлиэтэннэ. Д. Говоров
Ордук уустук ыйытыыларга сулус туруоруллубут. КФП БАаДИ
5. көсп. Туһаайыыны, сайдыыны кэрэһэлиир туох эмэ. ☉ То, что определяет направление, развитие чего-л., путеводная звезда
Мин суолдьут Соҕотох сулуһум Иккиһин иэйбэттик өспүтэ. С. Данилов
Биһиги сирдэтэр сулуспут ол омуннаах-төлөннөөх РАПП тэрилтэтэ этэ. Н. Заболоцкай
Буулдьа толон Буурҕа устун Сирдээн, Кыһыл сулус тыкпыта. А. Абаҕыыныскай
◊ Муора сулуһа зоол. — иннэ курдук тириилээх тоноҕоһо суох муора харамайа. ☉ Морская звезда. Син эмиэ бары иннэ тириилээхтэр курдук, муора сулустара муораҕа олохсуйаллар. ББЕ
3
тюрк. йулдуз, йолдыз, жултуз