сов. холонон көр, (сорунан) көр; попытаться сделать оҥорорго холонон көр; попытаться уснуть утуйан көр.

сов. уст. 1. (уснуть) утуй, утуйа сыт; 2. (умереть) өл, уһун уугун утуй; # почить на лаврах ситиһиллибитинэн дуоһуй.

1) ноша (за плечами); ыарахан сүгэһэр тяжёлая ноша; 2) перен. обременённость (мыслями); санаа сүгэһэрдэнэн өргө диэри утуйан биэрбэтэ обременённый мыслями, он долго не мог уснуть.

сов. 1. кого (заставить уснуть) утут, утутан кэбис; усыпить ребёнка оҕону утут; 2. что, перен. (ослабить) сып пат, мел тот, аралдьыт; усыпить боль ыарыытын аралдьыт; усыпить подозрения уорбалааһыны аралдьыт.

прил. 1. (умерший) өлбүт, өлөн хаалбыт; 2. (безжизненный) өлөн хаалбыт курдук, өспүт курдук, ньим барбыт; # мёртвый капитал 1) фин. дохуот биэрбэт үп, туһата суох мал; 2) туһата суох мал (билии, идея уо. д. а. туһунан); мёртвая природа тыыммат айылҕа; мёртвый язык туттуллубат буолбут (былыргы) тыл; спать (или уснуть) мёртвым сном өлбүттүү утуй.

м. I. (состояние покоя) уу, утуйуу; крепкий сон кытаанах уу, кытаанахтык утуйуу; 2. (сновидение) түүл; страшный сон дьулаан түүл; 3. (о чём-л. неправдоподобном) түүл (санаа эрэ баҕата); # сквозь сон уум быыһыгар (утуйа сытан); как во сне түһээн сылдьар курдук (сырыт, олор уо. д. а.); уснуть вечным сном уһуктубат уһун уугун утуй, өл; ни сном ни духом не виноват в чём-л. букатын туох да буруйум суох; сна ни в одном глазу (нет) утуйуохпун олох баҕарбаппын.

утуйан оҥтор сөбүлээб. — уһуннук уһуктубакка утуй (киһи сүөргүлүөн курдук). ☉ соотв. спать без задних ног. «Илиммин эрдэ көрүмүнэбин, утуйан оҥторон хааллаҕым үһү», — оҕонньор бэйэтин мөҕүнэ саныы-саныы дьиэтин диэки дьулуруйда. Л. Попов
Хотуой, утуйан оҥторо сытаҕын дуо?! Били уол, били иирээки ханналарый? В. Гаврильева; ытаан оҥтор — тохтообокко уһуннук уонна улаханнык ытаа. ☉ Плакать долго и нудно
Акаары, үөрүөххүн, таҥараҕа махтаныаххын билиминэ, ытаан оҥтороҕун. Н. Якутскай
«Чэ, чэ, аны ытаан оҥтордо», — Каака ойуун күлүү гынардыы үтүктүбүтэ. С. Курилов (тылб.)
ср. монг. унта, калм. унтх ‘спать, уснуть’

туохт.
1. Хараххын симэн, этиҥ-хааныҥ, өйүҥ-санааҥ холкутаан, сынньанар турукка киир, сынньан. ☉ Спать, заснуть
Түүн утуйбат баар үһү (тааб.: быыс). Сүрдээх үчүгэйдик утуйа сытан, ийэм ыҥырар саҥатыттан уһуктан кэллим. Н. Неустроев
Эн билигин үчүгэйдик утуй, сынньан, сарсыарда сүбэлэһиэхпит. Амма Аччыгыйа
Булчуттар арыыга хаалан, биир ханнык эрэ эргэ, иччитэх ампаары булан, онно киирэн муостаҕа утуйан хаалбыттар. Н. Заболоцкай
2. Илииҥ, атаҕыҥ эбэтэр көхсүҥ көһүйэн, бөҕүөрбүт, тоҥмут курдук, тугу да билбэт буол. ☉ Терять чувствительность, неметь, цепенеть, затекать (обычно о руках, ногах, спине). Уҥа илиим утуйан хаалла
□ Онтон биир оҕонньор, чэйдээн бүтэн баран, атаҕа утуйан хаалан, доҕолоҥнуу-доҕолоҥнуу, кыраабылын ылан эргим-ургум тутан көрдө. Амма Аччыгыйа
Күөрэгэй [кыыс аата] олорбохтоон баран, эмиэ сыҥааҕырдаан, көхсө утуйан барда. Т. Сметанин
Бу чагда устун баран иһэн, Кириһээн көхсө бииргэм утуйан иһэрэ. Д. Таас
3. көсп. Кэлии-барыы, сырыы тохтоон, чуумпур (хол., куорат туһунан этэргэ). ☉ Прекратить движение, затихнуть, уснуть (напр., о ночном городе)
Илииилиилэриттэн ылсан баран, утуйбут уулуссалар устун хаамсаллара. Н. Лугинов
Дьокуускай куорат түлүк уутугар утуйа сытар. В. Протодьяконов
Куорат утуйбут, Чуумпу тунуйбут. А. Абаҕыыныскай
△ Тыас-уус, саҥа-иҥэ хам баран, иһий, иһийэн хаал. ☉ Перестать шуметь, затихнуть, замолкнуть
Этиҥ уулаах былыкка утуйбут Итии самыырдаах түүннэригэр Саманан ааһаллара эбитэ буолуо Сааскы хаас үөрдэрэ айманан. Күннүк Уурастыырап
Олбуор ахсын айаарбыт Омуннаах «тирии» хормуоскалар Утуйан ах бараллар. С. Васильев
4. көсп. Таалан хаал; улук буол, улугуран хаал. ☉ Стать неподвижным, замереть; стать вялым, сонным, задремать
Харыйа ойуур налыйда, Халыҥ хаарга утуйда. Эллэй
Бары дьадаҥы саас үйэ тухары утуйбут өйө-санаата уһуктуор сөп буолла, уһугуннун! Эрилик Эристиин
Дойдубут саас буолан, хаар ууллан, Тоҕус ый утуйбут уутуттан Көрүлүү айдааран уһуктан, Күргүөмнээх үлэҕэ турунна. П. Тулааһынап
5. түөлбэ. Умайан бүт, умулун. ☉ Перестать гореть, погаснуть. Отуу уота утуйбут
□ Уота утуйбута уон сыл буолбут. ПЭК ОНЛЯ II
Ноо! Уоттара эмиэ утуйаары гыммыт. Суорун Омоллоон
△ Саҕахха киир, көстүбэт буол, сырдаан бүт (күн туһунан). ☉ Садиться за горизонт, переставать светить (о солнце)
Күн утуйар кэмигэр чугас ыалларбыныын аччыктаабакка олорор бултаахпын. Н. Абыйчанин
Арай күнүм утуйдаҕына, Хайа, хонуу барыйдаҕына, Тыал хаптайар чуумпутугар Мин суланар хаһыым уйгуура Ыраах муора тыаһын курдук …… Кинилэргэ иһиллэр. И. Чаҕылҕан
♦ Букатыннаахтык <утуйуутун> утуйда харыс. т. — олох олорон бүттэ, өллө. ☉ соотв. заснуть последним (вечным) сном
Ол кэннэ налыс гына түспүтэ, халтаһата сабыллан барбыта... Манан кини букатыннаахтык утуйуутун утуйбута. Суорун Омоллоон. Өлөрдүү утуй (өлө утуйа сыт) — олус кытаанахтык, өлбүт киһини санатардыы, утуй (наһаа сылайан эбэтэр уһун кэмҥэ утуйбакка сылдьан баран). ☉ Спать крепко, спать мертвецким сном; спать как убитый (букв. как мёртвый спать)
Чугас ыалларын уолаттарын кытта кылыйсан, куобахтаһан көрүлээн баран, учуутал уол быраатын хоонньоспутунан өлөрдүү утуйан хаалла. Амма Аччыгыйа
Өлө утуйа сыппыт Үчүгэй дьахтар барахсан, Ойбонуттан уулаабатах Улаан убаһа оҕотунуу, Оҥоох-чоҥоох көрбөхтөөн, Уһуктан тиийэн кэлбитэ. Күннүк Уурастыырап
Киһитэ суорҕанын моонньугар диэри тардынан баран, өлөрдүү утуйа сытар. С. Никифоров. Өлөрү утуйарга холоон (ууран) — өлөрү да кэрэйбэккэ, бэйэҕин харыстаммакка (охсус, сэриилэс). ☉ соотв. не на жизнь, а на смерть, не жалея жизни (напр., бьются богатыри светлого мира с тёмными силами — букв. уподобляя смерть сну)
Кини [Айыы бухатыыра] ханнык баҕарар өстөөхтөн чаҕыйбакка харса суох охсуһууга киирэр. Өлөрүн утуйарга холоон туран абааһы уолун ир суолун ирдиир. Эрчимэн
Чурумчуку ойон турда, Тилир-талыр тэбинэн …… Өлөрүн утуйарга ууран, Чупчуруйдаан тойон-саарга Чуо-бааччы бара турда. Эллэй
Түүн утуйбакка, күнүс олорбокко көр күнүс. [Күлүк:] Хайа, байар үлүскэнигэр түүн утуйбакка, күнүс олорбокко үлэлээн эрдэҕиҥ дии... А. Софронов
Ити быйыл сайын түүн утуйбакка, күнүс олорбокко хайы-үйэҕэ үс сүүс бугулу туруордубут, ол үрдүгэр киэһэ аайы, махтал ыларбыт оннугар, мөҕүллэр, сынньыллар икки ардыгар сылдьабыт. Эрилик Эристиин. Тэбэн көрбөккө утуй — төрүт уһуктубакка кытаанахтык утуй. ☉ соотв. спать без задних ног (букв. спать, [даже] не шевельнув ногой)
Мин сылаабыттан уонна киэһэ испит арыгыбыттан тэбэн көрбөккө утуйбут этим, сарсыарда тардыалаабыттарыгар биирдэ уһуктубутум. Далан. <Уһуктубат> уһун уутун (уутугар) утуйда харыс. т. — олох олорон бүттэ, өллө. ☉ соотв. уснуть вечным сном (букв. <непробудным> длинным сном (во длинном сне) уснул)
Ити түүн, Алексей Андреевич илиитигэр, Василий Васильевич уһуктубат уһун уутун утуйбута. Күннүк Уурастыырап
Бурхалей эрчимнээх дайбааһынынан хааннаах тэрээк сүгэ иккиһин күөрэйэн, өлөн эрэр кыыл өҥүс баһыгар түбэһэрин кытта, «өлүөхсүт», соҕотохто дүгдэс гынаат, уһуктубат уһун уутугар утуйда. Эрилик Эристиин. Утуйан оҥторбут сөбүлээб. — 1) саамай наадалаах, кыһалҕалаах кэмҥэ утуйан хаалбыт, утуйа сытар. ☉ Заснуть в самый неподходящий момент
«Илиммин эрдэ көрүмүнэбин утуйан оҥторон хааллаҕым үһү», — оҕонньор бэйэтин мөҕүнэ саныы-саныы дьиэтин диэки дьулуруйда. Л. Попов
«Оо, дьэ! Утуйан оҥторон хаалбыппыт! Үчүгэйдик көрбүппүт буоллар...» — диэбитэ Толя абаран. ВЛ РБЫ; 2) кытаанахтык, уһуннук уһуктубакка утуйбут. ☉ Заснуть крепко и надолго
Мас кэрдээччилэр бука бары минньигэстэн минньигэскэ тартаран …… утуйан оҥторо сыппыттара. Н. Заболоцкай
Чомпоойоп утуйан оҥторо сытара. Л. Попов. Утуйар уу диэни (утуйар ууну) умнубут — 1) кыайан утуйбат буолбут. ☉ Не может уснуть, забыл что такое сон (о человеке, к-рый совсем мало спит, не может спать полноценно)
Миигин пенсионер оҕонньор …… сөхтөрбүтэ, утуйар уу диэни таһы умнубут этэ. Далан
Дьэ тукаам, утуйар ууну умнан, төрөөбүт алааспын Хомустаахпын ахтан, хайа охсубут аҥаарым буолла. Н. Габышев; 2) работать усердно, забыть про сон
Билигин биһиэхэ ынах муоһун ааҕыы наадата суох, тэрийэр үлэ, холкуоһу баай-тот оҥоруу наада. Оҕонньор, сэрэн, утуйар уубутун умуннахпытына …… сатаныахпыт. В. Яковлев
Үлэ туһугар утуйар уутун даҕаны умнубут эдэр бэрэссэдээтэли тута сөбүлээбиттэрэ, таптаабыттара. «ХС»
Онон үлэ-хамнас элбэх этэ. Быһаччы эттэххэ, утуйар уутун умнубута. «ХС». Утуйар уу күрэннэ — уута кэлбэт буолан хаалла, утуйуон баҕарбат буолла. ☉ соотв. сна ни в одном глазу
Бу киэһэ Юрий Осиповичтан утуйар уу күрэннэ. С. Федотов
<Утуйар> уута көттө — уута көттө диэн курдук (көр уу II). Утуйар уум көппүт түүнүгэр Былыт халыйар мин үрдүбэр, Сүрэхпэр киирэр күһүҥҥү өксүөн — Санаа-оноо, саарбахтааһын үксүөн! Л. Попов
Бу өлөрүөхсүттэр сиэптэригэр бэстилиэтэ суох буоллахтарына, арааһа, утуйар уулара көтөр быһыылаах, кэм даҕаны араас систиэмэлээх бэстилиэттэри уктубут буолааччылар. «ХС». Утуйар уута уу буолбата, олорор олоҕо олох буолбата — туох эмэ санааттанонооттон кыайан утуйбат буолла, чуумпу олоҕо алдьанна. ☉ соотв. потерять покой и сон (от горя)
Сол күнтэн ыла Тамара сарыабына утуйар уута уу буолбата, олорор олоҕо олох буолбата. Өксөкүлээх Өлөксөй
Итинтэн ыла Дьэргэ утуйар уута уу, олорор олоҕо олох буолбатаҕа. Болот Боотур. Утуйар уутуттан мэлийдэ кэпс. — уута кэлбэт буолла, утуйбат буолла. ☉ соотв. лишиться сна (напр., от душевных мук)
[Кэргэнэ — Дабыыкка:] Сыакаар, эмиэ Сымнаҕас Даарыйаҕын санааҥҥын утуйар уугуттан мэлийдиҥ дуо? У. Нуолур. Утуйар хараҕа суох — оннооҕор түүн да утуйбат, утуйуохтаах да кэмҥэ утуйбат. ☉ соотв. забыл про сон (букв. у него незасыпающие глаза)
Уу күөгэйэ букатын да утуйар хараҕа суох кыыл эбит. Далан
«Утуйар хараҕа суох оҕо дуу, тоҕо бэрдэй! Биһиги да эдэр буолбатахпытын. Төһө эрэ тэлээрэ тэбэр этибит», — дии көрсүбүтэ кинини Маайа эмээхсин. Н. Босиков
◊ Утуйар мөһөөх — ичигэс буоллун диэн баататтан, араас тирииттэн тигиллибит, киһи иһигэр киирэн утуйан хаалар уһун сомуоктаах мөһөөччүк. ☉ Спальный мешок
«Чэ, ыл, утуйар мөһөөхпүн, ыһыктаах чымыдааммын аҕал», — диидии, Орлосов сыарҕаттан бинтиэпкэтин ылан санныгар иилиннэ. Н. Габышев
Миичээн алын өттө таба, үрүт өттө куобах тириититтэн аныгылыы, таҥаһынан сирийиллэн оҥоһуллубут утуйар мөһөөҕүн иһигэр бэрт сылаастык сытан …… оҕонньор кэпсээнин сөпсөп сэҥээрэн биэрэр. А. Кривошапкин (тылб.)
Утуйар таҥас көр таҥас. Микиитэ …… утуйар таҥаһын кыбыммытынан, интэринээт дьиэҕэ көтөн түстэ. Амма Аччыгыйа
Утуйар таҥастарын, оҕолорун уйатын, иһиттэринхомуостарын дуомун бука барытын силис сыарҕаҕа өрөһөлүү тиэйэн кэбистилэр. Күннүк Уурастыырап. Утуйар хорук тымыр анат. — хабарҕаны батыһа моой икки өттүнэн сытар киһи төбөтүгэр хааны тиэрдэр улахан тымырдар. ☉ Сонная артерия
Утуйар хос көр хос. Вера Михайловна түүҥҥү ыалдьыт тугу кэпсиирин истээри утуйар хоһун ааныгар кэлэн өйөнөр. Н. Якутскай
Утуйар хостон Марфа Николаевна уонна Татьяна Ивановна тахсаллар. Андриан хааман лиһиргээн утуйар хоһугар киирдэ. М. Доҕордуурап. Утуйар чаас — сонотуоруйдарга, сынньанар дьиэлэргэ, балыыһаларга эбиэт кэнниттэн утуйан сынньанар кэм. ☉ Тихий час. Сынньанар дьиэбитигэр утуйар чааска чуумпу баҕайы буолар
др.-тюрк. уды, уйу, тув. уду, тат. ою

туохт.
1. Ньалбай, хаптаччы бар, хаптаҕай буол. ☉ Сплющиться. Сибиниэс хаптайда
□ Халба ураанай туоһахтатын кэтэһэн тумса хаптайбытыгар дылы (өс хоһ.)
2. Сытыары түһэн сиргэ сыһын, сыт, оҕун. ☉ Наклониться, пригнуться, припасть к земле
Сонно уолчаан кыракый быччыҥнара дьигис гыммыттарын хаҥас ытыһын иминэн билбитэ, этиэх түгэнэ уол атахха киллэримээри хаптайа охсубута. Е. Неймохов
Атаакалаан киирэн иһэр уһун сыап сиргэ хаптайарга күһэллибитэ. С. Никифиров. Халаан уута сорох сирдэринэн таһымнаан, симилэх тыа, ньылаарыччы тарааныллыбыт баттах курдук, биир дэхси хаптайбыт, хатырыга, мутуга сулламмыт буолар. А. Фёдоров
Хаптайбыт түүнү, баархаты ис өттүнэн паарга тутан көннөрүөххэ сөп. ДьХ
3. Кытаанах буола чиҥээ, тапталын (сир, буор, хаар туһунан). ☉ Утрамбоваться (о земле, почве, снежном покрове)
Хаптайбыт, чиҥээбит өттүн талан биэс булуугунан Уйбаан Уустаах хорута сылдьаллар. М. Доҕордуурап
Дьиэ тула өттө тууйа тибиллэн хаалбыт, үрдэ хомураҕы кытта тэбистэҥ буолан хаптайа сытарын, мин борук-сорукка кыайан көрбөтөхпүн. Н. Заболоцкай
Хаар хаптайа барыыта, биир тоҥот күн чугастааҕы учаастакка кылааһынан бүттүүн хайыһар похуота оҥоруохха дэстибит. «ХС»
4. көсп., кэпс. Сытан утуй. ☉ Лечь спать, уснуть
Кэпсэтэ-кэпсэтэ, Сыыйабаайа сытан, Утуу-субуу утуйан, Харахтарын симнилэр, Хаптайан хааллылар. Болот Боотур
Дьэ, тоҕойуом, бу киэһэ эрдэ соҕус хаптайдаххына сатанар. В. Миронов
Тула туох да тыас-уус суох, аргыстара, барбах сур-сар буолаат, хаптайбыттара ыраатта. «ХС»
5. көсп. Үгэннээн күүһүрэн баран мөлтүү быһыытый (хол., тыал, тыасуус туһунан). ☉ Ослабнуть, утратить силу, стихнуть (напр., о ветре, шумегаме)
Таҥнан таһырдьа таҕыстылар, тыал хаптайан, дьикти нуурал киэһэ эргийбит. Н. Босиков
Уот уоҕа хараан, хаптайа быһыытыйда. А. Фёдоров
Дьиэ таһынааҕы тыас-уус, айдаан арыый хаптайан барда. Эрилик Эристиин
△ көсп. Хойдо сылдьан баран аҕыйаа, сүт, намыраа (үөн-көйүүр туһунан). ☉ Убавляться, идти на убыль, сокращаться, редеть (напр., о мошкаре)
Буруоттан кыйдаран кумаар арыый хаптайбытын кэннэ илимнэрин бэрийдэ, иирсибиттэрин араарда. Софр. Данилов
Туундара дьонугар атырдьах ыйа — ураты ый, саамай үчүгэй, ылааҥы күннэр буолаллар, үөн-көйүүр хаптайар. И. Федосеев
Айылҕа барахсан торҕо күөх өҥө этиэх түгэнэ уларыйа охсон, барыта саһаран, кыһыл көмүстүү кылбаһыйда. Били үлүгэр бырдах, үөн-көйүүр ол иннинэ хаптайбыта. Н. Заболоцкай
6. көсп. Ким эмэ иннигэр албыннаһан ньылаҥнаа, бэрт буол, үҥк-сүгүрүй. ☉ Угодничать, лебезить, заискивать перед кем-л.
Оҕобут тутуллубут сураҕын истээт, төрөтөн төлөһүппүт аар тойон аҕатын тыла тиийдэҕинэ босхолонуо дии санаан, оҕонньорум биһикки баран тойоммут атаҕар хаптайбыппыт. Эрилик Эристиин
Кини [Амчыкы] Борукуом баай үрүҥ үлэһитэ, наадалаах илдьиккэ-сорукка сылдьар, кэрэһит бэрдэ, тойонун атаҕар хаптайа сытар, ыттыы ньалаҕалыыр киһи. В. Протодьяконов
Хаһаайыннарыгар үчүгэй буола сатаан хаптайа сыталлара, кини ол-бу бириинчиктээһинин эҥкилэ суох толороллоро. Ю. Чернов (тылб.)
ср. бур., п.-монг. хабтай ‘сплющиться’

I
1. туохт.
1. Хараххын ким, туох эмэ диэки туһаай. ☉ Направлять взгляд на кого-что-л., смотреть, видеть
Көмүс бэрбээкэйи Иннинэн көрөн, сүүрдэн иһэн, Икки эрбэҕин тыаһа …… Өрө ньиргийэ түстэҕэ... П. Ойуунускай
Дьоно эмиэ тугу эрэ кэпсэтэн ботугураһаллар. Сотору-сотору оҕонньор диэки көрөллөр. Н. Якутскай
Нина өйдөөбөккө мин диэки дьэҥкэччи көрбүтэ. Далан
2. Хараҕыҥ далыгар киллэр. ☉ Держать в поле зрения кого-что-л.
Пограничниктар көрбөт сирдэринэн эргийэн тиийдэхпинэ табыллар... Н. Якутскай
Кини [Миша] иһэрин көрдөллөр эрэ кыргыттар туох эрэ уһулуччу сабыытыйа буолан эрэрин курдук, эмискэ күйгүөрэ түһэллэр. Н. Лугинов
Дьон барыта көрөр сиригэр дьиэ ортотугар турбахтаата. Т. Сметанин
3. Саппыт хараххын ас. ☉ Открывать глаза
Уолчаан уһуктан чэмэличчи көрөн кэлэр. Н. Якутскай
4. Ким тугу гынарын болҕомтолоохтук кэтээ. ☉ Внимательно следить за действиями кого-л.
Соппуруон баай сүөһүлэрин атын сиргэ үүрэн илтэҕинэ, кинини батыһаарыҥ, ханна киирэн хаайарын көрөөрүҥ. Н. Якутскай
Биһигини ойууртан көрө сыппыттар. С. Ефремов
5. Бэйэҥ тутан-хабан эбэтэр болҕомтолоохтук одуулаһан үчүгэйдик билсис. ☉ Подробно ознакомиться с чем-л., просматривать, наблюдать
Бу дьыаланы улахан тойон бэйэтэ көрдөҕүнэ быһаарыыһы. Болот Боотур
Кинигэни көрөрүн олус таптыыр. Киэһэ аайы мин соҕотох илбиркэй кинигэбин хайдах эмэ мүччү туттаран көрө охсор дьулуурдаах. Амма Аччыгыйа
Ходулов-Отелло нарын, кэрэ Дездемонатын хаарыан тыынын быспытын саалаттан көрөн олорбут дьон тоҕо эрэ кинини буруйдаан, абааһы көрөн тыл-өс бырахпаттар. Эрчимэн
6. Иҥэн-тоҥон дьүүллээ, ырыт. ☉ Вникнув, хорошо разобраться в том или ином вопросе, обсудить его
Бүгүн мунньахха икки боппуруоһу көрөллөр. — Атаҕастаатаҕына-баттаатаҕына суут-сокуон көрөрүгэр ордук буолуо диэн, эргэ тахсыбыт аатыран олордоҕо дии. П. Ойуунускай
[Коля:] Араас эн киһи тылын истибэккин да, биһиги эйигин мунньахха көрүөхпүт. С. Ефремов
7. Кими эмэ кытта көрүс. ☉ Встречаться, встретиться с кем-л., увидеть кого-л.
Эйигин көрөрбүттэн үөрэбин. — Дьонум миигин көрүөхтэрин Баҕараллара үчүгэй. И. Гоголев
[Маня:] Куоракка сүрдээх симик уол курдук этэ. Аны мин курдук киһини көрүөн баҕарбат буолта буолуо... Оттон мин... С. Ефремов
8. Ыалдьааччыны чинчий, ыарыытын, туругун бэрэбиэркэлээ. ☉ Обследовать больного
Быраас миигин көрөн баран, эмп бөҕөнү анаата. — Катерина Павловна бу кэмҥэ наар балыыһаҕа эрэ дьуһуурустубалыахтаах да буоллар, бүгүн ыалдьыбыт бырааһы солбуйан, поликлиникаҕа ыарыһахтары көрдө. Н. Лугинов
9. Ким, туох эмэ туһугар кыһалын, кыһан; кими, тугу эмэ харай, көр-иһит. ☉ Заботиться о ком-чем-л., ухаживать, присматривать за кем-чем-л.; проверять кого-что-л.
Бэрээдэги көр. — [Дьаарбаҥ Дьааҥса:] Бу киһи ойоҕун көрбөт. Биэ кэннигэр баран эрэр, өрүһүй диэбиппин истибэт, аҥайан баран турар. Ойоҕо баран быһа тэптэрэн кэбистэ. Эрилик Эристиин
△ Бэрэбиэркэлээ, бэрий, үт, иит, туруор (булт тэрилин, хол., илими, туһаҕы, сохсону). ☉ Проверять и настораживать промысловые орудия, снасти (напр., сети, петли, плашки)
Мичил илими көрөргө, бэрийэргэ, үтэргэ бэркэ үөрэммитэ. И. Федосеев
Чугастааҕы булт тэриллэрин барытын бэйэтэ сылдьан көрөр буолан абыраабыта. «ХС»
10. Бэйэҥ эккинэн-хааҥҥынан бил (хол., эрэйи, муҥу). ☉ Испытывать, переживать, терпеть горе, неприятности и т. п. Кинилэр биэс түүннээх күнү быһа түҥ хара тыаны, маары, иһириги кэтэн, эрэй-буруй бөҕөнү көрөн баран, дьон баар сирин булбуттара. Суорун Омоллоон
Төһө муҥу көрбүккүн Эн сүрэҕиҥ эрэ билэр, Киһини да төрөттөргүн Киһи диэбэт этилэр. И. Гоголев
Мин эдэр сааспар үгүс кыһалҕаны көрбүтүм, эйиигин, таптыыр оҕобун, киһи буолаарай диэн, элбэхтик эрэйдэммитим. Дьүөгэ Ааныстыырап
11. Кимҥэ-туохха эмэ бэйэҥ сыһыаҥҥын биллэр; кими-тугу эмэ сыаналаа. ☉ Так или иначе относиться к кому-чему-л.; судить о чем-л., оценивать кого-что-л.
Сирэйдэриттэн-харахтарыттан көрдөҕүнэ, кини туһунан кэпсэтэр быһыылаахтар. Н. Якутскай
Хайҕыы иһиттэ, сөпсүү көрдө Хасыйаан уолаттарын, Ийэ сир өстөөҕүн өһөртөөн Эрдээхтик кыргыспыттарын. Эллэй
Уолаттар, тутталларыттан-хапталларыттан көрдөххө, манна бэйэ дьоно быһыылаахтар. Н. Лугинов
Ол түгэҥҥэ эн остуолгун Оҕоҥ курдук көрөҕүн, Сүтэрбиккин булбут курдук Сүрдээхтик долгуйаҕын. С. Данилов
12. Көстөн кэл, сардаҥаҕын ыс (күн туһунан). ☉ Засветить, засиять (о солнце)
— Муус-муус, бэрт да буолларгын, күн-күн уота тоҕо өтөрү көрөр? Саха фольк. [Сыкына:] Доҕоруом, күн көрдө ээ. [Күннэй:] Көрдө дуо? Оччоҕо... Миигин олорт... Суорун Омоллоон
Ойуур үүнээйилэрин сарсыардаттан киэһээҥҥэ диэри күн чаҕылыччы көрөр уонна куйааһынан сырайар сирдэригэр булбаккын. КВА Б
13. көсп. Хайа эмэ диэки туһаайан, хайыһан тур, хайа эмэ диэки туһаай, хайыс. ☉ Быть обращенным на когочто-л.
Уот арыый сэллиирин кытта ньиэмэстэр тааҥкалара биһигини көрбүтүнэн ньирилэһэн киирбиттэрэ. «ХС»
Дьиэлэр хайа арҕаһыгар тиийэн көбүскөнө кэрискэнэн субуспуттар онтон дархаһыйбыт быһыынан өрүс уҥуор көрөн тураллар. М. Горькай (тылб.)
14. көсп. Сырдаан көһүн; кылбайан, чаҕылыйан көһүн. ☉ Испускать сияние; светиться, блистать
Сулустар чоҕулуччу көрбүттэр. — Хайа сирэйигэр онон-манан ньургуһуннар арылыччы көрөн тураллара. М. Ефимов
Чалбах уулара түүнүн мууһунан килэччи көрөр буоллулар. КН ПБ
2. -ан сыһыат туохтууру кытта ситимнэстэҕинэ, көмө туохтуур суолтатыгар туттуллар уонна хайааһыҥҥа холонууну, сорунууну, боруобалааһыны көрдөрөр. ☉ В сочетании с деепричастием на -ан выступает в роли вспомогательного глагола со значением «пробовать, пытаться, сметь»
Амсайан көр. — Кини биһиэхэ куһаҕан санаанан кэлэр буоллаҕына, көмүскэнэн көрүөхпүт. Саха фольк. Баран көрүүһүкпүн. А. Софронов
Былыр …… ынах сүөһү хотонтон тахсан хонууга барарыгар, үөрэрэ-көтөрө баар буолара, ону күпсүйэн көрүүм да, умнан кэбиспит киһи буолуом ээ. Эрилик Эристиин
♦ Абааһы көр көр абааһы
[Марфа Николаевна:] Атын киһи олоҕор булкуһарбын букатын абааһы көрөбүн. С. Ефремов
Итирик киһи айдаарарын, мээнэ балкыйарын истиэхпин абааһы көрөн тахсан барбытым. Н. Якутскай. Айыы хараҕынан көрөр кэпс. — кимиэхэ эмэ ордук үчүгэйдик сыһыаннаһар (мөхпөт-эппэт, атаҕастаабат, кыыһырбат). ☉ Относиться по-доброму, доброжелательно к кому-л.
Кырдьык, департамеҥҥа оторой-моторой чунуобунньуктар Павел Константиновиһы сулууспалыыр отделениетын начаалынньыга айыы хараҕынан көрөр буолбут дэһэллэрэ. Н. Чернышевскай (тылб.). Атыннык көрөн таҕыста — күүтүллүбүтүнээҕэр атын буолан таҕыста. ☉ Получилось иначе, чем ожидалось
Оҕотугар маҥнай утаа туох наадата барыта — сырдык хос, сөрүсөп орон, суунар бааннай, көлөөскө баар буоларыгар төһө эрэнэрэй. Ол барыта атыннык көрөн таҕыста. Е. Ильина (тылб.). Атын хараххынан көр калька — уруккугуттан атыннык көр, атыннык сыаналаа. ☉ Смотреть другими глазами
Мин учууталым тылларыттан уһуктубут курдук тулабын атын харахпынан көрбүтүм уонна олоххо үгүс элбэх үчүгэй, үтүө баарын билэн, кинилэргэ тардыһарга быһаарыммытым. Н. Лугинов
Биһиги олоххо бэрт үгүһү атын харахпытынан көрөн, саҥалыы сыаналыыр, ырыҥалыыр буоллубут. «ХС». Батары (дьөлө) көр — кытаанахтык, тонолуппакка көр. ☉ Сверлить взглядом; смотреть пристально
Хатааһын чолбонун курдук хараҕын уота айыы бухатыырын икки чараас саннын икки ардынан дьөлө көрөн олордо. Ньургун Боотур
Дьэ ол дьахтар, уун-утары көрсө түһээт, Дьигис гыммыта, имэ кытарбыта. Аны кини, этэрбэр хардарымына, Саҥата суох батары көрөн турбута. С. Данилов. Баттыы көр кэпс. — 1) чиҥэтэн, саппаастаахтык, дьиппинитэн холоо (тугу эмэни мээрэйдииргэ, сыаналыырга). ☉ Намеренно занижать действительные размеры чего-л.
Оппут баттыы көрөн холооһуҥҥа биэс сыарҕа буолсу. ГНС СТСДТ; 2) бэйэҕэр тиэрпэккэ сэнии, атаҕастыы көр. ☉ Относиться к кому-л. высокомерно, без должного уважения, смотреть на кого-л. свысока. Илдьирийбит сонноох уолу баттыы көрөн, хаһыытаан ордоотоото. Дэҥи (эндиэни, энчини) көрбөт көр дэҥ. Илэ хараҕынан көрбүт — бэйэтэ сирэй көрбүт. ☉ Видеть своими собственными глазами, быть очевидцем
Биирдэ [абааһыны] илэ харахпынан көрбүтүм. Н. Неустроев
Мин Дьокуускайга кэлэн иккис орто оскуола онус кылааһыгар үөрэнэ киириэхпэр диэри биир да суруйааччыны илэ харахпынан көрбөтөҕүм. И. Гоголев. Иннигин тымтыктанан көр — иннигэр туох буоларын билгэлээн бил (үксүгэр буолбат ф-ҕа, мэлдьэхтээх этиилэргэ тут-лар). ☉ Прозревать свою будущность, предугадывать предстоящие события (обычно употр. в отриц. оборотах)
[Көстөкүүн:] Дэҥ-оһол тахсарын туох билиэй. Бу курдук буолуллуо диэн киһи иннин тымтыктанан көрүө дуо? Эрилик Эристиин. Киһи көрбөт (кэпсэппэт), ыт үрбэт <киһитэ> буол — буорайан, быстан, ким да кыһаммат, аахайбат, ахсарбат киһитэ буол. ☉ Постареть, одряхлеть или обнищать настолько, что никто за человека не считает (букв. человек не замечает, собака не облаивает)
Ол курдук сытан, киһи көрбөт, ыт үрбэт буолан, окко-маска иҥнибэт, дьүдьэйии бөҕөнү дьүдьэйэн баран …… өлбүтэ үһү. Саха фольк. Лааппыбын сапталлар эрэ, айахпын аппытынан барыам, ыт үрбэт, киһи кэпсэппэт киһитэ буолуом. «ХС». Киһи <сирэйин-хараҕын> таба көрбөт — туохтан эмэ олус кыбыстар, саатар, дьулайар. ☉ Стыдиться, стесняться, побаиваться (из-за содеянного; ср. прятать глаза). — Мэхээчэ сордоох, дьон сирэйин-хараҕын таба көрбөт буолабуола, бу курдук этэн барда: «Дьэ, табаарыстар! Киһини кулаакка таһаарар бэрт дөбөҥ, бэрт чэпчэки, оттон кулаактан төлөрүтэр бэрт кытаанах буолар...» П. Ойуунускай
Ньукуукка тугу да хардарбатаҕа. Биир да киһи сирэйин-хараҕын таба көрбөтөҕө кыыһы кытта кистээн көрсүһэрин дьон билбититтэн кыбыстан. Н. Босиков
Киһи сүрэҕин-быарын көрбүтүнэн киирэр көр сүрэх-быар. Тэлгэнэ сытар оппут минньигэс сыта киһи сүрэҕин-быарын көрбүтүнэн киирэр. Н. Якутскай. Киһи таба көрөрө кэпс. — атыттартан ордуктара, киһи болҕомтотун тардара. ☉ Выделяющийся из общей массы; то, что обращает на себя внимание
Татьяна чочумча буолаат, кытарымтыйан көстөр, килбэҥнэс кылааннаах мантону таһаарда. — Киһи таба көрөр таҥаһа диэн субу баар. «ХС». Көрбүтүм эрэ — баар-суох соҕотох киһим. ☉ Мой единственный (обычно о ребенке)
[Марфа Николаевна кыыһыгар:] Мин эйигин ыытан баран, хайдах олоруохпунуй? Көрбүтүм эрэ эн буолбаккын дуо? С. Ефремов
Киһи буолан, орто дойдуга көрбүппүт эрэ Манечкабыт. С. Ефремов. Тэҥн. тула көрөр киһибит. Көрбүт хараҕын симмэтэ (көрбүт харах биир, көрбүт харах бу) — букатын утуйбата. ☉ Не сомкнуть глаз, совершенно не уснуть, не спится
[Дьэкиим:] Биэбэйиэм, бөлүүн эмээхсиним бэрт күүскэ ыарыйда, көрбүт хараҕым бу. Кыыспынаан түүнү быһа мөхсөн таҕыстыбыт. А. Софронов
Түүн устатыгар көрбүт хараҕын симмэтэ. Н. Түгүнүүрэп
Ити түүн көрбүт харах биир. Аллараа дойдуга олоҥхо бухатыырдара охсуһалларын курдук, биир кэм тыас-уус ньиргийэн олорор. В. Иванов. <Көрөн баран> чыпчылыйыах бэтэрээ өттүгэр (икки ардыгар) — олус түргэнник. ☉ В мгновение ока
Дьэ онтон орто аан ийэ дойдуга, көрөн баран чыпчылыйыах бэтэрээ өттүгэр, истэн баран эҕирийиэх бэтэрээ өттүгэр, холбороҥ маҕан хочо оттоку туой киинигэр алтан ньээкэтигэр кэлэн «тиҥ» гына түстэ. Ньургун Боотур. Көрөн төрөө кэпс. — кимиэхэ эмэ үүт үкчү маарыннаа. ☉ Быть похожим на кого-л. точь-в-точь, как две капли воды
Тукаам, Ньукуу, ии, дьэ диэ, киһи да көрөн төрүүр эбит! А. Сыромятникова. Көрөн туруо суоҕа кэпс. — 1) кыһаллыбакка, тугу да гыммакка буолуо суоҕа (көмөлөспүтүнэн, үлэлэспитинэн барыаҕа). ☉ Он не будет стоять в стороне, бездействовать, сидеть сложа руки (обязательно придет на помощь)
Манна көрөн турар киһи суох буолар, ол кэлэктиип бииргэ сомоҕолоһуутугар көмөлөөх. П. Аввакумов; 2) толлуо, куттаныа суоҕа. ☉ Он не будет робеть перед кем-чем-л., он не испугается (обязательно совершит задуманное)
Уута тымныы диэн көрөн туруом суоҕа. «ХС». Көрөөр да истээр (истээр да көрөөр) — туох да саарбаҕа суох, хайаан да, булгуччу (туолуо, буолуо). ☉ соотв. как пить дать. Көрөөр да истээр, өйүүн бу үлэни бүтэриэм. Көрөр былаһын тухары — киһи хараҕа төһө ыларынан. ☉ Насколько глаз хватит, насколько возможно окинуть взором. Көрөр былаһын тухары дьон, көлө эймэҥнэс. А. Федоров. Көрөртөн да сүөргү, этэртэн да эриэккэс фольк. — олус дьикти, ураты; киһи сөҕүөн курдук. ☉ Из ряда вон выходящий, диковинный, необычайный, необыкновенный; дивный
Ойуулууртан да ураты, Этэртэн да эриэккэс, Көрөртөн да сүөргү, Күндү тааһым барахсан Күлүбүрээбит бэйэтэ Күнтэн көспүт сардаҥалаах эбит. С. Зверев. Көрөртөн көрө үчүгэй — олус кыраһыабай, киһи ымсыыра, сөҕө көрөр. ☉ Необычайно красивый, распрекрасный, невиданной красоты
Бу оҕо көрөртөн көрө үчүгэй дьүһүннээх, бэрт диэн эргэнэх күүстээх-уохтаах оҕо буола улаатан истэ. «Чолбон»
Көрүөх бэтэрээ өттүнэ — <көрөн баран> чыпчылыйыах бэтэрээ өттүгэр (икки ардыгар) диэн курдук. Тус бэйэҕэ да хочуолунай оҥорторор буоллар, ордук ыраас, итии, барыыстаах буолуо этэ, ону трест үлэһиттэригэр эт да, көрүөх бэтэрээ өттүнэ оҥорон биэриэхтэрэ буоллаҕа дии. В. Протодьяконов. Көрүөхтэн кэрэ (дьикти) — наһаа үчүгэй, киһи ымсыырыах, сөҕүөх курдук. ☉ Очень хороший, превосходный, дивный; глаз не оторвать
Нууччалыы соҕус хааннаах, көрүөхтэн кэрэ …… саха дьахтара ас астыы сылдьара. Болот Боотур
Киниэхэ бары барыта сонун, көрүөхтэн дьикти, истиэхтэн эриэккэс этэ. И. Федосеев. Сибэккилэр көрүөхтэн кэрэ дьүһүннээхтэр, минньигэс сыттаахтар. И. Данилов. Көрүү көрөр эргэр. — ойуун, удаҕан туһунан: кыыран көннөрү киһи билбэтин билэр, быһаарар (хол., ыарыһах туохтан ыалдьыбытын). ☉ О шаманах: иметь видение, предвидеть, провидеть (напр., определить, от чего заболел человек)
Соҕуруу бырааскай омук олохтооҕо Омоҕой Баай диэн олохтоох дьонун-сэргэтин кытта өстөһөн-саастаһан, кыһаллан, ойууна көрүү көрбүтүнэн күрээн, Лена өрүскэ арҕаа үрэхтэр тардыылара балыйан Бүлүү өрүһүгэр түһэн хаалар. Саха фольк. Биһиги удаҕаннаах этибит. Кини көрүү көрдө. Н. Габышев. Көрүүтүн көр кэпс. — кырбаан, охсон, таһыйан кэһэт, ойоҕоһун кумалаан биэр. ☉ соотв. намять бока кому-л.; намять холку кому-л. «Оччоҕо мин өлүмүнэ ордон кэллэрбин эрэ көрүүгүн көрүөм
Ону өйдүө эрэ, эмээхсиэн!» — диэн баран тохтоомуна, аарыктаах халҕаннарын аһа баттаан, тахса ойдо. Ньургун Боотур
Кумаардаан (кымаардаан) <да> көрбөт көр кумаардаа. — Ийэбин ыыт, — дии-дии, Сэмэнчик икки сутуругунан Сылластыгас көхсүн кырбаан тиҥийэр. Сылластыгас уол охсорун кумаардаан да көрбөт. Н. Якутскай. Оттон бинтиэпкэ эбэтэр бүлүмүөт буулдьатыттан кумаардаан да көрбөккүн, таптаҕына биирдэ охтуоҥ буолуо. Саллааттар с.
1967. Курдаттыы (курдат) көр — ким эмэ тугу саныырын, тугу оҥороору гынарын өтө бил. ☉ Отлично знать чьи-л. намерения, помыслы, видеть кого-л. насквозь
[Казаков:] Мин эйигин курдаттыы көрөн турабын. Мин туспунан эн санааҥ атын. С. Ефремов
Биһиги сылтан сыл аайы бу курдук тэрээһиннээхтик инники сайдар, үүнэр суолбутун курдат көрөн үлэлиэхтээхпит. М. Доҕордуурап
Күн сирин (сырдыгын, күнү) көр көр күн. Мин бу Кыталыктаах илин саппыйатыгар күнү көрбүтүм. А. Сыромятникова
Ньукуукка күнү көрбүт, тапталы билбит сирэ — бу аҕатын Киргиэлэй өтөҕө этэ. Н. Босиков. К. Туйаарыскай бастакы кинигэтэ «Мутукча» диэн ааттанан 1952 сыллаахха күн сирин көрбүтэ
ВДЕ ССО. Өрөбөлүүссүйэ иннинэ бастакы хоһооннор уонна поэмалар, кэпсээннэр уонна драмалар күн сирин көрбүттэрэ. «ХС»
Күҥҥэ көрбүтүм көр күн. — Оо, күҥҥэ көрбүтүм! Эн сүрэххэр билигин бэрт кыракый даҕаны таптал кыыма кыламныыр буоллаҕына, ону мин хайаан да күөдьүтүөм! Тапталым туһугар, дьолум туһугар кыайарбын-кыайбаппын барытын оҥоруом! Г. Угаров. [Балта:] Эдьиийим Мэҥун, Күҥҥэ көрбүтүм! Хайдах мүччү туттуҥ! Миигин соһуттуҥ!
эвен. фольк. <Кырыы хараҕынан> кынчайан көрбөтө фольк. — кыратык да болҕомтотун уурбата, кыһаллан көрбөтө. ☉ Совершенно не обращать внимания на кого-л., игнорировать кого-л., пренебрегать кем-л., даже не взглянуть
Дьиэ иһигэр көтөн түстүлэр да, ыалдьыт дьон быһыытынан уҥа диэки олордулар да, дьиэлээх киһи кинилэргэ ыт да киирдэҕэ диэбэтэ, кырыы хараҕынан кынчайан көрбөтө. Ньургун Боотур
Остолобуойга аһыы кэлбит дьон кинилэр диэки кынчайан да көрбөккө киирэ тураллар, аһаан бүппүттэр тахсан бара тураллар. Эрилик Эристиин. Мэндээриччи көр — киэҥник, мээнэнэн көр. ☉ Смотреть пустыми, бессмысленными глазами
Миша хойутуу кэллэ. Биллэн турар, байааттаҥнас. Олоҕо суоҕунан мэндээриччи көрөн кэбистэ. Н. Лугинов. Тэҥн. миин курдугунан көр. Оройунан (төбөтүнэн) көрбүт — 1) үүнэ-тэһиинэ суох мэник, дьээбэлээх мэник (оҕо туһунан). ☉ Необузданный, озорной, носящийся сломя голову, неудержимый баловень, отчаянный шалун (о детях)
— Бу уол оройунан көрөн, киһи хаһыытын истибэт буолбут ээ... «ХС»; 2) харса суох сырыылаах, кэлбит-барбыт, киирбит-тахсыбыт киһи. ☉ Шустрый, бедовый, боевой
Былыр мин, оройбунан көрө сылдьарым саҕана, арыгынан утахтанан, хаартынан харахтанан сииккэ сиэлбит, хаарга хаампыт бэйэм. Н. Туобулаахап
— Айанньыттары хамандыырга таһаарар үһүгүт, — диэн биир төбөтүнэн көрбүт уолан өрөҥкөстөөн киирбитэ. Н. Босиков. Өрө көр — 1) мэниктээ, улдьаар; солуута суох бэрдимсий. ☉ Баловаться, шалить, резвиться (букв. вверх смотреть)
Дьэ өрө көрбүт оҕолор үтэһэлэрэ туолар, тыыннара тахсар дуу, суох дуу, ама кинилэр бэйэлээхтэри туох кыайар үһү! Суорун Омоллоон; 2) утарылас, мөккүс. ☉ Оказывать сопротивление; пререкаться, спорить
Эн туоххар туолаҥҥын миигин өрө көрүөххүнүй? А. Федоров. Дьэргэни биһи өрө көрдөрүөхпүт суоҕа. «ХС». Өтө көр — туох буолуохтааҕын курдаттыы бил. ☉ Точно предугадать, что будет в будущем, предвидеть
Бэйэлэрэ эчэйбэтэхтэрэ гынан баран, сөмөлүөттэрэ көппөт гына алдьаммытын лүөччүк өтө көрбүтэ. Суорун Омоллоон
Михаил Андреевич Саха сирин сайдар кэскилин өтө көрөн, норуот хаһаайыстыбатын ханнык салаатыгар каадырдар наада буолалларын учуоттаан, олору эрдэттэн бэлэмниир үтүө дьулуһуулаах. И. Федосеев. Сирэйиттэн көрөн кэпс. — 1) киһититтэн көрөн (тугу эмэ гын, оҥор). ☉ В зависимости от отношения к человеку делать что-л. для него хуже или лучше
Съезд киһини сирэйиттэн көрбөккө, литературнай кириитикэни уонна бэйэни кириитикэлээһини киэҥник тэнитэргэ эбээһинэстээбитэ. ССЛИО; 2) түгэниттэн, быһыытыттан-майгытыттан көрөн, сыаналаан (тугу эмэ гын). ☉ На месте, на ходу, смотря по обстоятельствам, ориентируясь по обстановке (делать что-л.). Сирэйиттэн көрөн дакылааккын көннөрөөр. Сөбүн көр (көрдөр) — кэһэт, тутан биэр. ☉ Проучить кого-л. как следует, дать хорошую взбучку кому-л.
Татыйаана эмээхсин, бардырҕаан сөппүн көрөн олорор. Эрилик Эристиин. Хааным буһан, көхсүм көөнньөн, Хаһыытыыбын ардыгар: «Уурайа тарт! Сөпкүн көрүөм, Олус илиим кыһыйар!» П. Тобуруокап. Тобулу көр — тонолуппакка биир сири көр, одуулаа. ☉ Сверлить глазами; пронзить взглядом; не спускать глаз с когочего-л.
Ойуунун тобулу көрөн олорор. П. Ойуунускай. Тула көрөр киһибит — саамай эрэнэр киһибит (быыһаатаҕына кини быыһыа, абыраатаҕына кини абырыа диэн). ☉ Единственный человек, на которого можно положиться, единственная надежда (букв. человек, на которого со всех сторон смотрим)
Оҕолор бары тула көрөр киһибит ийэбит эрэ этэ. Н. Босиков
Түһээн да баттаппат (көрбөт) көр баттат. Кини мин манна эрэйгэ-муҥҥа сылдьарбын түһээн да көрбөтө буолуо. С. Ефремов
Сэмэн миигин дьон тугунан-эмэнэн сирэллэрэ буолуо диэн түһээн да көрбөт этэ. Н. Апросимов
Катюша түһээн да көрбөтөх ураты баайа-дуола. А. Сыромятникова. Тэбэн көрбөккө барда кэпс. — тута өллө (кыылы саанан ытан өлөрүү туһунан). ☉ Быть убитым наповал. Саа тыаһаата. Бөрө тэбэн көрбөккө барда. Тэбэн көрбөккө утуй — өлбүттүү кытаанахтык утуй. ☉ Спать мертвым сном, заснуть как убитый
Уһун күҥҥэ тэбэн көрбөккө …… утуйдубут. И. Никифоров
Түөртүүргэ диэри тэбэн көрбөккө утуйуохпар дылы, олоруо баара дуо, онно кураанах этэ. «ХС»
Тэһэ көр — 1) өтө көр диэн курдук. Билиҥҥи киномеханиккыт букатын тугу да билбэт. Наадата суохтары таһар. Маратик, эһиги санааҕытын тэһэ көрөн, көрдөрүө этэ, — диэтэ Миша. А. Сыромятникова; 2) сып-сытыытык көр, чоҕулуччу көр. ☉ Бросать острый, пронзительный взгляд
Одуулаһан тэһэ көрөн сытта. Болот Боотур
Уот диэки көр көр уот. Оччоҕо киэһэ, баҕар, Уоппут диэки көрүөхпүт: Байанайга махтана көбдьүөрэ күөстэниэхпит. С. Данилов
Аҕата Быттыыр оҕонньор быстар дьадаҥы киһи, уолаттара тураннар, киһи-хара, булчут буоланнар, саҥардыы уот диэки көрөн, ситэн-хотон байан эрдэҕинэ, бу былаас буолбут. Н. Босиков. Утары көр — этиһэн мөккүс, утарылас. ☉ Выражать несогласие с чьими-л. взглядами, мнением, отстаивая свои; возражать, противодействовать кому-л.; спорить, пререкаться
Кими да саллар сааһыгар уу хараҕынан утары көрбүтэ суоҕа, кимниин да мөккүспэтэ, кимниин да этиспэтэ. Далан. Үөс курдугунан көрдө — кырыктаахтык, өһүөннээхтик тобулу көрдө. ☉ Бросать сердитый, злой, негодующий взгляд
Чугаһаабыттарын кэннэ көрбүтүм: биирдэстэрэ хара бытыктаах үөс курдугунан көрбүт киһи, доҕоро — эдэр ньыламан маҥан оҕо киһи эбит. Н. Неустроев
Үрүҥүнэн-харанан көрдө көр үрүҥ-хара. Үрүҥүнэн-харанан көрдө, Иҥиир ситиитин таттаран, Иһин түгэҕиттэн эҥсэлийдэ. П. Ойуунускай
Айаҕынан хаана барда, үрүҥүнэн-харанан көрөөт, нукус гына түстэ. И. Данилов. <Үрүҥ> хараҕын өрө көрбөт — 1) баттабылга, үтүргэҥҥэ, атаҕастабылга сылдьар. ☉ Пребывать в унижении, притеснении; не видеть света белого (от гнета, притеснения)
Саллар саастарыгар харахтарын өрө көрбөккө …… үөн-көйүүр курдук санана сылдьыбыт уһун сордоохторго бу бэйэни киһи курдук сананыы улахан уларыйыы. ФЕВ УТУ; 2) биир кэм үлэҕэ баттата сылдьар; быыс булбат, солото суох сылдьар. ☉ соотв. вертеться как белка в колесе
Сайынын от үлэтин үлүскэниттэн үрүҥ хараххын өрө көрбөккүн. П. Филиппов
Тооромой тойон туттан, Тылын истэр уруккуттан. Үрүҥ хараҕын өрө көрбөт, Үлэттэн сиһэ көммөт. П. Дмитриев. Үрүҥ хараҕын өрө көрдө — туох эмэ ыарахан түбэлтэттэн төлө көтөн дьэ көҥүл тыынна, көҥүл барда. ☉ Он наконец-то свободно вздохнул (напр., освободившись от гнета, забот и т. п.)
Өктөөп өрөбөлүүссүйэтэ Өлүүлээх батталы Үрэйбитин эрэ кэннэ Кыра-хара дьон, Кыһалҕаттан тахсан, Үрүҥ харахпытын Өрө көрбүппүт. Саха нар. ыр. III. Хара буорунан көр — кыра да үүнээйитэ, кырыһа да суох буол (сир, буор, почва туһунан). ☉ Не иметь никакой растительности, ни одного зеленого ростка, дерна; становиться лысой (о почве, земле; букв. смотреть черной землей)
Арай тыа саҕатын диэки өттө, ыһыллыбыт сиэмэни «таһы мэлдьэһэн», хара буорунан көрөн турар. Амма Аччыгыйа
Муора кытылын хааһын хаарын тыал хастаан чараас, сорох сиринэн хара буорунан көрөн сытар буолан, хаамалларыгар чэпчэки этэ. Н. Якутскай
Хараҕын кырыытынан көрдө (кылап гынна) көр харах. Оргууй аҕай эргийэн хараҕым кырыытынан көрбүтүм, таайбытым курдук, эһэ эбит. Т. Сметанин
Киһи бэрдэ остуолбаҕа сыһыарыллыбыт биллэрии кумааҕыта турарын хараҕын кырыытынан кылап гынан ылбыта — «Бухта Тикси» диэн сурук көстө түспүтэ. Н. Заболоцкай. Хараххын муҥунан (тиэрэ) көр — улаханнык, киэҥник көр (дьиктиргээн, соһуйан, куттанан). ☉ Выпучить, выкатить глаза (от крайнего изумления, удивления, ужаса)
Ородобуойтан Ньаҕыйаан хараҕын тиэрэ көрөн кэллэ. Болот Боотур
Уйбаан илиитин ууммутунан, хараҕын муҥунан көрбүтүнэн, айаҕын аппытынан сүүрэн кэллэ. «Чолбон»
Соһуйан …… Данилов Супруговы хараҕын муҥунан көрдө. В. Панова (тылб.). Хатыылаахтык көр — буруйдуурдуу, кырыктаахтык көр. ☉ Бросать колючий, злобный взгляд
Маастар Басов ыалдьытын Хатыылаахтык көрбүтэ, Ханнык киһи сылдьарын Хайыай, кини билбэтэ. А. Абаҕыыныскай
тюрк. көр
II
1. аат.
1. Киһиэхэ дуоһуйууну, үөрүүнү, астыныыны аҕалар араас оонньуу, көрдөрүү, саататыы. ☉ Увеселение, забава, развлечение, зрелище, которое доставляет удовольствие
Елка тула оонньуу, көр бөҕө буолар. Суорун Омоллоон
Омурҕаҥҥа күлэ-үөрэ Отуу уота күлүмүрдүүр, Отуу көрө көртөн кэрэ, Отуу чэйэ чэйтэн күндү. И. Гоголев
2. Киһини күллэрэр түбэлтэлэр. ☉ Смешные, курьезные случаи, происшествия, эпизоды
Биир киһи туох эрэ көрү кэпсиир быһыылаах, күлэн күйгүөрэ түһэллэр. Амма Аччыгыйа
Чэ, оҕолоор, кэнники олохтоон кэпсэтиэхпит. Суукка араас көрдөр бааллар. Болот Боотур
2. даҕ. суолт.
1. Күллэриилээх, дьиибэлээх. ☉ Веселый, забавный
Кеша этиэ: Уой, Ниночка, эн кырасаабыссаҕын, куттанным, бэринэбин, — уонна икки илиитин өрө уунуо... Кини көр киһи! Н. Габышев
2. көсп. Кыраһыабай, чаҕылхай. ☉ Красивый, яркий
Көр тыа. ПЭК СЯЯ
Көр чолбон. ПЭК СЯЯ
Көр маҕан ат. ПЭК СЯЯ
Көбүөрү тэлгэппит курдук Көҕөрөн көстөр Көр хонууларбыт. А. Софронов
Таптыыбын тигинии ньиргийбит Кыраайбын — кыһыл көр туонаны. Күннүк Уурастыырап
♦ Көөчөөн көрө — көр көөчөөн. Көрү көҕүлүттэн тут — дуоһуйа оонньоо, баҕаҥ ханыар диэри көрүлээ. ☉ Вдоволь, в свое удовольствие повеселиться, поиграть, развлечься
Чоҥкучах алаастарга кыстаабыт оҕолор биир сайылыкка мусталлар, сайыҥҥы чэбдик киэһэлэргэ көрү көҕүлүттэн туталлар. Далан
Маннык үтүө кэмҥэ таһырдьа көччүйүөн, көрүлүөн баҕалаах үгүс. Ордук оҕо аймах көрү көҕүлүттэн тутан эрэр. «Кыым». Күн көрүн эккирэт — бириэмэни туһата суох атаар, кыһалҕата суох сырыт, көччүй. ☉ Тратить время бессмысленно, в пустых утехах
Кулаковскай «Итирик бурсуй ырыата», «Куорат кыыһа», «Куорат кыргыттара» диэн хоһооннорго кини ханнык да дьыаланан дьарыктаммат …… күн эрэ көрүн эккирэтэр баайдары, куорат мещанскай ыччатын сиилээн-хоһулаан көрдөрбүтэ. ССЛИО
◊ Көр оҥостон — дьиибэлээн, күлэ сылдьаары. ☉ Забавляясь, подшучивая, ради забавы
Кинини доҕотторо улаханын иһин, көр оҥостон, «Тайах» диэн хос ааттыыллара. А. Сыромятникова
Оттон кыра оҕолор ону көр оҥостон көрөн турбуттар. «ББ»
ср. тюрк. көрк ‘красота’