көр былаһын тухары (дэҥҥэ тут-лар)
Бу иһэн кини [Константин] унньуктаах уһун айан суолун былаһын устатыгар үйэлэрин тухары хаатырга үлэтигэр, эбэтэр өр болдьоххо көскө баран иһэр хаайыылаахтар уһун субурҕа бөлөхтөрүн сититэлээн ааһара. П. Филиппов

1. аат дьөһ.
2. Хайааһын ханнык эмэ кэм устата буоларын бэлиэтииргэ туттуллар (э. ахс. сыһыарыытын ылыан сөп). ☉ Употребляется при обозначении какого-л. отрезка времени, в течение которого совершается действие (за, в течение, на протяжении — может принимать аффикс мн
   ч.). Кымаах Байбал күтүөтэ Бээппэ …… өр сыллар усталарыгар, ханна да барбыта биллибэккэ, сүтэ сылдьыбыта. А. Бэрияк
   Үгүс үйэ устатыгар таастар тустарынан кэрэхсэбиллээх кинигэлэр, уустук остуоруйалар, кэрэ ырыалар сурулуннулар. И. Данилов
   Хара күһүҥҥүттэн кыһыны быһа үөрэнэрим устатыгар бииргэ үөрэнэр оҕолорбун кытта улахан көрдөрүүлэргэ куруук сылдьар этибит. КНЗ ОО
3. Уста кээмэйдэрин кытта туттуллан, хайааһын туох эмэ ырааҕын, устатын тухары оҥоһулларын бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Употребляется при обозначении мер длины и расстояния, на протяжении которых совершается действие. Үс күннүк сир устатыгар ыал суох буолуо
   □ Саха дьоно олорор уонча көһүн устатыгар ат көлөнөн бараллар. Амма Аччыгыйа
   Ол устатыгар ханна да туттар сир суох. Эрилик Эристиин
4. ситим т. суолт. Аат туохтуурдары кытта кэм суолталаах бөлөхтөрү, салаа этиилэри ситимнииргэ туттуллар. ☉ В сочетании с причастиями используется в качестве союзного слова, присоединяющего обороты и придаточные предложения времени к главному (на протяжении того времени, что)
   Түөрт ыйтан ордук кэмҥэ сылдьыбыппыт устатыгар биһиги үгүһү көрдүбүт, элбэҕи иһиттибит. Суорун Омоллоон
   Манна балыктаабытын устатыгар Ньукулаас арай биирдэ табыллыбыттаах. С. Никифоров
   Баһылай оҕонньор өр сылларга бултаабытын устатыгар, маннык дьикти муостаах тайах түбэһэ илик. «Чолбон»

аат.
1. Туох эмэ саҕаланар өттүттэн уһугар тиийэ уһунун кээмэйэ. ☉ Длина
Кыһаны оҥорорго арсыын үрдүктээх, икки миэтэрэ усталаах, туоралаах холумтаны туой буорунан симэн оҥороллоро. МАП ЧУу
Устатын иистэнньэҥ бэйэтэ холуур, холобур, этэрбэс уллуҥун эргииригэр сап биир эрэ түмүгэ баар буолуохтаах. Хомус Уйбаан
Былыргы сахалар күннээҕи үлэлэригэр «харыс», «сүөм», «муҥур сүөм», «тутум», «суор холото», «илии» курдук уста кээмэйдэрин киэҥник тутталлара. АЭ ӨӨКХ
2. Туох эмэ устатынан кээмэйэ, тайааһына. ☉ Протяжённость чего-л., расстояние, длина
Саас кэлэн хара тыа көҕөрбүт, киэҥ толоон устатын тухары иэнэ биллибэт күөх солко таҥаһы тиирэ тардан кэбиспит курдук буолбут. Н. Неустроев
Арыытын туораабакка, устатын батыһа баран иһэр курдук. Амма Аччыгыйа
Өлөксөөс бу иһэн ойууру-тыаны, устата биллибэт уйгул хонууну, тыалары үрдүлэринэн арыллан барар үрдүк күөх халлааны одуулаһар. А. Бэрияк
♦ Уллуҥах да устата көр уллуҥах. Баран иһэр суолбутуттан уллуҥах да устата туоруохпут суоҕа. Уллуҥах усталааҕынан (устатынан) уларый, хаптаһын быыстааҕынан халбарый көр уллуҥах. [Ойуун:] «Уллуҥах усталааҕынан уларый, хаптаһын быыстааҕынан халбарый», — диэн эҥсэлийдэ. Саха фольк. Усталаах туоратыгар — хайа эрэ кэм былаһын тухары (саҕаланыаҕыттан бүтүөр диэри). ☉ На всём протяжении какого-л. времени, в течение
Ол усталаах туоратыгар эһигиттэн биир истиҥ тылы истэ, биирдэ итии күөһү аһыы иликпин. Болот Боотур
Кэлбиппит быйыл уон икки сыл буолла, ол усталаах туоратыгар биир да өстөөх киһибит суоҕа. Эрилик Эристиин
Сэрии бүппүтэ отут сылын туолан эрэр, ол усталаах туоратыгар биһиги барыта үстэ эрэ көрсүстүбүт. С. Никифоров
Устаты муруннаах, утары сирэйдээх урааҥхай саха көр утары. Оройунан оонньообут, Ортотунан курдаммыт, Уһугунан дугуммут, Устаты муруннаах, Утары сирэйдээх Урааҥхай саха. П. Ойуунускай

аат. Туох эмэ киэҥэ, киэҥ сабардама. ☉ Площадь чего-л.
Устатын-туоратын харах дала ылбат. Амма Аччыгыйа
[Эбэ Хотун барахсан] устата-туората биллибэккэ, килбэйэкүндээрэ, нэлэйэ-хотойо, оргууй устара ууһун, намыынын эбитин! Суорун Омоллоон
Чаҕыл Иванович, хайдах эрэ, бу ходуһаны уруккуттан бэркэ билэр, устатын-туоратын уллуҥаҕынан элбэхтик мээрэйдээбит сирин курдук санаталаата. С. Никифоров
◊ Устата-туората биллибэт (көстүбэт) — олус киэҥ, нэлэмэн сиринэн тайаан сытар, улаҕата көстүбэт. ☉ Безграничный, необъятный, бескрайний
Устата-уҥуоргута биллибэтэх, Устататуората көстүбэтэх, Унаар-мунаар урсуннаах, Уһун тунаар хонуулаах Улуу хочом. П. Ойуунускай
Устата-туората биллибэт сис тыаҕа үрүйэ тахсар. Амма Аччыгыйа
Кыыс Хотун өндөйөн көрбүтэ, устата-туората биллибэт байҕал ортотугар баар эбит, тыа ырыых-ыраах ии буолан көстөр. А. Сыромятникова

см. устата.

1) длина; сыһыы устата длина поля; суол устата протяжение, длина дороги; 2) долгота, продолжительность; сыл устата продолжительность года; үлэлээбитин устата куруутун хайҕанара на работе (т. е. всё время, пока он работал) его всегда хвалили.

только мн. уст. уос, айах; с улыбкой на устах мичээрдии-мичээрдии; # переходить из уст в уста киһиттэн киһиэхэ баран ис (иһилин); быть у всех на устах киһи барыта сэһэн оҥостор буол.