сыһ. Сиһилии буолбакка, улахан суолталаах эрэ өрүттэрин таарыйан. ☉ В общих чертах, без частностей, общо
Устурууксуйаны дьоҥҥо ааҕан, Уопсайдык, судургутук быһаарда. С. Васильев

аат. Анал дуоһунастаах үлэһит кимиэхэ эмэ ыйыы-кэрдии биэриитэ. ☉ Инструктаж
Хас да күнү быһа устуруктаас оҥордулар, сир үллэһигин устурууксуйатын үөрэттилэр. А. Бэрияк
Устуруктаас быһыытынан, быйыл күөх сири бука-бары тэҥник үллэстэбит. Н. Павлов

аат.
1. Туохха эрэ анаммыт, онно сөптөөх оҥоһуулаах сир. ☉ Место, специально предназначенное и приспособленное для чего-л.. Нэһилиэнньэлээх пуун. Эмтиир пуун
□ Тугу да билбэт буолбут киһини биһиги саньытаардарбыт булан бэрэбээскэлиир пууҥҥа илпиттэрэ. Суорун Омоллоон
[Бадин:] Былаан быһыытынан баандалар төрүт пууннарыгар быһаарыылаах кимэн киирии саҕаланар. С. Ефремов
Общественнай бэрээдэги бөҕөргөтүүгэ тирэх пууннар чахчы тирэх буоллулар. «Кыым»
2. Докумуон, сурук кэрчиктэрэ, өлүүскэлэрэ (үксүгэр кэрискэ нүөмэрдэнэр). ☉ Раздел документа, текста (обычно нумеруется), пункт
Уонтан тахса суол пууннаах уһун уураах ылылынна. Күннүк Уурастыырап
[Тимэппий:] Хомуурга тоҕуу-хоруу диэн букатын суох буолуохтаах диэн пууну дуогабарга киллэрбэккэ умнан кэбиспит этиҥ. Күндэ
Дакылаат кэнниттэн сир үллэһигин устурууксуйатын, хас биирдии пууннарынан тус-туспа быһаара-быһаара, ааҕан биэрдибит. А. Бэрияк

аат.
1. Тугу эмэ салайар дьон, салайааччылар. ☉ Лица, осуществляющие управление кем-чем-л., руководство, администрация. Оройуон салалтата
□ Аҕыйах хоноот, обсерватория салалтата бырайыагы көмүскүү соҕуруу көппүтэ. В. Яковлев
2. Дьон үлэтин-хамнаһын салайыы, сөптөөх суолун булларыы. ☉ Руководство деятельностью кого-чего-л.. Үлэ, салалтата табылыннаҕына, ситиһиилэнэр
□ Бу Рудаков салалтатынан типография үлэлээн быйыл кыһын «Орто Азия үлэһитэ» диэн кистэлэҥ хаһыат отут үс нүөмэрин таһаарбыт. Эрилик Эристиин
△ Дьон үлэлэригэр-хамнастарыгар салайтарар туох эмэ ыйымньылара, ыйаахтара. ☉ То, чем люди руководствуются в работе, руководство (к действию). Саҥа устурууксуйаны салалта оҥостобут
△ поэт. Оҥоһуу, ыйаах, ыйымньы. ☉ Предназначение. Киһи буолар кэскилиҥ, саха буолар салалтаҥ бу орто дойдуга баар. Саха фольк.

сыһ.
1. Кэбэҕэстик өйдөнөр, оҥоһуллар, толоруллар гына; уустуга суохтук, боростуойдук. ☉ Доступно для понимания, выполнения; просто, без труда, без усилий
Кини чахчы санаан олорор санаатын судургутук, истиҥник эттэ. Амма Аччыгыйа
Устурууксуйаны дьоҥҥо ааҕан, Уопсайдык, судургутук быһаарда. С. Васильев. Дэриэбинэҕэ үөлээннээххэр Ыалдьыттыы барарыҥ кэриэтэ Судургутук сотору ыйга Сылдьан кэлиэҥ турдаҕа, — Итинник этэр эбээт сиэним. Тува т.
2. Туох да ойуччу уратыта суохтук, боростуойдук. ☉ Просто, обычно, легко, без проблем
Көрүстүбүт судургутук, Посоллар буолбатахпыт, Биһиги икки омук Сэмэй учууталларабыт. И. Гоголев
Хамыыһыйа үлэтэ бэрт судургутук барбыта. Н. Лугинов
Хаппытыан киниэхэ судургутук сыһыаннаһар. А. Сыромятникова
Үөрэхтээх киһи киэбинэн мааны соҕус гынан баран судургутук, тупсарыммакка, оҥостуммакка таҥныбыт киһи табахтаан бускута турар. Бэс Дьарааһын
3. Ураты киэргэтиитэ, тупсарыыта, уустугурдуута суохтук. ☉ Незатейливо, незамысловато, просто
Судургутук кэпсээтэххэ, Ходулов артыыс эрдэтээҕи биографиятын биллэр-көстөр бэлиэлэрэ итинэн бүтэллэр. Суорун Омоллоон
«Эдьиэй! Үөрүү бөҕө буолуо этэ», — диэн Абдуркулла уустаан-ураннаан эппэккэ, судургутук быһа этэн кэбистэ. Эрилик Эристиин

1. аат., кэпс. Элбэх тыл, мээнэ элбэхтик саҥарыы, дойҕох. ☉ Бессодержательная долгая речь, пустые слова
   Дьэ ити көхсүн этиттэр эрэ тохтообот хотун буолуо. Икки хас чаастаах лахсыыр саҕаланна быһыылаах. Амма Ач чыгыйа. [Терентий:] Манна үлэ, оттон онно муҥура биллибэт кэпсэтии лахсыыра. Пьесалар-1956. Маас са лахсыыртан уонна резолюциялартан хал буолан хаалла, онон быыбарга аанньа кыттыбат, быыбары аахай бат буолла. В. Ленин (тылб.)
   △ Олоҕо суох мээнэ тыл, мээнэни саҥарыы. ☉ Бессмыслица, вздор, болтовня
   Аҕам оҕонньор: «Ити эмээхсин лахсыырын истимэ, эр киһи, эр бэрдэ буоллаҕыҥ, саҥата-иҥэтэ суох ыстанан хаал», — диэтэ. Ф. Софронов
   «Ээ, ити барыта сымыйа лахсыыр!» — Лариса өһүргэнэн эһиэхэйдэннэ. В. Яковлев
   Ээ, устурууксуйа диэн! Ол бүрүкүрээттэр лахсыырдара. Кинилэр хаһан хонууга үлэлээннэр ону билиэхтэрэй? Тумарча
2. даҕ. суолт. Этиигэ сыстыы ситиминэн быһаарыы буоллаҕына: мээнэ элбэх тыллаах, элбэх саҥалаах, дойҕохтоох. ☉ В позиции примыкающего определения: многословный, бессодержательный, вздорный (напр., о речи); любящий много говорить, болтливый
   Лахсыыр кэпсээн. Лахсыыр киһи.  Ити кини акаары уонна аһаҕас лахсыыр киһи эбээт. Н. Островскай (тылб.)
   ♦ Куба лахсыыр тойук (тыл) фольк. — элбэх саҥа, күүгээн. ☉ Шумный разговор, гомон
   «Дьэ, хайдах гынабыт, сүүс-сүүспүтүттэн аалсыһан, сүбэлэһэн көрүөҕүҥ дуу?!» — дэсиһэн ол улуу дуолаттар, маргыар бөҕөнү түһэрэн, куба лахсыыр тойугун туойбутунан барбыттар. Д. Апросимов. Кус-хаас лахсыыра кэпс. — туора киһи сатаан ыпсыытын булан өйдөөбөт уһун кэпсэтиитэ, балкыһыыта. ☉ Долгая невра зумительная речь (или разговор).
   ср. туркм. лакгы ‘болтун, пустомеля, пустослов; болтливый’

I
туохт.
1. Суруллубут сурук бэлиэлэринэн тыллары, этиилэри холбооттоон таһааран өйдөө. ☉ Читать что-л. написанное. Доргуччу аах. Искэр аах. Хаһыаты аах
□ Сережа нэдиэлэни быһа уочараттаан, бэҕэһээ дьэ уларсыбыт кинигэтин ааҕан бүтэн, тыастаахтык «тап» гыннарда. Н. Лугинов
Оксана кумааҕытын тэниччи тардатарда, онно туох суруллубутун ааҕан барбыта. Суорун Омоллоон
2. Ханнык эмэ айымньыны, тиэкиһи өйгүттэн эт. ☉ Произносить, декламировать какой-л. текст
Саргылаана хоһоону ааҕарга үөрэнэ сырыттаҕына табаарыстара бэркэ хайгыыр этилэр. Софр. Данилов
Тойон туох баар билэр малыыппатын ааҕа истэ. Эрилик Эристиин
3. Кими эмэ үөрэтэн, такайан тыл эт. ☉ Наставлять, поучать кого-л.
Ситэри иһит! Аны мин эйиэхэ нотация ааҕарым да биллибэт. Софр. Данилов
Чэ, ээх, үчүгэй, өйдөөх, куолуһут киһи буоллаҕыҥ, дириҥник хорутан эн миэхэ сокуон ааҕыма. М. Доҕордуурап
4. Дьон, аудитория иннигэр тахсан кэпсээ (үксүгэр научнай, общественнай ис хоһоонноох тиэмэҕэ). ☉ Излагать, рассказывать перед аудиторией (обычно на научные, общественные темы)
Кавказка лиэксийэ ааҕан бараммын, биир ыйга Крымҥа ааҕа кэллим. Амма Аччыгыйа
Быһаарбатахтар кинилэр Арай туохха дьоҕурдааҕын, Быһата «сах» ону билэр, Сатаабат дакылааттыырын, Лиэксийэ да ааҕарын. И. Гоголев
5. Кинигэ, сурук ис хоһоонун үөрэтэн билиини ыл, билиини ыларга дьулус. ☉ Стремиться к усвоению знаний, изучая содержание написанного
Киэһэ дьиэҕэ хаайтараллар Оҕо аймах ааҕа, Остуол тула чуумпураллар Оонньуу, уруок ааҕа. Дьуон Дьаҥылы
Устурууксуйа кинигэтин үөрэхтээхтэр Уруок курдук аахтылар. С. Васильев
6. Тугу эрэ бил, мындырдаан сирийэн көрөн быһаар. ☉ Осваивать, постигать что-л. Тула өттүбүн геолог буолбут киһи тааһы ааҕар хараҕынан көрөргө кыһаллабын. П. Аввакумов
Санаабар саһылы сойуолаан, Кыраһа суругун ааҕабын. С. Данилов
Көмнөх хаарым кырсыгар Көтөр-сүүрэр суолун Күн тура ааҕар уурайда. Н. Тарабукин (тылб.)
7. Туох эмэ ахсаанын чуолкайдаан быһаар. ☉ Определить количество кого-чего-л., считать количество чего-л.
Харчыны аах. Ааҕан таһаар. Халлаан сулуһун аахпыкка дылы (өс ном.). Сарсын тугу-тугу атыылаһарын, бытархай иэһин төлүүрүгэр, тардыытыгар төһө харчыны ордорон таһаарарын, кыайан ааҕан таһаарбата. А. Софронов
Ньукууһа Сыҕаайап биир милииссийэлээх киирэн, бары «күүс өттүнэн оттоммут» сирдэр бугулларын ааҕан, аакта оҥордо. Амма Аччыгыйа
Биир күрбэ тааска сэргэстэһэн олорон харчыларын аахпыттара. «ХС»
△ Тустуспа предмети, хайааһыны кэриччи сирийэн, болҕойон көр. ☉ Внимательно рассматривать ряд предметов, действий, изучая, считая их
Ынах хомуйа сылдьан, ол-бу оту-маһы ааҕаллара, олорго араастаан аат биэрэллэрэ. Дьүөгэ Ааныстыырап
Бу сайын Маппыайабыс дойдутугар кэлээт, ыҥыыр атынан кэлэн Чөркөөҕү сирдэри-буордары, тыалары-хонуулары, отун-маһын төрдүн ааҕа көрбүтэ. Бэс Дьарааһын
[Хамыыһыйа чилиэннэрэ] товаровед чинчийэн көрөр-истэр хас хамсааһынын ааҕа турдулар. М. Попов
8. Кимиэхэ, туохха эмэ ханнык эрэ быһаарыыны, түмүгү биэр, кими-тугу эмэ тугунан-ханныгынан эрэ билин. ☉ Считать, полагать, допускать что-л. каким-л.
Бэйэбэр ымсыырыахтарын иһин, эмиэ да үөрэҕим суох, дьүһүммүн да соччо кырасыабай курдук аахпаттара буолуо. П. Ойуунускай
Эйигин күндү ыалдьыппынан ааҕарым, Билигин күндү уолбунан ааҕабын. И. Гоголев
Поэттары өрүү үлэлээбэт Күүлэй дьонунан ааҕаллар, Арай бэйэбит билэбит: Үлэҕэ сааспыт сарбыллар. С. Данилов
♦ Өҥө (үтүө) аах сөбүлээб. — туох эрэ үтүөнү, өҥөнү оҥорбуккун (үксүгэр кыраны, солуута суоҕу) куруук санатан, онуоха харданы эрэй. ☉ Постоянно напоминать об услуге (обычно незначительной), оказанной кому-л., чтобы получить за это мзду, плату
«Ким туһугар үлэлиигин? Өҥө ааҕан, кимтэн хайҕал ылаары гынаҕын?» — Өрүүсэ хадьардык ыйытта. А. Сыромятникова
«Биһиги хотоммут баар буолан, сылаас оттоох долборукка төрөөн киһи буолбутуҥ!» — диэн үтүө ааҕара. Эрилик Эристиин
◊ Ааҕар саала көр саала
Бибилэтиэкэ ааҕар саалатыгар киһи аҕыйах этэ. СБТТ. Аахпыттан суруйуу — аахпыт тиэкис ис хоһоонун өйтөн суруйуу. ☉ Изложение (вид письменной работы в школе)
Өйдөөбүттэрин сааһылаан кэпсиир сатабыллара төһө сайдан иһэриттэн көрөн, аахпыттан суруйууга холонуу саҕаланар. КИИ МКТТҮө
II
көр аакта
Аах суруктарын Аахтара биэртэригэр, Аа-дьуо ааҕан баран: «Мэлдьэспэппин, билбэппин», — Ити курдук этэн, Илии баттаан биэртэ. А. Софронов
Биригээдэлэргэ сэптэрин-сэбиргэллэрин уонна үлэһит көлөлөрүн ааҕынан туттартаатыбыт. Эрилик Эристиин
Туох баар малбын, сүөһүбүн, харчыбын булла, уоппустаан судаарыстыбаҕа ыларга аах оҥордо. М. Попов
III
эб. Кэккэ предметтэри түмэн, холбуур суолтаны көрдөрөр (үксүгэр дьон бөлөҕүн түмэн этэргэ тут-лар). ☉ Выражает конкретную собирательность, т. е
данный предмет при помощи аах обозначает совокупность определенных предметов (часто употр. при обозначении определенной группы людей). Эдьиийим аах хантан немецтии хаһыаты ылбыттара эбитэй? Софр. Данилов
Костя уончатыгар диэри таайын аахха иитиллибит. П. Филиппов
Мин аҕам аах кэлэн өтөххө саспыттарын, бандьыыт ол диэки барбытын [ийэбэр] оргууй сибис гынным. Н. Заболоцкай
Торуой уола аах ураһаттан таҕыстылар. Н. Павлов