инструктордаа
туохт. Устурууктарынан үлэлээ. ☉ Работать инструктором. Убайа бассыайыҥҥа устурууктардыыр

сыһ. Бүтүннүү, толору, ситэри. ☉ Полностью, целиком
«Нэһилиэктэн устурууктар кэлбит. Олохтоох Сэбиэт бэрэссэдээтэлэ Сүөдэр Охонооһойобус Сатыырап бэйэтинэн», — диэн сурах ыалы тилэ сүүрэн кэбистэ. Н. Босиков. Тэҥн. тилэри

үүттээ II диэнтэн тиэт
көрүҥ. Устурууктар саҥа хоту эргиллэн баран, убаҕас хаастарын түрдэһиннэрэн, Костяны, кыараҕас хараҕынан, сэбирилиэк курдук, үүттээмэхтээн ылла. Н. Заболоцкай

сыһ., кэпс. Тугу да ордорбокко, бука барытын, бүтүннүү, бүтүннүүтүн. ☉ Все, без остатка, дочиста
Дуйдуурап устурууктар Кулаактар сирдэрин куучча ходуһалары, өртүктэри, кыбыылары, солооһуннары түөрэтин былдьаан ылбыт. Күндэ
Арааһа, Коля куучча барыларын муннукка хаайбыт дуу, хайа үөдэн? Болот Боотур

даҕ. Былаас дьаһалын олоххо киллэрэр, салайар аналлаах. ☉ Исполнительный (орган власти). Ситэриилээх уорган. Ситэриилээх кэмитиэт
□ [Өрүүскэ:] Тыл улуус ситэриилээх кэмитиэтиттэн тахсыбыт устурууктарга бэриллэр. Күндэ
Кинилэр аара нэһилиэк сэбиэтин ситэриилээх кэмитиэтин бэрэссэдээтэлигэр таарыйбыттара. И. Федосеев

1. саай диэнтэн атын., бэй. туһ. Сиргэ саайыллыбыт тутум атахтаах остуол уонна эмиэ ол курдук намыһах ороннор бааллар. Суорун Омоллоон
   Лиэксийэни хомсомуол оройкуомун устурууктара …… ааҕар диэн бэрт улахан биллэрии саайыллыбыт. И. Федосеев
2. Туохха эмэ кэлэн күүскэ охсулун. ☉ С силой удариться обо что-л. (напр., о пуле, снаряде)
   Уҥа саннынан тоҥ хомурахха саайыллар, өйүн сүтэрэр. Н. Якутскай
   Аттыбытыгар миинэ түһэн буорга саайылынна да, дэлби тэптэ. И. Сосин

1. ыйыт диэнтэн хай. аата. Устурууктар этэн бүтэрбитин кэннэ ыйытыы буолла. Н. Неустроев
   Куруук ыйытыынан дьарыктанааччы Иосиф аҕабыыт Собачкин этэрин быһа түһэн ыйытта. Эрилик Эристиин
   Аҕаларыттан Баһылай оҕонньортон ыйытыы буолар. Суорун Омоллоон
   Ыйытыыта суох ылыам суоҕа! — диэн Ийэлээх аҕабар Мэктиэ тыл биэрбитим. Т. Сметанин
2. суут-сок. Буруйданааччыны, кэрэһити ыйытан, буруй хайдах оҥоһуллубут түгэнин быһааран билии, чуолкайдааһын. ☉ Опрос обвиняемого, свидетеля для выяснения обстоятельств преступления, допрос
   — Дьэ, сатамматахпыт, ыйытыы, силиэстийэ буоллаҕына, арыыны миэхэ аҕалан иһэргин төрүт этимэ. Эрилик Эристиин
   Холуобунай процессуальнай сокуон биир сүрүн көрдөбүлэ — буруйу оҥорууга уорбаланар киһини ыйытыы, доппуруостааһын. М. Попов
   Онон эһиги, тыыннаах хаалыаххытын баҕарар буоллаххытына, ыйытыыга адьас туох да эрэйэ суох көнөтүнэн эппиэттээн истэххитинэ сатанар. С. Никифоров
   Ол ыйытыылар — тыл ыйытыыта буолбатахтара, барыта үлтү таһыйан туран ыйытыы: ол үрдүгэр аччыктатан өлөрө сыспыттара. «Чолбон»
   ◊ Ыйытыы бэлиэтэ тыл үөр. — ыйытары бэлиэтиир анал ойуу. ☉ Вопросительный знак
   Ыйытыы бэлиэтэ ыйытыы этии кэнниттэн туруоруллар. ЧМА СТСАКҮө
   Семён Титович тылбааһын анныгар «Ураа?!» — диэн суруйан бадьаарыппыта уонна ити тылы кытта сэргэстэһиннэрэ икки бэлиэни — ыйытыы уонна күүһүрдүү бэлиэлэрин туруортаабыта. «ХС»
   Ыйытыы этии кэнниттэн ыйытыы бэлиэтэ, күүһүрдүү этии кэнниттэн күүһүрдүү бэлиэтэ тураллар. КИИ СТ-2. Ыйытыы этии тыл үөр. — билбэтэҕи билээри, тугу эрэ быһаартараары истээччини эппиэттииргэ көҕүтэр этии. ☉ Вопросительное предложение
   Сэһэн этиилэри ыйытыы этии оҥоруҥ. ПНЕ СТ
   Ыйытыы этии ыйытар тыллаах уонна ыйытар интонациялаах. СОТТЛ
   Ыйытыы этиигэ ыйытар тылы бэлиэтээн этиллэр, онно куолас үрдүүр. ПНЕ СТ

аат.
1. Оччо туһата суох саҥа-иҥэ, кэпсээн, ыаспай. ☉ Разговоры, болтовня, на которые впустую тратится время
[Ньукуус:] Ыаһах элбэх. Устурууктар чэ тугу эрэ эттэ-эттэ. Ситэ өйдөөбөтүм. Күндэ
Ыраах ыалдьыт ыаһаҕа Ыһыллан барбыт, Абаҕалара тойон албына Аһыллан эрэр эбит. С. Зверев. Ыаллара кэлэллэр: ыйытыы, ыаһах… С. Тарасов
Сибэкки диэн — оҕо, дьахтар ыаһаҕа. И. Гоголев
2. лит. Кэпсэл, номох. ☉ Сказ, сказание
Киһи аньыыттан-таҥараттан арахсан, …… Сүттүлэр дүҥүр, былаайах, Сүр баттыыр сүҥ дьааһын, ыар ыаһах — Дом ини, …… Чуумпурда мин сахам алааһа. С. Тарасов
«Сир түннүгэ, Сээркээн сэһэн» — Ытык кырдьаҕас дэтэн Ыччат дьон ыаһаҕар, кэнэҕэски кэпсээнигэр Киирсэр баҕам баар, Кэрэ доҕотторуом! Болот Боотур
♦ Күн ыаһаҕа оҥоһун көр күн
Киһи көрбөтөҕүнэ-истибэтэҕинэ букатын сатаан олоруо суохтар. Иллэҥ киһи хата мин күн ыаһаҕа оҥостобун. Болот Боотур
Күн ыаһаҕын (күнү) ыыт көр күн. Айаҕалыы сатаан, күн ыаһаҕын ыытан, куруһуба баайар. М. Доҕордуурап
Сайын атырдьах, кыраабыл оҥорон күн ыаһаҕын ыытарым. С. Никифоров
Саад отун күн аайы биир киһи охсор. Күн ыаһаҕын ыытар курдук буоллар-хааллар үлэлээн сүөдэҥниир. Н. Кондаков. Ыаһах оҥо- һун — 1) тугунан эмэ аралдьый, кими эмэ элэк-хаадьы оҥоһун. ☉ Делать кого-л. предметом насмешек
Баһылай өһүргэс. Кинини оҕо эрдэҕиттэн элэк, ыаһах оҥостон, араастаан аат-суол биэрбит киһилэрэ. Н. Заболоцкай
Дьон эйигин туой оонньуу, ыаһах оҥостоллор. «ХС»; 2) бириэмэни атаараары тугунан эмэ дьарыктан, онон аралдьый. ☉ Заниматься чем-л., чтобы убить время
Кэрдибит маспытын, аппынан үчүгэйдик суол үктээн бараммын, бэйэм киирэ-тахса ыаһах оҥостон тиэйиэҕим. В. Иванов
Булчуттар бултуу барар туһунан бэрт эрдэттэн, ааспыт саастан, уһун сайыны быһа үлэһэн, ыаһах оҥостон тэриммиттэрэ. «ХС»
Тиитэбис хараҕын хайа тардынна да, кыһан-отон киирэн барара, ону кэнникинэн дьиҥ чахчы ыаһах оҥостубута. «Чолбон»
◊ Ыаһах киһи түөлбэ. — сэһэннээх, кэпсээннээх киһи. ☉ Хороший рассказчик, собеседник. Ыаһах киһи манна суох
ср. др.-тюрк. аҕызан ‘сказать, произносить’

I
1. даҕ.
1. Саҥата ааспыт, өр туттуллубут, туһаныллыбыт. ☉ Долго находившийся в употреблении, подержанный, старый
Ол дьоһун тумулум Илиилээх тиитигэр Ыйанан туруохтаах Мин эргэ биһигим. С. Данилов
Эргэ сундуук түгэҕиттэн алаадьылыырга аналлаах курупчаакылаах мөһөөччүк дьиэҕэ киирдэ. Софр. Данилов
[Өкүүчэ] Тула чэҥнээх муннуктарга Эргэ ыскааптары туруортаата. С. Васильев
2. Саҥа көрүҥүн сүтэрбит, өр кэтиллибит (таҥас, атах таҥаһа). ☉ Потёртый, потрёпанный, поношенный, старый (об одежде, обуви)
Кийиитим эргэ таҥастааххын диэн сирэр үһүө. Софр. Данилов
Бурхалей халтаҥ сонун кытта эргэ саппыкытын кыбынан, дэһээтинньик иннигэр киирэн иһэн Мариса диэки көрөн кэбиспитэ. Эрилик Эристиин
Өргөстөөх, төлөннөөх бэйэтэ, Өһөн, муоһа-кылаана тоһунна, Эргэ үтүлүктээх бэргэһэтэ Илиититтэн төлүтэ түстэ. С. Васильев
3. Тутуллан баран өр турбут, эргэрбит, хаарбах (тутуу). ☉ Ветхий, обветшалый, старый (о строении)
Урууп дьиэтэ …… таас аттаһыктаах түннүктэрдээх, сиргэ-буорга киирбиккэ дылы эргэ ампаар дьиэ элээмэтэ. Күндэ
Ньирэйдэр тигээрдээн сырсаллар, Эргэ дьиэ күлүгэр мусталлар. С. Данилов
Эрбэммит кириэстээх Эргэ таҥара дьиэтэ көһүннэ. С. Васильев
4. Билигин туттуллубат буолбут, туһата суох. ☉ Вышедший из употребления, устаревший (напр., о деньгах). Эргэ билиэт. Эргэ пааспар
□ Арай ампаарга ыраахтааҕы саҕанааҕы, эргэ сэбиэскэй, хаалбыт харчы ханнык эрэ иһиккэ угуллан сылдьара. Хомус Уйбаан
Ыйынньыкка Степан Ефремов төрөөбүт күнэ эргэ истиилинэн бэриллэр. ФЕВ ДьС
5. Туох эмэ иннинэ урут баар буола сылдьыбыт. ☉ Бывший прежде чего-л. другого, предыдущий, предшествующий, старый (напр., о квартире). Эргэ кыбартыырабар бара сырыттым. Ыстатыйам эргэ барыйаанын буллум
6. Аныгы буолбатах, билиҥҥигэ сөп түбэспэт, урукку. ☉ Старого образца, несовременный, устаревший, прежний (напр., о порядке)
[Ол Дьобуруопа дьоно олус элбээн] Истэрэ сипсийэн, этэ сатыыллар эбит: «Эргэ бэрээдэги эһэн, Эҥин үчүгэйдэ Тэрийиэҕиҥ», — диэн. Өксөкүлээх Өлөксөй
Эстэн эрэр эргэ үйэ Элбэх тойон мэҥнэрин …… Олохтоохтук, астыннара, Устурууктар кэпсээбитэ. Күннүк Уурастыырап
[Михаил:] Эргэ олоҕу эргиттэрэн аҕалаары гынаҕыт дуу? С. Ефремов
△ Хаалынньаҥ, урукку (өй-санаа, майгы). ☉ Отсталый, некультурный, несознательный
[Одуор:] Оттон кини бэйэтин эрэ билинэр, булбутун муннун анныгар баттыыр. Дьиҥнээх эргэ, эгоист киһи. Суорун Омоллоон
[Бэрэбиэччит — Константиновка:] Эн, бадаҕа, ити быһыыгынан буоллаҕына, бэрт эргэ майгылаах киһигин быһыылаах. С. Ефремов
7. Өрдөөҕүттэн, уруккуттан баар, урукку. ☉ Сохранившийся с давнего времени, давний, старинный (напр., об усадьбе)
Ол иһэн көрө түспүтэ — тумул анныгар эргэ өтөх баҕаналара хаарга батыллан тураллар эбит! Амма Аччыгыйа
Барыах биһиэхэ, мин хоспор, Баар онно биир эргэ хаартыска. П. Тобуруокап
Эргэ сэргэ тулатын Эргийтэлиир тыраахтар. Эллэй
Эргэ дьарҕата көппүт. «ХС»
8. Былыргыттан ордон хаалбыт. ☉ Старинный, древний (напр., о городе)
Дьокуускай — эргэ, кырдьаҕас куорат, ол гынан баран кини күн-түүн эдэр, саҥа буолан иһэр. Суорун Омоллоон
Тамерлан — эргэ куорат. Эрилик Эристиин
9. Кырдьыбыт, саастаах, кырдьаҕас (киһи). ☉ Старомодный, старый
Онто суох, Баһылай Макаарабыс, бу эргэ дьон, онон кинилэргэ кыһамматын даҕаны, эдэрдэр тустарынан тугу этэр эбит? А. Сыромятникова
Эргэ кириитиктэр сипсиһэллэр, Эмиэ да тохтоон сөпсөһөллөр. С. Васильев
10. Эргийэр кэмигэр баранар, сүтэр (ыйы этэргэ). ☉ Убывающий (о луне, месяце на ущербе). Эргэ ый
2. аат суолт.
1. Саҥа көрүҥүн сүтэрбит, эргэрбит эбэтэр туһатыттан тахсыбыт туох эмэ. ☉ Старьё, ветошь
[Мааһа:] Саҥа таҥаһы биэриэ буолуо дуу, эргэни дуу? Күндэ
«Тоҕо мин олохпор биирдэ буолар оскуоланы бүтэрэр баалбар эмиэ эдьиийим эргэтин кэтиэхтээхпиний?!» — Маша өссө тэптэн, улаханнык ытаан барда. А. Никифорова
[Оттуур сэбин-сэбиргэлин] тэринэрэ, эрдэттэн эргэтин куруук сэлбинэ, абырахтана сылдьара. ПАЕ ОСС
2. Урут баар буола сылдьыбыт туох эмэ. ☉ Что-л. старое, существовавшее прежде
Эргэ эстибит, саҥа сандаарбыт (өс хоһ.). Эмиэ эргэни киэр эһэр Истиҥ биир иэйиилээхпит. С. Данилов
Эргэни үлтү анньар Үйэ манан халыйар. Эллэй
Эстибит эргэттэн тутуһуоҥ, — Эмэхтии тостон сиҥниэҥ! С. Васильев
3. ый, сыл, дьыл диэн курдук кэми бэлиэтиир тыллары кытта тардыы пуорматыгар ситимнэһэн, этиллэр кэм бүтүүтүн, бүтэр өттүн көрдөрөр. ☉ Сочетаясь со словами ый ‘месяц’, сыл ‘год’, дьыл ‘год’, обозначающими разные промежутки времени, указывает на конец, конечный период называемого времени
Сара көтүүтэ — атырдьах ыйын эргэтэ. Хомус Уйбаан
Кулун тутар эргэтигэр Дьокуускайтан Бүлүүгэ С.М. Аржаков кэлбитэ. «ХС». Кэлин, 1969 сыл эргэтигэр, бэйиэт Т. Сметанин төрөөбүтэ 50 сылын туолуута өрөспүүбүлүкэҕэ киэҥник бэлиэтэммитэ. КНЗ ТС
♦ Атаҕынан эргэ барбыт көр атах
Бэйэтэ кыыс дьахтар, атаҕынан эргэ баран, кырдьаҕас киһиэхэ сэлээннэммитэ. А. Сыромятникова
Кур бэйэтэ кубулуйбат (эргэ бэйэтэ элэйбэт) көр кубулуй. Арай Сангаар шахтата, кур бэйэтэ кубулуйбат, эргэ бэйэтэ элэйбэт диэбиккэ дылы, тохсунньу былаанын тоҕон түмүктүүр. «Кыым»
Чэр <эргэ> баас көр баас II. Сүрэҕим эргэ бааһыгар Тууһу таммалатта. Т. Сметанин
Баҕар, биир эмэ мэник тыллаах түбэһэн, эргэ бааһы хатыынан аала сылдьыа. «ХС»
Эргэ бааһын таарый (тарбаа) көр баас II. Биһиги курдук Аҕа дойду Улуу сэриитин устун ортотунан ааспыт аҕам саастаах дьоҥҥо ити барыта эргэ бааспытын тарбыыр. «Кыым». Эргэ бааһын тыытыма — кимиэхэ эмэ урут олоҕор туох эмэ үчүгэйэ суох буола сылдьыбытын санатыма, өйдөтүмэ. ☉ Не береди его старые раны
Кырдьаҕас киһини эргэ бааһын тыытыма. НАГ ЯРФС II. Эргэ киһи элээмэтэ күл.-ооннь. — элбэҕи билбит-көрбүт кырдьаҕас, саастаах киһи. ☉ соотв. тёртый калач
Эргэ киһи элээмэтэ буоллаҕым буолан, сыарҕаттан оронон тахсан, …… ырааҕы-чугаһы ыраҥалыы турдум. «Кыым»
◊ Ый эргэтэ көр ый II
[Кууһума:] Ый эргэтэ буолан бэргээбит ээ. А. Софронов
<Эргэ> олох хаалынньаҥа көр хаалынньаҥ. Эргэ олох хаалынньаҥнара хайдах да иҥэн сылдьар буоллуннар, өһүөннээн туран утары охсуһуохха! Амма Аччыгыйа. Эргэ харамай түөлбэ., харыс т. — кырдьаҕас булчут. ☉ Старый охотник.
ср. др.-тюрк. ески, тув. эрги, хак. ирги ‘старый, давний’
II
аат. Киһи хараҕын дьэҥкир бүрүөтүгэр ыарыыттан эбэтэр оһолтон үөскээбит үрүҥ чэр. ☉ Беловатое пятно на глазу, возникающее вследствие помутнения роговицы глаза после различных заболеваний или увечий, бельмо
[Бохсурҕанньыт (кутурар):] Аҥаар хараҕа эргэлээх дьахтар бу ким үөрэ буолуой? Эрилик Эристиин
Эргэлээх харахтаах уол аанынан быкта. И. Гоголев
Эргэлээх харахтаах Ылдьаана …… киирэн кэллэ. «ХС»