уун диэнтэн дьаһ
туһ. Хабытчаарап атын төттөрү эргитэн, сиэлигэр төбөтүн кистии анньан хатыстыы ууннарда. Е. Неймохов
Уһатан, уунаран суруйуу …… лабаҥхалааһын, буолары буолбаты барытын ахтыы баар, оттон наадалааҕын көтүтэн кэбиһэр. С. Руфов
Арамааскы, кини илиитин өрө ууннаран туран, түрмэ күлүүһүн тылын сиэбиттэн сулбу тардан ылла. М. Доҕордуурап
Дьонтон тугу эмэ ордук ууннарбыта суоҕа. А. Сыромятникова

туохт.
1. Илиигин көннөрөн эбэтэр көтөҕөн хайа эрэ диэки туһаай. ☉ Протянуть руку
Катя сыгынньах ытыһын сулустар диэки ууммута. Н. Лугинов
Арай кыыстыын-уоллуун уонча оҕо, мас сыыһын саа оҥостон иннилэригэр ууммутунан, киирэн кэллилэр. Амма Аччыгыйа
«Аҕал бинтиэпкэбин», — дии-дии пограничник илиитин ууммут. Н. Якутскай
Сүрэҕим сэрэйиитинэн ол дьоллоох күн диэки илиибин ууммуппар, баайдар-тойоттор саа уоһугар миигин туруора сылдьыбыттарын өйдүүбүн. С. Ефремов
2. Илииҥ тиийэр сиригэр кимиэхэ эмэ тугу эмэ тиксэр, биэр. ☉ Протянув руку, передать, отдать что-л. кому-л.
Таба саҕынньахтаах, хойуу бытыга бүтүннүү кэлимсэлэһэ муус кырыа буолбут кырдьаҕас киһи массыына үрдүттэн уолга кыра чымадааны уунан биэрдэ. Амма Аччыгыйа
Чыычаах [киһи аата] оҕо сутуругун саҕа тэскэҕэр сарыы саппыйаны моонньугар быалаан баран кэтэ сылдьарын устан Бэдэр Харахха уунна. И. Гоголев
Икки киһиттэн аҕа саастааҕа Сүөдэргэ эргэ соҕус бэрдээҥки сааны туттарар, ботуруоннаах батарантааһы уунар. Н. Якутскай
3. Уһаан, тэнийэн биэр (хол., таҥас ту7унан). ☉ Увеличиваться в длину, вытягиваться, растягиваться (напр., об одежде). Өрүү куопта уунар
□ Төһө да ууммутун иһин быстыбат баар үһү (тааб.: чиэрбэ)
Маннык сорох уһун этиилэр арыт аҕыс уон — тоҕус уон тылга тиийэ ууналлар. «ХС»
△ Бүтэноһог биэримэ, уһуннук буол (хол., кэпсэтии). ☉ Продолжаться долго, длиться, затягиваться (напр., о беседе)
Дакылаат чаас кэриҥэ барда. Табахтыахха да баара. Өссө кэпсэтии тө7ө уунуо биллибэт. Э. Соколов
4. көсп. Кимиэхэ эмэ тугу эмэ биэр, бэрис. ☉ Давать кому-л. что-л., делиться с кем-л. чем-л.
Биэрэрин бэскэ ыйаабыт, уунарын умнан кэбиспит (өс хоһ.). [Өндүрүүс] Биэрэр өттүгэр Бэрт кытаанах, Ылар өттүгэр Алыс аламаҕай, Ордугу ууммат, Иэс биэрбэт идэлээх этэ. А. Софронов
«Эрэйдэммиккэ эйэҕэс буол, умнаһыкка уунар буол», — диэн былыргы этиини, баҕар, истибит буолуохтааххыт. «ХС»
♦ Илиигин <өрө> уун! көр илии
Киһи саҥата: «Бэриниҥ!» — диир. Дмитриев уонна Егор Егорович илиилэрин өрө ууналлара. С. Ефремов
«Кэндэ кох!» — диирбин кытта илиитин уунна. Сирэйэ барыта бадараан, буор. Т. Сметанин
Илиитин уунар көр илии. Сахаҕа нуучча илиитин уунна Саргыныдьолу аһарга. И. Эртюков
Иҥиир тараһа уумматынан — инчэҕэй тирбэҕэ быстыбатынан диэн курдук. Инчэҕэй тирбэҕэ быстыбатынан, иҥиир тараһа уумматынан (өс хоһ.). Утары уунар көр утары. Кимтэн да табах «умналаабат», Кимиэхэ даҕаны утары ууммат. Баал Хабырыыс
Өбүгэлэрбит табаны итэҕэйэллэрин, ытык кыыл курдук көрөллөрүн, туталларын туһунан биһиги күн бүгүн утары уунар матырыйаалбыт диэн суох. Багдарыын Сүлбэ
Тыҥаальгынтан …… биир охтоору сылдьар табаны утары уунуо диэн саараама. С. Курилов (тылб.). Ууммут илиитин кубулуппакка көр илии. Боротуоханы ууммут илиитин кубулуппакка туораата. Уунан тиийбэт — наһаа улахан. ☉ Необычно большой, большущий
Уунан тиийбэт Уһун сурах Улаатта быһыылаах. П. Ойуунускай
Улуу Булгунньах Онтон бэттэх Уунан тиийбэт уруйдаммыт, Үөмэн тиийбэт өрөгөйдөммүт, Киэҥ кэтит кэскиллэммит. С. Зверев. Уунан тиийэр (турар) сир — букатын ырааҕа суох, чугас баҕайы сир. ☉ Находящийся совсем близко
Үрүҥнэртэн уунан тиийэр сир, саба сүүрэн киирэн былдьаан ылыах айылаахтар, оо, һуу-һуу! Е. Неймохов
«Итинтэн адьас уунан турар сир», — диэн холкутук быһаарда. ЫДЫа. Уунан үлэ- лээ — ыраахтан сылдьан үлэлээ. ☉ Ходить, ездить на работу издалека
Дьоно окко уунан үлэлииллэр үһү. Н. Кондаков
Маша гараастара суох буолан, уунан сылдьан үлэлииллэр. «Кыым». Уунарын ураҕаска ыйаабыт, бэрсэрин бэскэ ыйаабыт — кимиэхэ да тугу да биэриэн, бэрсиэн баҕарбат, кэччэгэй. ☉ Жадюга, жмот. Уунарын ураҕаска ыйаабыт, бэрсэрин бэскэ ыйаабыт диэн кини курдук киһини этэн эрдэхтэрэ
◊ Уунар былас көр былас II
Уунар былас усталаах. Этэ ууммут көр эт II. Аттаах киһи …… ындыытын акка кыайан уурбакка, сиһин этэ ууна сыһан, хас да киһини көмөлөһүннэрэн нэһииччэ ыҥырдыбыт. Н. Заболоцкай
Эт ууннаҕына, чараас таҥаска сылаас күлү оһохтон баһан ылан кутуллар. Хомус Уйбаан
ср. др.-тюрк., тюрк. сун ‘протягивать’

частица усил.: уун утары прямо против, напротив; уун утары турар он стоит прямо напротив; уун утары санаалаах дьон люди с прямо противоположными мнениями; уун утары көрсүһүү встреча лицом к лицу; уун утары көр = смотреть прямо в глаза.

1) протягивать, вытягивать, поднимать (руку, руки); илиитинэн уунан тиийбэтэ он протянул руку, но не достал; 2) вытягиваться, растягиваться; тянуться; өрүү куопта уунар вязаная кофта вытягивается; эрэсиинэ курдук уунар растягивается как резина; 3) перен. давать кому-л. что-л., делиться с кем-л. чём-л.; киһиэхэ тугу да утары ууммат он никому ничего не даёт; уунарын ууга кээспит погов. протягивая, уронил в воду (о скряге) # уунар былас косая сажень.

побуд. от уун=; илиитин өрө ууннар = заставить поднять руки вверх; быаны ууннар = растягивать верёвку.

v. to stretch, be stretched; ууннэр= v. to make stretch