сов. утуйан хаал; # заснуть вечным сном уһуктубат уһун уугун утуй.

прил. 1. уһуктубат, кытаанах; непробудный сон кытаанах утуйуу; 2. тохтоло суох; непробудное пьянство тохтоло суох итириктээһин.

кымаахтаа диэнтэн бэй
туһ. Баттаттаҕым дии санаан, бэйэтин бэйэтэ кымаахтана, баттаҕын үргэнэ сатыыр да, төрүт «уһуктубат». Р. Кулаковскай
Түүл дуу, илэ дуу диэн Толя кымаахтаныан санаата. «ХС»

м.* без просыпа *или без просыпу уһуктубакка; он всю ночь спал без просыпу кини түүн былаһын тухары уһуктубакка утуйда.

м. I. (состояние покоя) уу, утуйуу; крепкий сон кытаанах уу, кытаанахтык утуйуу; 2. (сновидение) түүл; страшный сон дьулаан түүл; 3. (о чём-л. неправдоподобном) түүл (санаа эрэ баҕата); # сквозь сон уум быыһыгар (утуйа сытан); как во сне түһээн сылдьар курдук (сырыт, олор уо. д. а.); уснуть вечным сном уһуктубат уһун уугун утуй, өл; ни сном ни духом не виноват в чём-л. букатын туох да буруйум суох; сна ни в одном глазу (нет) утуйуохпун олох баҕарбаппын.

утуйан оҥтор сөбүлээб. — уһуннук уһуктубакка утуй (киһи сүөргүлүөн курдук). ☉ соотв. спать без задних ног. «Илиммин эрдэ көрүмүнэбин, утуйан оҥторон хааллаҕым үһү», — оҕонньор бэйэтин мөҕүнэ саныы-саныы дьиэтин диэки дьулуруйда. Л. Попов
Хотуой, утуйан оҥторо сытаҕын дуо?! Били уол, били иирээки ханналарый? В. Гаврильева; ытаан оҥтор — тохтообокко уһуннук уонна улаханнык ытаа. ☉ Плакать долго и нудно
Акаары, үөрүөххүн, таҥараҕа махтаныаххын билиминэ, ытаан оҥтороҕун. Н. Якутскай
«Чэ, чэ, аны ытаан оҥтордо», — Каака ойуун күлүү гынардыы үтүктүбүтэ. С. Курилов (тылб.)
ср. монг. унта, калм. унтх ‘спать, уснуть’

туохт.
1. Утуйан бүт, утуйан тур. ☉ Перестать спать, проснуться
Аны дьоммут уһуктуохтара, бара охсон кэлиэх. А. Софронов
Пуд Ильич уһуктар, хамсаныыта-имсэниитэ түргэтиир, санаата көтөҕүллэр. Далан
Саҥа ойон эрэр күн уотун көмүс сүүмэҕэ, уһуктубут чыычаахтар ырыаларынан аргыстанан, тэлэллибит аанынан дьиэҕэ киирдэ. Л. Попов
2. кэпс. Уһуктубут курдук буол, тылын, чэлгий (айылҕаны этэргэ). ☉ Ожить (о природе)
Хара тыа уһуктан, күөх хампанан намылыйан, титирик мастар күөх лабаалара бары биир тэҥҥэ күөгэлдьиһэ тураллар. Амма Аччыгыйа
Айылҕа ийэ уһуктан — Ала дьикти арылынна, Кыыспыт имнээх илин саҕах Кытыастар уокка куустарда. Күннүк Уурастыырап
Халарча оҕонньор айылҕа саас уһуктарын кэпсээбититтэн уонна көрдөрбүтүттэн үөрбүт көрүҥнээҕэ. С. Дадаскинов
3. көсп. Урут биллибэккэ сылдьан, эмискэ көбөн, күөдьүйэн кэл (хол., иэйии). ☉ Пробудиться, проснуться, затеплиться (напр., о чувстве)
Күөрэгэйи, тыалы кытта Күн тахсыыта дьол уһуктар. И. Гоголев
Быһайын миэхэ ол талааным ситэ уһукта илик этэ, оттон быйыл кыһын дьэ уһугунна. И. Семёнов
Микиитэ, эдэр киһи, Агашаҕа сүрэҕэ уһуктуох курдук гынан иһэн, умуллан хаалар. Эрчимэн. [Ньыыкан:] Кэлин киһи идэтигэр, дьарыгар бэриллэрин, өйүгэр-санаатыгар биллибэккэ да сылдьан хаһан эрэ булгуччу уһуктуохтааҕын биллим диэн бигэтик этэбин. НЭНь
♦ Оһоҕоһо (иһэ) уһукта <илик> көр оһоҕос. Бу оҕо оһоҕоһо уһукта илик быһыылаах
□ Мин мааҕын сарсыарда эрдэлээн, иһим уһуктубакка, аанньа аһаабакка ордук иэдэйдим. Н. Борисов
Баҕар, сөп-сөрүүн бутугас оҕото иһиэҥ буолаарай, иһиҥ уһуктуо этэ. В. Гаврильева. ☉ Өйө уһуктар — урут өйдөөбөтүн чопчу өйдүүр буолар, өй-санаа өттүнэн лаппа сайдар. ☉ Пробудиться (о сознании), прозреть
Кини Дьаакыбылап кулуба бас билэр сириттэн төһөнөн ыраатар да, соччонон тыла чобуотуйан, санаата сайдан, өйө уһуктан барар. Н. Якутскай. Суобаһа оонньуур (уһуктар) калька. — куһаҕаны оҥорбутун кэлин өйдөөн кэмсинэр, суобаһыргыыр. ☉ соотв. совесть проснулась
Хайдах эрэ суобаһа уһуктарга дылы гынна. Н. Павлов
Син өйдөөбүт дии, соролообут саҥыйахтааҕын көрөн, суобаһа оонньоотоҕо дуу? С. Курилов (тылб.)
Уһуктубат <уһун> уутун утуйда көр уу II. Сырдык дууһатын таҥараҕа туттаран баран, уҥа орон үрдүгэр уһуктубат уһун уутун утуйа сытар. А. Софронов
Манна икки бойобуой лүөччүк үйэ-саас тухары долгуйбат чуумпуга сууланан, уһуктубат ууларын утуйа сыталлар. Амма Аччыгыйа
Украина илгэлээх буоругар таптыыр доҕоро, кэргэнэ Сүөдэрэ уһуктубат уһун уутун утуйа сытар. П. Аввакумов
ср. др.-тюрк. одун, хак. усхун, с.-юг. узуҕан ‘просыпаться’

аат. Туох эмэ баарын бэлиэтэ, сибикитэ, чинчитэ. ☉ Признак, знак, след чего-л.. Күөлбүтүгэр балык баар быркыта биллибэтэ
♦ Быркыта суох барда — сураҕа суох, суола суох сүттэ. ☉ Пропасть без вести
Өстөөхтөр түлээкэй ууну охторунан суптурута ытыалаатылар да, киһи быркыта суох барда. И. Данилов. Быркыта суох утуй — уһуктубакка уһуннук утуй. ☉ Спать долго, беспробудно
Гавриил төһө да быркыта суох утуйа сыттар, үгэһинэн түүл түһээн түҥкэлийдэ. А. Данилов
Дьабарааскы кыһыны быһа быркыта суох утуйар. Г. Угаров
Итирик бандьыыттар умуллан эрэр кутааларын тула быркыта суох утуйа сыттахтарына, Туктар [киһи аата] атаҕын кэлгиэтин сүөрээри тииһинэн тиниктэспитэ. Тулхадыйбат д.

туохт.
1. Хампы түс, алдьан-кээһэн, үрэлин, айгыраа. ☉ Разбиваться, разрушаться, приходить в ветхость, ветшать
Халдьаайыга хампарыйбыт чабычах сыстан турар (тааб.: кулгаах). Сөмөлүөт хампарыйбыт кэбиинэтин иһигэр икки бойобуой лүөччүктэр үйэ-саас тухары уһуктубат ууларын утуйа сыталлар. Амма Аччыгыйа
Сиидэркэ суруксут устуулугар кэннинэн чинэрийдэ. Устуул, хаачыгыраат, хампарыйан хаалла. И. Гоголев
2. көсп. Эһин, суох буол, урусхаллан. ☉ Быть разбитым, побеждённым, быть уничтоженным, истреблённым
Киһи бөҕө кэбэхтэннэ, Сэрии бөҕө сэймэктэннэ, Хамаанда бөҕө хампарыйда. Өксөкүлээх Өлөксөй
Колчак хампарыйан — Хара күнүм кэллэ. П. Ойуунускай
Өстөөх хампарыйбыта. Н. Заболоцкай
ср. др.-тюрк. хам ‘сваливать’, эвенк. кампари, капуогамии ‘разбиться вдребезги’

туохт.
1. Уоһуҥ иһигэр ботугураан саҥара сырыт. ☉ Бормотать про себя
Бары омук тылын билэр Баллыгыраан оҕонньор баар үһү (тааб.: ой дуораана). Онтон, тордуохтаабыт отун үрдүгэр олорон эрэн, табахтыы-табахтыы икки киһи курдук, бэйэтин кытта кэпсэтэн баллыгыраан барда. Суорун Омоллоон
△ Солуута суоҕу элбэхтик саҥар. ☉ Болтать языком, пустословить
Кини чугаһаан иһэн, уоһун иһигэр баллыгыраан үөхсэ-үөхсэ, тэлиэсбылаас дайбаабыт Антипины көрбүтэ. Софр. Данилов
Оҕонньор эмээхсинин тардыалыы-тардыалыы тохтоло суох саҥаран баллыгыраата. Болот Боотур
2. Ыалдьан түлэкэдийэн туох да сибээһэ суох, киһи өйдөөбөт гына саҥар, үлүгүнэй. ☉ Будучи в забытьи говорить несвязно, бредить
[Мэхээчээн] аанньа аһаабат, куһаҕаннык утуйар, түүнү быһа баллыгыраан тахсар, дьүдьэйэн хараҕа биилэнэн барда. В. Протодьяконов
Кыым [киһи аата] түлэй-балай буолар. Тугу эрэ улаханнык сахалыы баллыгырыыр, эмиэ да нууччалыы үөхсэн ылаттыыр. С. Никифоров
Петяны аһата түһээри, хаста да уһугуннара сатаата да, уол тугу эрэ баллыгырыыр буолан баран, уһуктубат. Л. Толстой (тылб.)