иҥэрсий диэнтэн тиэт
көрүҥ. Кэлэн хорус гына тура түстэ да, Иэдэс-хаалдьык биэрбэхтээн Иҥэрсийбэхтээн кэбиһээтин кытта, Тойон Дьөллүүт Иэҕии тимир тэһииниттэн Иилэ хабан ылла даҕаны, Үөһээ боллоругуттан үлбүрүйбэхтээтэ, Аллараа боллоругуттан таптайбахтаата. П. Ядрихинскай
Иҥэрсийбэхтээн баран сүтэн хаалла. Н. Заболоцкай

көр иэччэх
Оноҕос тиийэн иэрчэҕин уҥуоҕун үлтү көттө. Саха ост. I
Эргийэн көрдөрбүн - Иэрчэҕим эмтэрийдин!!! Хайыһан көрдөрбүн - Хаалдьыгым хайыннын!!! П. Ойуунускай
Көстүбэт иэрчэх үрдүгэр тыаһа суох сымсатык эргийэ-урбайа турар хаамар экскаватордар тимир тиистэринэн кыйыр тааһы үлтү хадьырыйан МАЗ самосвалларга кутан лүһүгүрэтэллэр. Суорун Омоллоон

I
хай I диэнтэн холб. туһ. Эдьиийбин кытта дьиэ хайыстым
II
туохт. Кими, тугу эмэ көрөөрү төбөҕүн кэнниҥ эбэтэр ойоҕоһуҥ диэки хамсат. ☉ Поворачивать голову, оборачиваться, оглядываться
Туруупкатын ууран баран, миэхэ хайыста. Софр. Данилов
Петя тыаҕа киирэн иһэн дьэ кэннин хайыһан көрдө. М. Доҕордуурап
Кеша мин диэки хайыста, тохтообото. Н. Габышев
♦ Антах хайыс көр антах
Антах хайыстын, Алгыһыттан матардын! А. Софронов
Сүҥкэн далайым, Сүдү байҕалым, Антах хайыһыма миигиттэн, Ааттаһар аһаах киһиттэн. Күннүк Уурастыырап
Киэр хайыс көр киэр. Аҕалаах ийэтэ атаах, сүрэҕэ суох уолларыттан кэлэйэннэр киэр хайыспыттар. Н. Якутскай
Эйигин ыраас дууһаланнын, дьон киэр хайыспат киһитэ буоллун диэн этэбин. А. Фёдоров
Хайыстаххына — хаалдьыгыҥ хайыннын, эргийдэххинэ — иэччэҕиҥ эчэйдин көр эргий. [Маайа] «быраһаай» диэбитин тутуспута. «Хайыстахпына — хаалдьыгым уҥуоҕа хайыннын, эргийдэхпинэ — иэччэҕим уҥуоҕа эчэйдин», — диэн аны бу дьон туһунан букатын санаабат буолбута. П. Аввакумов
ср. др.-тюрк. хай ‘поворачиваться, оборачиваться’

аат., эргэр.
1. Ыраах эбэтэр букатын бараары олорон аһыыр аһылык. ☉ Трапеза перед отправлением в дальний путь или окончательным расставанием с домом
Киэһээ бороҥуй буолуута, көҥсүү түлэһи тартаран, Чачыгыр Таас ойуун кыыран илгистибитинэн барбыта. Далан
2
Көҥсүү ас диэн курдук. Өллөрбүн көҥсүүм буоллун. ПЭК СЯЯ
Эн мин биэбин хаалдьыга, көҥсүү гын, куртаҕыҥ түгэҕэр тимир үөрбэ буолан түстүн. МНН
— Хайыахпытый, бардаҕына — сырҕана, өллөҕүнэ — көҥсүүтэ, — диэн эрэ кэбистэ Саһыл Бытык. Далан
◊ Көҥсүү ас эргэр. — киһи өлүөн иннинээҕи бүтэһик аһылыга. ☉ Предсмертная, последняя заветная пища человека. Тэҥн. кэриэс ас (аһылык)
ср. монг. хүнс(эн) ‘продовольствие, провизия, провиант’

аат.
1. Киһи уллугун уҥуоҕун үөһээ баһа өттүк уҥуоҕун оҥхойугар тиксиһэн эргийэр сирэ. ☉ Подвижный конец бедренной кости, входящий в чашку таза и служащий местом прикрепления мышц, вертлюг
Тобуктарын сүһүөхтэрэ кыайан хаамтарбат буола мастыйбыттара, иэччэхтэрэ кыайан хардыылаппат буолбуттара. Н. Якутскай
Оҕонньор ат үрдүгэр өр олорон дэлби сылайда. Көхсө саалынна, икки иэччэҕэ, синньигэс биилэ хамсаппат гына көһүйэн, ыалдьар. П. Аввакумов. Ааппын-суолбун суулларбыт улуу эбэҕэ эргийэр күннээх буоллахпына иэччэҕим эмти бардын! Хайыһар күннээх буоллахпына хаалдьыгым уҥуоҕа хайа ыстаннын! Саха сэһ
1977. 2. Тугу-эмэ туохха-эмэ иҥиннэрэн сабарга, аһарга аналлаах оҥоһук; туох эмэ туохха эмэ эргийэн хамсыыр курдук олоруута. ☉ Шарнир, петля (напр., двери, ящика)
Луха, халҕаны иэччэҕиттэн араара сыһан, таһырдьа ыстанна. Амма Аччыгыйа
Киирэр аан аппайбытыгар эмискэ уулусса диэки түннүк иэччэҕэ тэлэллэ түстэ. Софр. Данилов
Аттар иннилэригэр сүүрэн тиийэн, иэччэҕинэн эргичийэн аһыллар боруотаны аһан биэрдим. Эрилик Эристиин
♦ Иэччэхтии эргит - тиэрэ эргитэн таһаар, уларыта тутан кэбис. ☉ Перевертывать, переворачивать, вывернуть
Орто дойду төлкөтүн иэччэхтии эргиппит. П. Тобуруокап. Эргийэр (эргичийэр) иэччэҕэ - туох эмэ наадалаах, тирэнэр, кинитэ суох сатаммат сирэ. ☉ То, что служит главной, центральной частью, опорой, стрежнем чего-л.
Бассабыык баартыйа ячейката уонна кини иккис сүһүөҕэ, эргийэр иэччэҕэ, эдэр ыччата, хомсомуол сойууһун аллараа салаата улуус учууталларын кытта мунньахтыы олороллор эбит. П. Ойуунускай
Аан маҥнайгы холкуос тэбэр сүрэҕэ, эргичийэр иэччэҕэ бу алаас оҕото эбит. С. Федотов

I
дьөһ.
1. Этиллэр санаа кимиэхэ, туохха туһуланарын көрдөрөр. ☉ Указывает на лицо, предмет, явление, о которых идёт речь (о ком-чём-л.)
Тоойуом, Саатыыр кыыс туһунан тугу да истэ иликкин дуо? Н. Якутскай
Борохуотунан элбэх сүөһүнү илдьэллэрин туһунан сураҕы Мэхээчэ олус сэргэҕэлии истэр. И. Бочкарёв
Уйгу-быйаҥ туһунан бар дьон үйэ-саас тухары санаа баҕата оҥостоллоро, дьиктилээхэй остуоруйалары айаллара, ырыа гынан ыллыыллара. М. Доҕордуурап
2. Туох эмэ хайысхатын, турар сирин көрдөрөр. ☉ Указывает направление, где расположено, находится что-л. Сайылык бу туһунан буолуо диэн, Тэппэй кыҥырай тыаны быһа түспүтэ. Далан
[Эркээни:] Оҕолоруом, бу үрүҥ көмүс иҥэһэни Бу Ытык Хатыҥ сүрүн салаатыгар Күн тахсар сирин туһунан ыйааҥ. И. Гоголев
Отуум бу туһунан буолуо диэбит сирбинэн, быһа көрөн кэбистим. Т. Сметанин
II
1. сыһ. Атыттарга холбоспокко, холбообокко, туспа. ☉ Обособленно от других, отдельно, в одиночку. Туһунан олор. Бу кинигэни туһунан уур
□ Эргийдэрбин иэччэҕим эмтэрийдин, Хайыстарбын хаалдьыгым хайыннын! Улуу дьон, туһунан сылдьыҥ! Ньургун Боотур
Сүүрэн кэлбитим иһитим умса түһэн сытара, хаппаҕа туһунан барбыт, саһылларым оҕолоро суох этилэр. Суорун Омоллоон
Тойомсук, улахамсык салайааччы диэн туһунан буолар эбит. «Кыым»
2. даҕ. суолт. Бэйэтэ тус туруктаах, атыттарга киирсибэт, туспа. ☉ Существующий отдельно от других, отдельный, особый. Биһиги бэйэбит туһунан нэһилиэк буолабыт
□ Оттон кэнники үөскээбит былыргы сэһэннэр, үһүйээннэр бэйэлэрэ эмиэ биир туһунан бэлиэ өрүттээхтэр
Саха фольк. «Туһунан ыал туһунан олоруохтаах, уу чугаһа, уруу ырааҕа ордук», — диэн өйдөөҕүмсүйбүтүм дии. Э. Соколов
Оҕуруот аһын үүннэрэн баран, тугу да энчирэппэккэ туһанар, эмиэ бэйэтэ туһунан уустук уонна умсугутуулаах дьарык буолар. ЕАМ ББКП

аат.
1. Ол-бу кытаанаҕы (хол., иҥиири, тириини) дэлби сынньан сымнатарга туттуллар мас молотуок. ☉ Деревянная колотушка для размягчения чего-л. твёрдого (напр., сухожилий, шкуры)
Имитиигэ туттар тэрил арааһынайа да элбэх. Холобур, талкы арааһа баар: кыһыах, үрүөх, чүчүм, соҥоһоон, кэдэрээн, сүллүгэс диэннэр. «ХС»
Хаппыт иҥиири сүллүгэһинэн сынньан, таҕаан атаҕар тардан имитэн баран, тус-туспа түрбэлээн уураллар. АЕЕ ӨҮОБ
2. Дьиэ тутуутугар эркин буолар бэрэбинэни сыапка олордон, саайан ыпсарарга аналлаах, инчэҕэй ыарахан мастан оҥоһуллубут баалкы. ☉ Тяжёлая деревянная дубина, обычно из сырой древесины, в форме бутыля, применяемая для плотной пригонки брёвен при возведении дома
Ууруллубут эркини ыпсаран, улахан, үөл сүллүгэһинэн саайан биллиргэтэллэр. Д. Таас
Эмискэ буурҕа лүҥсүйдэ. Мас сүллүгэһинэн охсордуу тордох эркинигэр саалынна. С. Дадаскинов
Тыраахтарынан эбэтэр көлөнөн тэбистэрэн баран, сиилэс дьааматын кытыыларын уонна муннуктарын сүллүгэһинэн эмиэ симэн бэриллиэхтээх. САС
3
көр сүрдьүгэс. Бурхалей …… сабыллан турар икки аллараа сүллүгэһи үрдүнэн ыстанан, Ахмет таһыгар тиийбитэ. Эрилик Эристиин
Дьөгүөр тиэргэни эргийэ сүүрбүт остоолбо сүллүгэһигэр тиийэн, …… мичээрдии-мичээрдии, оҕолорго эйэҕэстик сапсыйда. П. Аввакумов
Сылгыһыт, атын ыҥыырын төргүүтүттэн чохороон сүгэтин ылан күрүөтүн сүллүгэстэрин ытаһатын төлүтэ саайталаата. В. Протодьяконов
4. фольк. Охсуһууга саайарга аналлаах мас баалкы. ☉ Тяжёлая деревянная дубина, используемая как боевое оружие
Сүүнэ улахан сүллүгэһи сүгэн Аҥаа Моҥус көөһөкөстөөн киирэр. И. Гоголев
Убайдара [Мэник Мэнигийэйээни] дэлби мөҕөн баран, сарсыҥҥытыгар сүллүгэс оҥорон биэрэллэр. Суорун Омоллоон
Хаалдьыгар хаан моонньохтоох Хара кырыыҥкай батаһын Таҥнары тайахтанан даадаҥнаата, Сүүс бууттаах Сүгэ сүллүгэһин өрө уунан далбаатаата [Улуу Моҕойдоон]. С. Васильев
◊ Сүллүгэс күрүө — сүрдьүгэс кү- рүө диэн курдук (көр сүрдьүгэс)
Бааһыналар, даллар, оттоох күрүөлэр, тэлгэһэлэр, бука бары, ыҥырыа уйатыныы, үстүү мастаах сүллүгэс күрүөнэн бүтэйдэммиттэр. И. Никифоров
Ордук тарҕаммыттарынан хатыйыы, сүллүгэс күрүө, сылбах уонна сигэ бүтэй буолаллар. ПАЕ ОС. Чомпо сүллүгэс фольк. — болтоҕор төбөлөөх, кылгас уктаах, былыр кыргыһыыга туттуллар мас тэрил. ☉ Короткая палка с утолщением на конце, служившая в старину боевым оружием
Кыһыл көмүс куйаҕын кэттэ, умайа олорор күндү таас сулустаах, уот садаҕа моҕой ойуулаах бэргэһэтин кэттэ, чомпо сүллүгэһин тоҥоноҕор иилиннэ, саабылаан батаһын таҥнары тайахтанна. П. Ойуунускай
Чомпо сүллүгэстэринэн оройдорун үүтүн устун орулаһа-орулаһа ойбонноспутунан бардылар. Тоҥ Суорун. Тэҥн. сүрдьүгэс

туохт.
1. Биир кэм эргичийэ, төгүрүйэ хамсаа. ☉ Находиться в состоянии кругового движения, делать вращательные движения, вертеться
Электро-уоту үөскэтэ Эрчим мотуор эргийдэ. Эллэй
Көлөһө тимир эргийэн, Күөрчэх курдук дьэргэйэн, Ситим быаны субуйбут, Сирдир-сирдир охсубут. С. Васильев
2. Тула кулахачый, тула холоруктаа. ☉ Вертеться, вращаться, кружиться
Иирэр эмэгэт, Иттэнэ сытан эрэ, Күөрчэх курдук ытыллан, Күлүгүрүү эргийдэ. П. Ойуунускай
Көмүс манньыат эргийэн дьэргэйэрэ, күн уотугар оонньуура, ама, ким хараҕар куһаҕаннык көстүөй?! Т. Сметанин
Сымыыт бастаан хамсаабакка сытта, онтон сыыйа ытык курдук ытылла эргийдэ. Куорсуннаах
3. Түгэҕиҥ үөһэ буолар гына кулахачый (хол., тыыны этэргэ). ☉ Перевернуться вверх дном, опрокинуться (напр., о лодке)
Тыыта илими бүрүммүтүнэн түөрэ эргийбитэ. И. Федосеев
4. Сытар балаһыанньаҕын уларытан, ойоҕоскунан, тиэрэ сыт. ☉ Вращательным движением или ворочаясь, изменить положение, повернуться, повалиться на бок, спину
Түллэх гынан ойоҕоһугар эргийдэ. Суорун Омоллоон
Сөтөллүбүтэ буолаат, истиэнэ диэки түҥнэри эргийэн кэбистэ. Амма Аччыгыйа
Сытан баран уот диэки эргийбитэ, кыыһа куолутунан турар эбит. Н. Заболоцкай
5. Эргиирдэ оҥор (үҥкүүгэ). ☉ Совершать круговые движения, кружиться (в танце)
Арай кылаас иһигэр кыргыттар үҥкүүлээн эргийэ сылдьаллара. Суорун Омоллоон
Вальс тыаһа эҥээрийэр, паара бөҕө эргийэр. П. Тобуруокап
Хайаларыттан да ордук Биэрэлээх Улуута имигэстик эргийэллэр. Куорсуннаах
6. Ким, туох эмэ тула, төгүрүччү хаамп, сырыт, көт. ☉ Двигаться, ходить вокруг кого-чего-л., кружить
[Тогойкин] бүдүрүйтэлээн ыла-ыла, тоҕо эрэ сөмөлүөтүн эргийэ хааман истэ. Амма Аччыгыйа
Дьыбар киэһэ Халлаан хара суора Киһини эргийэ сылдьыбыта. Күннүк Уурастыырап
Гаврил оҕонньор дулҕаны тула эмиэ эргийэр, чэччилиир. М. Доҕордуурап
7. Быһалыы буолбакка, ырааҕынан төгүрүйэн бар. ☉ Обходить, объезжать что-л. кругом, делать крюк
Серёжа сааланы кытыытынан эргийэн, кыыс аттыгар тиийдэ. Н. Лугинов
8. Араас сирдэринэн сылдьан, уһуннук айаннаа. ☉ Ехать долго, с заездом куда-л. Куорат суола тугун билэн, Куйаастан, быылтан иэдэйэн, Байкаалабынан эргийэн, Байбал булбута Бэстээҕин. Күннүк Уурастыырап
Этэрээт Мэҥэнэн эргийэн, Тиэхээнниин Майаҕа тиийбиттэр. Эрилик Эристиин
Дьаныардаахтык айанныыра — Киэҥ сирдэри кэрийэрэ: Тандалыыра, Таатталыыра, Кэбээйинэн эргийэрэ. «ХС»
9. Ханна эмэ ыраах баран баран, төннөн кэл, төнүн. ☉ Прийти назад, обратно, вернуться откуда-л. Ол курдук ойуурга саас буолан, Ыраахтан эргийбит ымыылар, Түмсэннэр, дьүөрэлии ыллыыллар. Эллэй
Ыллаа, сэрии хонуутуттан Эргийэн уолбут кээлтин. С. Данилов
Бырастыы, Өлүөнэм, мин, баҕар, Эргийиэм суоҕа эйиэхэ. Дьуон Дьаҥылы
10. Иккистээн эргилин, баар буол, төнүн. ☉ Появляться вновь, наступать (о чувстве, состоянии)
Кырдьыы аас хаһыҥын кэнниттэн Эдэрбит иккиһин эргийбэт. С. Данилов
[Эҕэрдэлиибин эйигин] Хаһан да аны эргийбэт Оҕо саас умнуллубат сылларынан. П. Тобуруокап
Киһи соһумар тапталтан Эдэр сааһа эргийэр. Баал Хабырыыс
11. Уруккугар төнүн, чөлгөр түс. ☉ Приходить в прежнее состояние, восстанавливаться
Сэрии бүттэ. Тиһэх тэргэн ньим барда. Сир үрдүгэр Эйэ кэмэ эргийдэ. Күннүк Уурастыырап
Бүлүү балым баайа бэйэтин эйэлээх оҕолорун дэлэйдик иитэр күнэ эргийиэ. П. Филиппов
12. Буол, кэл, саҕалан (хол., дьыл, суукка кэмин этэргэ). ☉ Настать, начаться, наступить, вернуться (напр., о времени года, суток)
Сүөгэй астыы дьэгдьитэр Сөрүүн киэһэ эргийдэ. Күн Дьирибинэ
Үрүҥ көмүс күннэрдээх Үтүө сайын эргийдэ. И. Эртюков
Сандал саас эргийдэҕинэ, халыҥ кэлгиэтин хайыта тыыллан, көҥүл көрүлүү устара буолуо. П. Филиппов
13. Тымырынан сүүрүгүр (хаан эргиирин туһунан). ☉ Циркулировать в сосудах (о кровообращении)
Сэмэн хаана тымырынан аанньа эргийбэтиттэн, бааһа түргэнник оһон биэрбэтэҕэ. Н. Якутскай
14. Кимиэхэ, туохха эмэ хайа эмэ өттүгүнэн буол, хайыс. ☉ Поворачиваться, оборачиваться какой-л. стороной к кому-чему-л.
Күөл диэки эргийэн көрбүтүм: били оҕонньорум тыыннааҕар миинэр тыытын түгэҕэ эрэ маҥхайан сытар. Н. Неустроев
[Ананий] туох тыаһай дии санаан, оҕуһун диэки эргийэн көрдө. М. Доҕордуурап
[Таня] түргэнник көхсүнэн эргийэ охсубута. Н. Лугинов
15. Атын хайысханы ыл, уларый (дьыала, түгэн туһунан). ☉ Принимать иное направление, превратиться во что-л., обернуться чем-л. (о делах, событиях)
Власий Порфирьевич мааҕын мунньахха кэлэригэр дьыала маннык эргийэн тахсыа диэн өйүгэр да оҕустарбатаҕа. Н. Лугинов
Дьыаланы кини итинник эрэ эргийиэ дии санаабатаҕа. Н. Заболоцкай
Дьыала итинник эргийэн тахсыа диэн ким толкуйдаабыта баарай. Г. Нельбисова
△ Билиҥҥи туруккуттан атыҥҥа уларый. ☉ Превращаться во что-л. иное, переходить в другое состояние
Биир сарсыарда халлаан сырдаабата, хараҥанан эргийдэ. ПЭК СЯЯ
Тымныытынан, тыалынан эргийбит сир. ПЭК СЯЯ
16. Тугу эмэ бүтэйдээ, күрүөлээ. ☉ Обносить что-л. изгородью, забором
Кэбиһиилээх оту тоһоҕо эбэтэр сигэ күрүөнэн эргийэллэр. АЭ ӨӨКХ
17. кэпс. Өлбүт киһи уҥуоҕун тут, күрүөлээ. ☉ Устанавливать надгробие, памятник на могиле, обносить её оградой
Сэмэнчик аҕатынаан Маачаҕа тиийэн ийэтин уҥуоҕун маһынан эргийбиттэрэ, остоолбо туруорбуттара, ылтаһынтан сулус быһан саайбыттара. Н. Якутскай
Саһааннаах [киһи аата] лөчүөк уҥуоҕун эргийэргэ алта уон сүүһү ылбыт сурахтааҕа. Эрилик Эристиин
Мин аҕам уҥуоҕун тимиринэн үчүгэй гына эргийэр санаалаах этим. Далан
Эбээ, уҥуоххун булбатым — Эргийбэтэх эбиттэр. Н. Дьяконов
18. көсп. Биир туох эмэ туһунан өрүү санаа, ол туһунан кэпсэт, санаа аалыыта оҥоһун. ☉ Вращаться, крутиться вокруг какой-л. одной темы (напр., о разговоре)
Лариса Александровна санаата сарсын Өлөксөөс мантан барарын тула эргийэрэ. Н. Якутскай
Кинилэр кэпсэтэр кэпсэтиилэрэ кыһыны хайдах кыстыах муҥнарын тула эргийэр. «ХС»
♦ Мэйиитэ эргийэр (иирэр) көр мэйии. [Нүһэр Дархан:] Дархамсыйар илин эҥээрдэр Мин хатан кымыспыттан мэйиилэрэ эргийэн Кытаанахтык утуйуохтара… Дьэ, оччоҕо… И. Гоголев
Мэйиитэ эргийэн дөйүөрэ сыһа-сыһа күөх окко олорбута. Дьүөгэ Ааныстыырап
Тиэрэ эргий көр тиэрэ. Кыыс Хотуну аны киниттэн кистиир буолбуттар, бары барыта тиэрэ эргийдэ. А. Сыромятникова
Аҕа табаарыһым туһунан олус билэбин дэнэр курдугум да, онтум тиэрэ эргийэн таҕыста. «Кыым»
Төбөтө эргийэр көр төбө. Киһи төбөтө Эргийиэ суохтаах Кыайан өрөгөйдүүр да күҥҥэ. Софр. Данилов
Таба итинтэн төбөтө эргийбитэ, киэбиримтэҕэй буолбута. Эвен фольк. Тураах хайҕанан, төбөтө эргийдэ, Тыына хаайтарда, дэлби үөрдэ. И. Крылов (тылб.). Эргийдэххинэ — иэччэҕиҥ эчэйдин (эмтэрийдин), хайыстаххына — хаалдьыгыҥ хайыннын — букатын бар, аны хаһан да төннүмэ. ☉ Уходи безвозвратно, покинь навсегда (букв. [если] повернёшься — пусть вертлюг твой ломается, [если] оглянешься — пусть шейный позвонок твой раскалывается)
«Эргийдэрбин — Иэччэҕим эмтэрийдин, Хайыстарбын — Хаалдьыгым хайыннын! Улуу дьон, туһунан сылдьыҥ! Куттаннымхорҕоотум!» — диэн баран, соҕотохто күлүпүс гынан хаалла. Ньургун Боотур
Эргийэн көрдөрбүн — Иэччэҕим эмтэрийдин, Хайыһан көрдөрбүн — Хаалдьыгым хайыннын!!! П. Ойуунускай
Эрбэх үрдүгэр сэттэтэ (сөмүйэ үрдүгэр үстэ) эргийбит (киһи) көр эрбэх. Тойон киириилээх-тахсыылаах, эрбэх үрдүгэр сэттэтэ эргийэр уол оҕо бэрийэр бэрдэ — үлэһиттэригэр сыһыана үчүгэйэ. Күрүлгэн
Эргийэр киинэ көр киин II. Кэллэҕим бу аата, дьэ кэрэ Ийэ сир эргийэр киинигэр. Күннүк Уурастыырап
Сир ийэ эргийэр киинэ, Аан дойду туллубат тутааҕа — Аҕыс сүүс сылга Аарыгыран сайдыбыт Улуу Москва Уһун үйэлэргэ Уруй-айхал буоллун!!! С. Зверев. Эргийэн кэбис — тугу эмэ оҥоруох буолан эрэннэрэн баран толорума, аккаастан. ☉ Обещав сделать что-л., не выполнить, отказаться от обещания. Онон мин Күндэлэйдиин сырса оонньуу сылдьан чаһыбын сүтэрбитим, уон солкуобай сүүйүүбүн эмиэ эргийэн кэбиспитэ. Н. Габышев
Бу дьоннор туһаныытын туһанан бараннар, эргийэн кэбиһиэхтэрин эмиэ сөп. М. Попов
Кинигэ уларсыах буолан баран, эргийэн кэбистэ. НАГ ЯРФС II
Эргийэр (эргичийэр) иэччэҕэ көр иэччэх. Ону баара Хор бу — Иннинэн сирэйдээх, Эргийэр иэччэхтээх, икки атахтаах …… Сидьиҥ өлүү курдук Ситэн туран сиэтэ. Өксөкүлээх Өлөксөй
◊ Төбөтө эргийэр көр төбө
Утуйаан [киһи аата] үөрбүччэ Төбөтө эргийдэ. С. Данилов
Сиэллээхэп төбөтө эргийдэ, Иэдэһэ, кулгааҕа итийдэ. С. Васильев
ср. др.-тюрк. егир ‘окружать, обходить; вращать, кружить’, уйг. эргимэк ‘следовать; кружить, парить’, монг. эргэх ‘кружиться, вертеться’

I
туохт. Иһигэр киирбэккэ кытыытынан, таһынан батыһа бар. ☉ Идти вдоль, по краю чего-л., в обход
Бэркэ сэрэнэн кырыы тааһы кыйан, улахан долбуур тааска тиийэн, сынньанан баран, аллараа түстүм. Т. Сметанин
Сарсыарда эрдэ бааһына күрүөтүн кыйан, дьиэбитигэр сыҕарыйбыппыт. Н. Габышев
Ньурбаҕа киирэр-тахсар айан суола оччоҕо да, билигин даҕаны бу алааһы кыйан ааһар. С. Федотов
II
туохт.
1. Дьаралыйан ыарый (киһи уҥуоҕун, тииһин туһунан). ☉ Ломить, ныть, болеть (об ощущении тупой, тянущей боли)
Дьиэ иһэ итиитэ бэрт. Уҥуохтарым кыйаллар. Н. Якутскай
Мин [сугуну] ыстыах курдук гынан иһэн, тииһим кыйан, тылбынан сына-сына таах ыыталаан испитим. Далан
Тарбаҕын хаалдьыгар Хадьымал чап гына саайара, Көй бааһа чыбырҕаан Уҥуоҕа, сүрэҕэ кыйара. С. Васильев
△ Этиҥ-сииниҥ куһаҕан баҕайытык дырылыырын бил (соһуйууттан, долгуйууттан, эмискэ ис дууһаҥ айманыытыттан). ☉ Ощущать нервную дрожь в теле (от испуга, внезапного возбуждения, потрясения)
Ону [Дьэлиһиэй кыыһырбытын] көрөн баран, кыыс уҥуоҕа кыйда, этэ саласта, куйахата күүрдэ. Эрилик Эристиин
Тороев …… сирэйэ-хараҕа уларыйан, тыынара тыастанан, уҥуоҕа кыйан, ураһа иһигэр сорунуулаахтык көтөн түстэ уонна сандалыга иһит сууйа турар Чуураҕа кыыллыы биирдэ ыстанан тиийдэ да, дьахтары ыга кууһан ылла. Л. Попов
Арай хамхаадьаа кыһыҥҥы суолунан таһаҕас тиэйэр улахан массыыналар лиҥкинэһэн, Дьуойа үрэх чиргэл мууһун быһа охсон, киһи куйахата кыйыах, лыҥкыначчы баттыалаан ааһаллар. В. Яковлев
III
даҕ. Олус ыраах, кыраман. ☉ Очень далекий, дальний
Кый быдан үөһэнэн кыырайан Кынаттаах биистэрэ кэллилэр. Күннүк Уурастыырап
Сэбиэскэй оскуола Москваҕа да, кый хотугу оройуоҥҥа да биир программанан үөрэтэр. Н. Габышев
Берлин билигин да быдан ыраах. Хаамыах диэтэххэ кый дойду! В. Быков (тылб.)
◊ Кый бырах бар (сырыт) — бэйдиэ, ыраах, быралгы бар. ☉ Уходить далеко (в неопределенном направлении), отрываться от родных мест, уходить куда глаза глядят
Оо, ол мин кыыл курдук, дьонтон күрэнэн, үрэх бастарынан кый бырах сылдьыбытым диэн — олох буолаахтыа дуо. Болот Боотур
Аһылыга суох сир буолан, табаларбыт кый бырах баран хаалан булларбатахтара. А. Кривошапкин (тылб.)
Кый бырах сылдьыбыт киһилии, сыыспыппын кэмсинэн, аҕам дьиэтигэр төннөргө быһаарынным. Д. Дефо (тылб.). Кый ыыт туохт., эргэр. — ыраах ыыт, үүр (былыр улаханнык байбыт киһи хас сүүстүү сүөһүтүттэн хаһы даҕаны дойду иччилэригэр анаан илин диэки мээнэ үүрдэрэрэ). ☉ Гнать далеко (в старину богатые люди угоняли на восток лошадей, по нескольку голов от каждой сотни, принося их в жертву духам)
Кэнники бу дойдуттан сылгы, ынах булуммут, бука, кый ыыппыт сүөһүлэри булаттаан сүөһүлэммитэ буолуо диэн буолара. Саха сэһ. I
Ол кэлэн манна билиҥҥиттэн Чабычах Ыйаабыт диэн сиргэ оччоҕо кый ыыппыт хаһыыга сылдьар сылгылары көрөн, сэттэ байтаһын сылгыны ох саатынан ытыалаан, өлөртөөн сиэн, быстарыыга абыранар. Саха сэһ. I
ср. тув. кый ‘бок’, казах. кый ‘даль, отдаленность’