кэрт диэнтэн дьаһ
туһ. Ааттарын, араспаанньаларын маҥнайгы буукубаларын сүгэнэн тииккэ, дьиэ истиэнэтигэр кэртэрэн кэриэс хааллартыыллар. Амма Аччыгыйа
Фашистары, эргийиэх бокуой биэрбэккэ, кэртэрэн кэбистэ [бүлүмүөтүнэн]. «ХС»

туохт. Биир кэлимсэ буолбакка, быыстаах, арыттаах гына оҥор. ☉ Делать огрехи (напр., при пахоте); оставить промежуток, пространство между рядами
Бу буолагын муннуктарын хааллартаабыккын. Маннык эргийдиҥ да, хайаан да ардайдыыгын. П. Егоров
Киэҥ түннүктэринэн күн уота күлүмүрдүү тыкпыт уһун хоһугар ыалдьыбыт уонна бааһырбыт дьон ортолоругар ааһар гына ардайдаан, икки кэккэнэн сыталлар эбит. Л. Толстой (тылб.)

көс 1 диэнтэн төхт
көрүҥ. Үрүҥнэр сылдьар сирдэриттэн кинилэр [ыаллар], кырдьык да, көһүтэлии охсон, чоҥкуйа тоҥмут балаҕаттары хааллартыыр этилэр. Амма Аччыгыйа
Үлэни чахчы билэр наадалаах специалистар үүнэр кэскиллэрэ суох буолан, кыһалҕаттан атын тэрилтэлэргэ көһүтэлээн хаалаллар. Н. Лугинов
Холкуос киинэ атын сиргэ көспүтэ. Үгүс дьон көһүтэлээбиттэрэ, аҕыйах ыал эрэ хаалбыта. В. Гаврильева

манаа диэнтэн дьаһ
туһ. Мин эрэллээх табаарыстарбын Швецов дьиэтин маната хааллартаатым. Н. Якутскай
[ Ананий] оҕонньотторго бы һыты манатан баран, бэйэтэ Кэрэхтээх тумул диэки сүүрдэ. М. Доҕордуурап
Эбэбит, кыракый тугутчааннар ийэлэрин эмэн кэбиһэн, оҕолорун үүтэ суох хаалларыахтара диэн, биһигинэн баа йыллыбыт табаларын манатара. А. Кривошапкин (тылб.)

1. Туохтан эмэ быыһанар, тэскилиир кыахта биэр. ☉ Дать возможность убежать, уйти
   Дьонунан илдьи булкуйан, Дьон төрдүн-ууһун бутуйан, Кулаактары кистээн куоттарарга, Холкуоска хорҕотон хааллартыырга. С. Васильев
2. Баар кыаҕы сатаан туһаммакка сүтэр. ☉ Упускать, пропускать момент, возможность
   [Өрүүнэ:] Малааһыны куоттарбытыҥ бэйэҥ буруйуҥ. А. Софронов
   Кини [Салбаныкы Сүөдэр] бурдугун быспакка куоттаран эрэр. М. Доҕордуурап
3. Кими, тугу эмэ туохтан эмэ быыһаа, харыстаа, күрэт. ☉ Спасать, охранять, оберегать кого-что-л. от кого-чего-л.
   Өлөртөн куоттар. Этэр уус тыл ырааһын Киртэн-куортан куоттара Поэт харыстыы турдум. Күннүк Уурастыырап

туохт.
1. Улаханнык, көхтөөхтүк үр (үксүгэр булчут ыт туһунан). ☉ Громко, ос тервене ло ла я ть (обычно об охотничьей собаке)
Ытта ра чугас туох эрэ баарын биллилэр бы һыылаах, үрэн маргыйаллар, инники дьу луһаллар. Н. Якутскай
Кэрэмэс аты эргийэ көттө да, уун-утары туран үрэн маргыйбытынан барда. Р. Кулаковскай
Икки дуу, үс дуу сойуоһут ыттар улуй бахтаан ыла-ыла, үрэн маргыйбыттарын чуумпу салгыҥҥа [Сэмэн] чуолкай дык истэ оҕуста. Л. Толстой (тылб.)
2. көсп. Хаһыы былаастаан улаханнык саҥар. ☉ Говорить громко, сердито; браниться, ругаться громко
«Кыргыттаргын эрэ мин моонньубар хааллартаама! Кинилэри көрөр-харайар киһиҥ манна суох!» — диэн Мотя [кыыһыгар] маргыйбыта. Н. Якутскай
[ Кулуба] быраабатыгар киирдэҕинэ улуус суруксутун мөҕөн маргыйара, биир да киһини кытта үчүгэйдик, наллаан кэпсэппэт, биир да дьыаланы быһаарбат буолбута. «ХС»
[Улдьаа мэник] Итиннэ тиийэн иҥиннэ, Манна кэлэн маргыйда, Солуута суох сотуста, Эппиэтэ суох этистэ. ДВ О
ср. тув. маргылдаа ‘спор’, хак. марыҕ ‘пари, спор’, алт. маргыш ‘биться об заклад’, монг. маргах ‘спорить’

I
туохт.
1. Туох эмэ бэрээдэгин ыс, булкуй. ☉ Приводить что-л. в беспорядок
Кини суот үлэтин бутуйбат гына оҥорон утары дьыала оҥороору сылдьабын. М. Доҕордуурап
Дьонунан илдьи булкуйан, Дьон төрдүнууһун бутуйан, Кулаактары кистээн куоттартыыра Холкуоска хорҕотон хааллартыырга. С. Васильев
2. Ким эмэ өйүн-санаатын иирт, аралдьыт. ☉ Сбивать с толку кого-л.
Кини [Долгунуоп] биһиги нэһилиэккэ үгүс оччотооҕу дьону бутуйбута. Ол дьон билиҥҥэ диэри кэмсинэн ытыы-соҥуу сылдьаллар. Амма Аччыгыйа
Дантес куйаҕын туһунан легенданы кэпсиир букатын наадата суох этэ. Эйигин итинтикэҥ бутуйан кэбистэ. Софр. Данилов
Сараапап атыыһыт билигин да санаата астына илигэ. Кини ыйытыынан дьон санаатын бутуйар баҕалааҕа. Н. Якутскай
3. Алҕаска биири атыны кытта булкуй. ☉ Ошибочно принимать одно за другое
Бастакынан, эһиги чааһынайы уопсайы кытта бутуйаҕыт. Аҕыйах куһаҕан устудьуонтан сылтаан бүтүн курс бүтүннүүтэ «абсолютно» тугу да билбэт диир алҕас. Н. Лугинов
4. көсп. Тугу эмэ гыммыты, оҥорбуту биллэримээри анаан атыннык тутун, муннар, атыны оҥор, сымыйа сураҕы тарҕат. ☉ Путать следы, распространять ложные слухи о чем-л.
Артымыай эписиэр, Отоойко бандьыыт үөрдэрэ Чурапчы лааппыларын халаан бараннар, Дьааҥы диэки күрээтилэр диэн баара, соруйан суолларын-иистэрин бутуйаары бэйэлэрэ оннук сураҕы тарҕаппыттар. Л. Габышев
Манна чугаһаа эрэ, тукаам, бу уйалыы кэлэн иһэр тииҥ суола дии, быһыыта. Оннук эбит. Атаҕа маадьаччы барбыт, маска тахса-тахса соруйан суолун бутуйан айанныыр эбит. Л. Попов. Тэҥн. булкуй
II
туохт., эргэр. Үүнээйиттэн бэйэ оҥорбут кырааскатынан сот (үксүгэр кытархайдыҥы өҥ араас дэгэтинэн). ☉ Красить, окрашивать что-л. растительной краской домашнего приготовления (обычно различными оттенками красного цвета). Былыргы сахалар түнэ, сарыы таҥастарын сиһиктэн оҥорор кырааскаларынан бутуйан араас өҥнүүллэрэ. Тэҥн. сиһий
ср. тюрк. боя, буя, бодо ‘красить’

1. аат.
2. Туох эмэ ыараханы, сору көрсүү, эрэй-муҥ. ☉ Мука, страдание, мучение
   Байбааскы курдук хамначчыт да киһиэхэ эргэ табыллан олорбутум буоллар, бу курдук хараҥа накааска, хара сорго олоруом суох этэ. П. Ойуунускай. Уон икки оҕобутуттан ордон хаалбыт Ньургуһуммут сүттэ, биһигини бу дойдуга тыыннаах накааһыгар хааллартаата. Дьүөгэ Ааныст ы ы р а п.
3. Кимҥэ эмэ (хол., дьокутаакка, быыбарданааччыга) тугу эмэ толорорун туһугар ирдэниллэр сорудах, көрдөһүү. ☉ Наказ (поручение, обращение)
   [Иван Иванович:] Дьэ, билигин саҥа талар сууттарбытыгар үлэлэригэр накаас биэ рэрбит кэллэ. Ким тугу этиэн баҕарар баарый? П. Ойуунускай
   Үлэһиттэр норуодунай хонтуруол уорганнарыгар накаастары, сүбэлэри биэрэллэр, баар итэҕэстэри туоратарга этиилэри киллэрэллэр. «К»
   Депутатскай бөлөхтөр быыбардааччылар накаастарын, этиилэрин толорор иннигэр күннэтэ былааннаахтык үлэлииллэр. ПДИ КК
4. сыһ. суолт., кэпс. Олус, наһаа. ☉ Слишком, очень
   Бу оҕолор баар буоланнар, ы а р ы й д а х п ы н а к ө р ө н - и с т э н к и һ и буолбутум, үөрэхпин бүтэрбитим. Дьэ, бу накаас үчүгэй оҕолор. АА ИБ
   ♦ Таҥара накааһа — улахан туох эмэ эрэйгэ киирии, сордонуу-эрэйдэнии. ☉ Му ка, жестокое страдание
   Сааһым тухары биирдэ сүрэҕим үөрэн күннээбиппин өйдөөбөппүн. Таҥара накааһа маннык ини… Оннук халыҥ айыыны оҥорбуппун да билбэппин. М. Доҕордуурап
   Уопсай тылы булбат атас түб э с т э ҕ и н э , таҥара накааһыгар угуоҕа. Р. Баҕатаайыскай
   русск. наказ

аат.
1. Ким эмэ киһи быһыытынан ис санаата, быһыыта, майгыта. ☉ Совокупность психических и нравственных качеств человека, его нравственный облик, нрав, характер. Сигилитэ куһаҕан
□ Өлбүт уонна бааһырбыт саллааттарын мээнэ хааллартаан баран, куоталларын эрэ дьылҕалыыллар диэн өстөөх аармыйаларын куттаҕастарыттан, сидьиҥ сигилилэриттэн бу табаарыстар кэлэйэллэр-сиргэнэллэр. Амма Аччыгыйа
Баай диэн олус да күүстээх буолар эбит, киһи сигилитин тиэрэ эргитэр, кубулутар. А. Сыромятникова
Харыйаны таҥнары соспут курдук өсөһүү — туохха да махтанары билбэт, тоҥ, хабараан сигили. В. Яковлев
Никифор олус оҕомсох киһи этэ. Кини оҕо аймаҕы таптыыра, оҕо сигилитин, быһыытын-майгытын үчүгэйдик билэрэ. Г. Нынныров
2. кэпс. Туох эмэ быһыыланар үөрүйэҕэ, быһыыта. ☉ Обычное поведение кого-л., обычное проявление чего-л. (напр., животного или какой-л. стихии)
Бачча сааһын тухары кини тыа кыылларын сигилилэрин биллэ ахан. И. Федосеев
[Хаппытыан] сылгылары, сигилилэрин табан, хара маҥнайгыттан үчүгэй көлө оҥортуур. А. Сыромятникова
[А. Кулаковскай] «Өрүс бэлэхтэрэ» поэмаҕа, аҕыйах да устуруока буоллар, Хаандыга [үрэх аата] сигилитин, сүүрүгэ дохсунун, уоҕун-кылынын бэрт сөпкө ойуулаабыт эбит. Н. Заболоцкай
«Сүөһү сигилитин билэр хайаан да наада», — диир Коля. «ХС»
3. Дьон бэйэ-бэйэлэрин ыккардыларыгар уонна уопсастыбаҕа сыһыаннарыгар тутуһар олоҕурбут сиэрдэрэ-майгылара. ☉ Совокупность принципов и норм поведения людей по отношению друг к другу и к обществу, мораль
Онон Баһылай быраатын кытта өстөспүтүн бу бириэмэ сигилититтэн туораабыт курдук көрбөт, буолуох буоллаҕа дии саныыр этэ. П. Ойуунускай
Кинилэр конституцияларынан, Кинилэр хараҥа сокуоннарынан Бигэргэтиллэр кыыллыы сигили, Бэйэ-бэйэни тутуһан сиэһии. А. Абаҕыыныскай
Саахымат күрэхтэһиилэрин ыытыы уонна күрэхтэһиилэр кыттыылаахтара бэйэ-бэйэлэрин кытта сыһыаннаһыыларын быраабылалара спортивнай сигилигэ олоҕураллар. ПВН СБК

аат.
1. Тугу эмэ (хол., таҥаһы, түүлээҕи, тириини) тигэргэ халыып буолар, кумааҕыттан кырыллыбыт быһыы. ☉ Выкройка
Халадаай ырбаахы киэбэ. Тыс этэрбэс киэбэ. — Киэпкэ ууран кырыйыаҥ иннинэ, тыскын түү өттүнэн үчүгэйдик көр. АЕЕ ӨҮОБ
△ Тириини тиирэр хаптаһын халыып. ☉ Деревянная доска для натягивания шкуры пушных зверей
Тириини тиирэр киэби биир сэнтимиэтир халыҥнаах хаптаһынынан оҥоһуллар. И. Гоголев
Үлэлииргэ табыгастаах буолар гына, тириини дэхси ньуурдаах холбоҕор хаптаһын киэпкэ тиириллэр. Булчуттарга к.
△ Тугу эмэ (хол., киэргэли, сэби-сэбиргэли) кутан оҥорорго аналлаах халыып, пуорма. ☉ Форма для отливки чего-л.
Уустар туой киэпкэ кутан алтанынан, кыһыл көмүһүнэн, үрүҥ көмүһүнэн …… араас киэргэллэри …… оҥороллоро. МАП ЧУу
Металы киэпкэ кутар хамыйахтар, боруонса сүгэни кутар туой киэптэр …… көстүбүттэрэ. «ХС»
2. Киһи быһыыта-таһаата, тас көрүҥэ. ☉ Телосложение, фигура, комплекция
Икки илиилэрин быластаабытынан хаарга тиэрэ охтон киэптэрин хааллартаатылар. Амма Аччыгыйа
[Оҕонньор] аҥаар илиитинэн бэйэтин киэбигэр сөбө суох сүдү улахан баппаҕайынан тобугун умса кытаахтаан ылла. В. Яковлев
Көтөн түспүт киһиттэн Түүҥҥү ыалдьыт соһуйар, Көрүҥ-таһаа киэбиттэн Көрдө кини чаҕыйа. А. Абаҕыыныскай
3. Туох эмэ тас көстүүтэ, көрүҥэ. ☉ Внешний вид, облик, состояние чего-л. [Улахан суруксут:] Бачча тухары сирхаллаан киэбэ уларыйа илигэ. П. Ойуунускай
Түүннээх күннээҕи хайа да чаастан бу сарсыарда Чөркөөх киэбэ кэрэ да буолбут. Бэс Дьарааһын
Киэһээҥҥи Амманы көрбүт эрэ барыта сөрү диэн сөҕүөх, бэри диэн бэркиһиэх этэ. Кини көҥүл-холку киэбэ ол курдук кэрэ! С. Федотов
4. Туох эмэ (хол., сыһыы, толоон, хочо) тайааһына, устата. ☉ Протяженность, ширь чего-л. (напр., равнины, долины)
Биһиги оҕуруоппут эһиилгиттэн улаатан барыахтаах. Бу бүтэй киэбин тухары! Амма Аччыгыйа
Киэҥ толоон киэбин тухары толору кутуллан хаалбыт тымныы тумана …… будулуйар. Эрилик Эристиин
Хонуу киэбин устатыгар аахсыыта суох сылгы, ынах сүөһү …… аһыы сылдьаллара. УАЯ А
5. Туох эмэ буоларын сибикитэ, чинчитэ. ☉ Примета, признак чего-л.
Эмискэ иннигэр улахан, улуу сир кэлэн иһэр киэбэ биллэр. П. Ойуунускай
Уунан кутар Уһун ардах кэлэр киэбин Киллэриннэ. Күннүк Уурастыырап
6. тыл үөр. Саҥарааччы хайааһын оҥоһуллуутун хайдах сыаналыырын көрдөрөр халыыба (чахчы буоларын, буолуон сөптөөҕүн о. д. а.). ☉ Наклонение
Кэпсиир киэп. Соруйар киэп. Сэрэйэр киэп. — Профессор Е.И. Коркина туохтуур киэптэрин, кэмнэрин үөскээһиннэрин, төрүттэрин сиһилии ырыппыта. СПА СТИ
Туохтуур олоҕо соруйар киэп биир ахсаанын иккис сирэйин кытта сөп түбэсиһэр. ПНЕ СТ
7. лит. Уус-уран айымньы ойуулуурдьүһүннүүр ньыматын көрүҥэ. ☉ Совокупность приемов и изобразительных средств художественного произведения, форма
Остуоруйа тас киэбэ, тыла-өһө судургу буолар. Саха фольк. П.А. Ойуунускай «Андаҕар» диэн хоһоонун суруйарыгар норуот былыр былыргыттан үгэс оҥостубут андаҕарын дьэбир-дьиппиэн киэбин, ыар-нүһэр ритмин …… туһаммыта. Софр. Данилов
Эдэр ааптар [Т. Сметанин] поэт [П.А. Ойуунускай] тылын-өһүн, суруйар киэбин кытта үтүктэр. КНЗ ТС
тюрк. кеп