тоҥор диэнтэн төхт
көрүҥ. Тоҥортолоон чуҥкунатан Хаһыҥынан хаарыйбахтаан, Тобурахтаан, кыраһалаан …… Буолунайдык күннээтэ. Күннүк Уурастыырап

ороо диэнтэн холб. туһ. Ууга түстэххэ ороспот сыганныылар (өс хоһ.)
[Тогойкин болтуотун] саҕатынан хаар киирэн, көхсүн тымныынан хаарыйбахтаата. Аны ону ороһон мөҕүстэ. Амма Аччыгыйа

чуҥкунаа диэнтэн холб. туһ. [Кыһын] Тоҥортолоон чуҥкунатан, Хаһыҥынан хаарыйбахтаан …… Буолунайдык күннээтэ. Күннүк Уурастыырап
Оһол очуостара Уһуутаан чуҥкунаттылар, Илбис хайалара Иһиирэн чыскыттылар. П. Ядрихинскай
Улахан уот сандаара түһэрин кытта киһини дөйүтэр, кулгааҕы чуҥкунатар этиҥ ньиргийэ түстэ. Л. Толстой (тылб.)

1. аат.
2. Элбэх ардахтаах, инчэҕэй, сииктээх күн-дьыл. ☉ Сырость, промозглость; дождливая погода
   Бу былыттаах, силбик күн хаастар алларанан көтөллөр. Н. Габышев
   Самыыр күүскэ түспүтэ. Улахан силбик буолбута. АХС
3. Маска-окко олорон хаалбыт ардахсамыыр инчэҕэйэ, сиигэ. ☉ Сырость, влага на растениях (от дождя, росы)
   Оттор-мастар сэбирдэхтэриттэн, лабааларыттан силбик ибис-инчэҕэйинэн хаарыйбахтыыр. Е. Неймохов
   Сииги, силбиги кэһэн, Ким эрэ суола барбыт. Баал Хабырыыс
   Хахыйахтар силбиктэрин маһынан кулуу-кулуу …… оҕонньорум субу барыгылдьыйан кэлбитэ. Хомус
4. даҕ. суолт. Инчэҕэй, элбэх ардахтаах (күн-дьыл туһунан). ☉ Сырой, дождливый, промозглый (о погоде)
   Киһини этин сааһын сайа охсор курас тыаллаах, тымныы, силбик күһүн тиийэн кэлэр. Н. Якутскай
   Биир силбик күн, Арҕаа Украина биир кыра куоратын аттыгар миинэҕэ уллуҥахпын быһа тэптэрбитим. С. Никифоров
   Ким эрэ чуор куолаһа: «Куйаас күн, силбик күн киэҥ тайҕа түҥ маарын хоно-тура кэрийэбит», — диэн ыллаабытынан барар. ДФС КК
   ср. каракалп. силпи ‘изморось (мелкий дождь)’

даҕ.
1. Сарсыарда уонна киэһэ күүһүрэн кэлэр тымныылаах. ☉ Морозный, холодный (о воздухе - по утрам и вечерам)
Атах анныгар тротуар чигдитэ кыычыгырыыра, Сылаас тыыннара дьыбардаах салгыҥҥа хагдаҥ оттуу сыыгыныыра, хабыалас тымныы сирэйи быһыта хаарыйбахтыыра. Софр. Данилов
Кинилэр саҥалара дьыбардаах халлааҥҥа ыраахха диэри сатарыыр. Дьиэ иһэ эмиэ дьыбардаахха дылы. А. Сыромятникова
2. көсп. Киһиэхэ куһаҕанынан дьайар, кырыктаахтык сыһыаннаһар. ☉ Жестокий, агрессивно настроенный
Муус сүрэҕинэн, дьыбардаах санаатынан аар-саарга аатырбыт, суостаах-суодаллаах баай олорбута эбитэ үһү. Софр. Данилов
Ханнык да суорба таас кырдьааччы. Дьыбардаах санаалаах Тыгын да Былыргы ох саалыы кырыйда. И. Гоголев
♦ Дьыбардааҕы анньыы тыаһын курдук - сытыытык чыбырҕаччы иһиллэр. ☉ Резкий, пронзительно звонкий звук (букв. подобно стуку пешни о лед в утренний или вечерний мороз). Атын туйаҕын тыаһа дьыбардааҕы анньыы тыаһын курдук ыраахтан чыбырҕаан иһилиннэ. Дьыбардаахха саҥарда (тыынна) - туох эмэ бобуулааҕы, киһи аһаҕастык эппэтин саҥарда, кэпсээтэ (былыргы итэҕэл быһыытынан дьыбардаахха бас-баттах, айыыны саҥардахха абааһы истэн, иэдээни оҥоруо диэн өйдөбүлтэн тахсыбыт). ☉ Говорить открыто, громко о чем-л. запретном, о чем следовало бы молчать (букв. говорить на морозе - когда голос слышен далеко и, попав в чужие уши, может повлечь беду)
Имэҥнээхтик эттэҕим буоллун, Саталаахтык саҥардаҕым буоллун, Дьыбардаахха тыыннаҕым буоллун! Өксөкүлээх Өлөксөй
Хата мин кырыыһым, мин дьыбардаахха тыыммытым киниэхэ урут тиийиэҕэ. Болот Боотур
Дьэбэлэй, истиҥ! Бу ороспуонньук аны ыраахтааҕыны үөхтэ. Бука, дьыбардаахха саҥардаҕыҥ буолуо. А. Федоров. «Бука, дьыбардаахха саҥардаҕыҥ буолуо эбээт», - Замятин мичээрдээбитэ буолла. Н. Апросимов

I
аат.
1. Таҥнар таҥас киһи моонньун тулалыыр чорбох салҕааһына. ☉ Воротник. Ырбаахы саҕата. Сон саҕата
□ Сатабыллаах саһыл саҕалаах (өс хоһ.)
Үрүҥ ырбаахылаах, саҕата ойуулаах этэ. С. Ефремов
△ Киһи моонньун уонна таҥаһын саҕатын ыккардынааҕы аһаҕас. ☉ Вырез в одежде для шеи, ворот
[Тогойкин] болтуотун нэлэккэйдэнэн баран тилигирэччи сахсыммахтаата. Онуоха саҕатынан хаар киирэн көхсүн тымныынан хаарыйбахтаата. Амма Аччыгыйа
2. Туох эмэ саҕаланар, тугу эмэ кытта быысаһар кытыыта. ☉ Начало, край, внешняя граница чего-л.. Тыа саҕата. Сыһыы саҕата. Хадьымал саҕата
□ Халлаан бороҥ солко бүрүөтэ илин саҕатыттан хастанан улам арыллан иһэр. Амма Аччыгыйа
Кэтэх тыа куобаҕа, Кэрии саҕатыгар киирэн, Кэрдиис таҥалай суолу Кэккэлэтэ сүүрбүтэ. П. Тобуруокап
[Уол] чанчыгын саҕатыттан бычыгыраабыт көлөһүнүн илбирийбит бүлгүннэринэн дьүккү соттон кэбистэ. Эрилик Эристиин
◊ Саҕатыттан ыл кэпс. — киһини атаҕастаан саҕатыттан тутан илиилээ, күүскүнэн дьаһай, кыылы кэтэҕиттэн тутан өрө көтөх. ☉ Схватить за шкирку, за шиворот (человека), за загривок (зверя). Баһырҕас оҕотун саҕатыттан ылан атын сиргэ көһөрдө
□ Хамначчыт Сэмэн эрэйдээҕи саҕатыттан ылан таһырдьа астылар. Бэс Дьарааһын
Оо, миэхэ кыах биэрдэллэр — мин сэлээнниир эр дьону саҕаларыттан ылыам этэ! Н. Габышев
ср. др.-тюрк. йаха, тат. яка, бур. заха ‘ворот, воротник’, др.-тюрк. саха ‘подножие горы’, монг. зах ‘край, окраина; воротник’
II
дьөһ. Ким, туох эмэ кээмэйинэн, хаачыстыбатынан кимиэхэ, туохха эмэ тэҥнэһэрин көрдөрөр. ☉ Выражая уподобительные отношения, указывает на величину, объём, качество: равный кому-чему-л.. Адаҕа саҕа собо
□ Тэбиэн саҕа хара санаатааҕар түөн саҕа үрүҥ санаа ордук (өс хоһ.)
Уулуу турар оҕус хараҕын саҕа. Саха фольк. Кини саҕа куһаҕан суох. Амма Аччыгыйа

тыаһы үт. туохт.
1. Хатаннык тыаһаа (хол., тимир тимиргэ охсулларын этэргэ). ☉ Звенеть тонко, пронзительно, дзинькать (напр., при ударе металлом по металлу)
Кытарбыт ыстаалбыт ырыата лыҥкыныыр, Кыстыктаах балтаҕа охсуллан чыҥкыныыр. П. Ойуунускай
Кыстык, өтүйэ, алтан араастаан тыаһаан чыҥкыныыллар. Суорун Омоллоон
Уус уһанар сиригэр Уоттаах холумтан иннигэр Кыһа кыыма ыһыахтаабыт, Кыстык тыаһа чыҥкынаабыт. М. Ефимов
2. көсп. Кытаат, хатанныран кэл (куолаһы этэргэ — хол., туохтан эмэ кыйыттан, кыыһыран). ☉ Становиться жёстким, звонким, звенеть (о голосе — напр., от раздражения)
— Ону эн хантан билэҕин? — Владислав Леопольдович …… куолаһа чыҥкынаата. Л. Попов
— Оҕобор анаабыппын сүгүн сиэтиэм суоҕа, — диэн эмээхсин чыҥкынаан турда. Дьүөгэ Ааныстыырап
[Григорий] көстөр дьүһүнэ-бодото тыйыһыран, хараҕа уоттанан, саҥата чыҥкынаан кэлбитэ. К. Турсункулов (тылб.)
3. көсп. Кытаат, олус күүһүр (тымныыны этэргэ). ☉ Крепнуть, усиливаться (о морозе)
Кыыгыныы-чыҥкыныы турар түптэлэс тымныы уот-дьыбар мууһунан хаарыйбахтыыр. П. Ойуунускай
Тохсунньу кыыдаан дьыбара чыҥкыныы турара, силлээбит сил, сиргэ тиийбэккэ муус буолан, тобугуруу тохторо. Н. Габышев
Аппаҕа, сэллээбэккэ, тыал тыалырара, силлиэ ытыйара, тымныы чыҥкыныыра. И. Аргунов
ср. др.-тюрк. йанхурт ‘заставлять звучать’, алт. шыҥкылда ‘звенеть’

аат.
1. Киһи уллуҥаҕын кэлин өттө, тилэҕэ. ☉ Задняя часть ступни, пятка
Эн сүүрэн истэххинэ, эккирэппиппин кубулуппакка, кэннигиттэн уҥа тиҥилэххин оҕунан ытыам. Саха фольк. Сыгынньах тиҥилэхпин сир тыбыс-тымныынан хаарыйбахтыырга дылы буолла. Софр. Данилов
[Алаа Моҕус:] Туохтааҕар да тиҥилэхпин кычыгылатартан куттанабын. И. Гоголев
2. көсп. Хаамар, сүүрэр тиэхиньикэ сиргэ тирэнэр чааһа. ☉ Опорная ножка (техники)
Кэнэҕэс Өлүөнэҥ үрдүнэн Иилэҕэс муоста тардыллыа. Тимир тиҥилэҕинэн тирэнэн, Пуойас субуруйан ааһыа. П. Тулааһынап
♦ Тиҥилэҕин салаа кэпс. — үчүгэй буола сатаан албыннас. ☉ соотв. лизать пятки кому-л.
Кырдьыкпын балыйтаран бараммын, тиҥилэххин салыахтаах үһүбүн дуо?! Р. Баҕатаайыскай. Тиҥилэҕин тириитин бараата — элбэх сири кэрийдэ, сир-сири бараата. ☉ соотв. стереть все ноги
Андылаахпыт пиэрмэтин биир ыанньыксыта ыалдьан балыыһаҕа киирдэ. Онно солбуйар киһини булбакка тиҥилэҕим тириитин бараатым. НС ОК. Тэҥн. тилэҕин элэтэр. Тиҥилэҕэ харааран хаалла (тилэҕэ хараарда) — түргэнник сүүрдэ, куотта. ☉ соотв. только пятки засверкали у кого-л. [Сорук Боллур уол] Тус илин диэки Туһаайа тутунна да, Тиҥилэҕэ харааран Тэллэҕэ тэлээрэн …… Этиэх түгэнэ Эмискэ үлүгэр Элэс гынан хаалла. П. Ядрихинскай
Кыракый уоллаах кыыс эргэ балаҕан диэки илии-илиилэриттэн сиэттиһэн, сырсан тиҥилэхтэрэ хараара турбута. И. Федосеев
Коля тиҥилэхтэрэ эрэ харааран хаалла. И. Никифоров
Тиҥилэх уопсар — тилэх уопсар диэн курдук (көр тилэх). Таня күөлү туоруу элэстэнэ турбута. Кеша кини кэнниттэн тиҥилэх уопсубута. М. Ефимов
«Һук!» — диэт, Охоноон туора ойдо. Эһэтэ кини кэнниттэн тиҥилэх уопсубута. «ХС»
Тиҥилэҕин көрдө- рөр — тилэҕин көрдөрөр диэн курдук (көр тилэх). Ньиэмэс сэриитэ, саллааттара Кыһыл Аармыйа кытаанах охсуутун тулуйбакка тиҥилэхтэрин көрдөрүөхтэрэ. «ХС»
◊ Киис тиҥилэҕэ көр киис
Кирбии тумул кытыыта Киис тиҥилэҕинэн киистэлэннэ, Солооһун-бааһына тулата Дьэдьэн угунан дьэрэкээннэннэ. С. Васильев
[Петя:] Бу бөлөх үүнээйилэр бэйэбит нэһилиэкпит иһигэр үүнэллэр: киис тиҥилэҕэ, малина, уулаах, уҥуохтаах отон, сугун. С. Ефремов
Ыт тиҥилэҕэ көр ыт. Отчуттар харбаан барбыт сирдэригэр, хадьымал саҕатыгар буспут хойуу ыт тиҥилэҕэ кытар гына түһэр. Н. Заболоцкай
Ыт тиҥилэҕэ буһан минньигэһэ бэрдин иһин, ону борсоннум. С. Маисов
Ыт тиҥилэҕин хомуйа Ыаҕайалаах тыаҕа тахсар. И. Левин
Ытыс тиҥилэҕэ көр ытыс. Эһэ кыыс айаҕар ытыһын тиҥилэҕин даҕайбыт. Кыыс ону оборбут. П. Ламутскай (тылб.). Тэҥн. тилэх
ср. алт. дьилек ‘ягода’, уй дьилек ‘клубника’, дьер дьилек ‘клубника’, агаш дьилек ‘земляника’

1. даҕ.
2. Киһи этигэр биллэр суостаах. ☉ Жаркий; теплый
   Сиридойдуну налыччы кууһар иһирик хараҥа итии түүнтэн эбитэ дуу, киһи санаата эмиэ сааскы түүҥҥүтээҕэр букатын атын. Далан
   Кыһыллаай Маня быыкаа итии ытыһын ыга туппахтаата. Л. Попов
   Сайыҥҥы итии салгыҥҥа үөһэ оҥоойу үөрэ кыыгыныы туойар. Күндэ. Курупааскы былыргы аата - хабыйахаан. Кини урут эмиэ итии дойдуга баран кыстыыра үһү. СТС.
   △ Киһи этин сиир суостаах. ☉ Горячий
   Кинилэр отууларыгар киирэн куруускалаах итии чэйи үрэн бурулатан кэбиһэ-кэбиһэ, оргууй иһэ олордулар. Н. Заболоцкай
   Бытыкаанап итии хобордооххо арыы кутан биэрэ олордо. В. Ойуурускай
   Сыылан окуопаҕа киирэн истэҕинэ буулдьа тиэрмэһи тобулу көппүт, итии миин Бычков үрдүгэр тохтубут. Т. Сметанин
3. Тымныыттан үчүгэйдик харыстыыр, ичигэс (таҥнар таҥас туһунан). ☉ Хорошо защищающий от холода, теплый (об одежде)
   Халлаан тымныйбыт, итии үтүлүк кэтиэххин? Итии таҥас.  Аны билигин итии таҥаһынан, Дохсун дьыбарга тоҥмот гына, Куйахтаан биэриэх тустааххын Хорсун буойун саллааккын. Эллэй
   Манчаары аатынан пионерскай дружина бэйэтигэр улахан соругу ылыммыта: итии таҥаһы - үтүлүгү, бэргэһэни тигэн, оборуона пуондатыгар туттарарга, фронтовиктарга ыытарга. И. Федосеев
4. Сойо илик, сылааһа билигин да баар. ☉ Еще не остывший, теплый. Чэйбит билигин да итии эбит
   □ Бу куһу аны булуустуохха наада
   Тута уурар сатаммат. Итии куһу уурдахха сытыйан хаалар. Далан
5. Сибиэһэй, саҥа үөскээбит, дьарҕа буола илик (ымынах, баас туһунан). ☉ Находящийся на начальной стадии развития, свежий (о чесотке, сыпи, ране)
   Итии бааһы дьуотунан төгүрүччү сотоллор.  Итии ымынаҕы былыр киһи, соччо айгыстыбакка, тугунан барытынан эмтээн үтүөрдэрэ. Болот Боотур
6. көсп. Күүстээх истиҥ иэйиилээх. ☉ Проникнутый добрым чувством, теплый, сердечный
   Биир итии тылынан бу оҕо сүрэҕин ким биирдэ сылытан кинини үөрпүтэй? П. Ойуунускай
   Лааһарап үлэтэ үмүрүйэ охсон маҥнайгы борохуоттары үрдүк үөрүүнэн, итии эҕэрдэнэн көрсүспүтэ баар буолар. Амма Аччыгыйа
   Кинини [Кыһыл Аармыйаны] үлэһит норуот барыта итии тапталынан таптыыр, ийэ алгыһынан алгыыр. Суорун Омоллоон
7. аат суолт.
8. Туох эмэ (хол., күн уота, оһох) киһи этигэр биллэр суоһа. ☉ Жар, исходящий от какого-л. источника тепла
   Кутаа уот кытыытыгар олордоххо, уот өттүҥ итиинэн салаамахтыыр, улаҕа өттүҥ тымныынан хаарыйбахтыыр. Амма Аччыгыйа
   Оһох аттыгар итиигэ туран эбитэ дуу - сирэйэ кытарбыт, тыынара кылгаабыт. Софр. Данилов
   Дьахтар этэхаана оонньоон, эдэр киһи илиитин күүһүн, түөһүн итиитин билэн, моонньуттан кууһан ылла. Н. Павлов. Саха сирин килиимэтин тыйыс усулуобуйата итиини ордук тутумтуо матырыйааллары туһаныыга киэҥник киирэри эрэйэр. «Ленин с.»
9. көсп. Истиҥ иэйии (үксүн поэз.). ☉ Доброе, нежное чувство, испытываемое к кому-чему-л., чувство любви, сердечность
   Оҕо сааспыттан эн миигин, Доҕор туттаҥҥын таптыырыҥ, Онон сүрэҕим итиитин Күндү атаспар аныыбын! Эллэй
   Эмиийдиир ийэ эрэйиниэйиитин Эһиги билбэтэххит иһин - Этирик түөскүт минньигэһин Имэрийэр илиигит итиитин иҥээртим мин. П. Тобуруокап
   Бу бүгүн туттум илиини, Биир туох эрэ аптаах илиини... Эймэһийэр итиини кини кутта Этим сааһын устунан. С. Васильев
   ♦ Итии (итиитэ) киллэр - итии чэйдэ ис, итии аста аһаан, тоҥмуккун аһар. ☉ Пить или есть что-л. горячее с холода, с мороза (букв. горячее вводи)
   «Кинээстэр аҕа ууһун кырдьаҕастарын ыҥырталаа диэбиттэригэр сылдьабын», - диэтэ уонна итии киллэрэн баран, тахсан барда. Саха сэһ. II
   Кэл, оҕонньор, итиитэ киллэр. А. Софронов
   Ийэм эрэйдээх ахсынньы ый аамдаам тымныытыгар от тиэйэн, мас мастаан киирэн баран, итии да киллэриэх бокуой буолбакка хорон талыыта кургумун иһинэн кутаа уотунан куппутунан барбыт. Н. Заболоцкай. Итии хобордоох үрдүгэр олордор - элбэхтик саҥара, улаханнык мөҕө-үөҕэ көрсөр. ☉ Встречать кого-л. страшной руганью, браниться, склонять на все лады, критиковать со всех сторон (букв. сажать кого-л. на горячую сковороду)
   Мунньахха кэлбит дьон бары тимир-тамыр курдук көрөллөр, тыллара-өстөрө, итии хобордоох үрдүгэр олордон, сытыырхайбыта сүрдээх. П. Аввакумов
   ◊ Итии аһылык - бэлэмнэммитин кэннэ уталыппакка сылааһыгар аһанар аһылык. ☉ Горячее питание
   Онтон тахсан итии аһылык бэрээдэгинэн эт үөрэ сиэн, миин иһэн үлэһиттэр бэркэ көтөҕүлүннүлэр. М. Доҕордуурап
   Ылан барбыт харчыбар оҕолор итии аһылыктарыгар анаан иһит-хомуос, ас-үөл атыыластым. И. Находкин
   тюрк. иси, изик, исси

1. сыһ.
2. Тугунан да туттарыллыбакка, иҥиннэриллибэккэ эбэтэр көҥүл хамсыыр, холку гына туттарыллан. ☉ Без закрепления, свободно или в свободном, недостаточном закреплении. Үөһээҥҥи бэрэбинэ босхо сытар, туттара иликпит
   □ Арай таһырдьа тымныы тыал босхо турар түннүк тааһын хамсатар тыаһа тырдыргыыр. Н. Якутскай
   Сатанар буоллаҕына, босхо ыйанан турар гына баайдахха ордук буолуо этэ. Эрилик Эристиин
3. Баайыллыбакка, тутуллубакка; баайбакка, көҥүл. ☉ Не на привязи, на свободе (о домашних животных). Ыт босхо сылдьар
   □ Хараанай эмээхсин ынаҕын хотонугар босхо ыытта. И. Гоголев
   «Этэҥҥэ сырыт! Аны маннык иэдээҥҥэ түбэһимэ!» — диэн алгыыалгыы, үс доҕордуулар туртастарын босхо ыыппыттара. И. Федосеев
   Ыраас күөх хонууларга Аттар аһыы сылдьаллар. Отуу кэтэх өттүгэр Иитиэх эһэ босхо сытар. А. Пушкин (тылб.)
4. Иҥнибэккэ чэпчэкитик, холкутук, аллаахтык (үксүгэр, соһон сыҕарытар тугу эмэ этэргэ). ☉ Без затруднений, без труда; легко, свободно (о скольжении, напр., саней)
   Айаҥҥа үчүгэй буоллун диэн соруйан оҥорбут курдук хам тоҥон хаалбыт тааҥ үрдүнэн сыарҕалар босхо сүүрэн истилэр. Эрилик Эристиин
   Эн хотууруҥ босхо сүүрэр, доҕор! Амма Аччыгыйа
   △ Ордук түргэнник уонна холкутук (киһи хайа эмэ миэстэтин хамсааһынын этэргэ). ☉ Без труда, с легкостью, свободно (о движении глаз и др. органов человека)
   Кини …… босхо сүүрэлээбит күөх харахтаах, курбуу курдук үрдүк уҥуохтаах, саха ийэтиттэн хаана суох нуучча киһи этэ. Эрилик Эристиин
   Кыыс сүр босхо баҕайытык баһын эргичиҥнэппитигэр баттаҕа …… саба түспүтүн ып-ыраас, сип-синньигэс тарбахтарынан сэрэнэн арыйан кэбистэ. А. Софронов
5. кэпс. Хаайыллыбакка (хаайбакка), тутуурга киирбэккэ (киллэрбэккэ; көҥүлгэ). ☉ Не в заключении, на свободе
   Амурга өр босхо сырытыннарыа суохтарын сибикилээн, А. Наумов киин Россияҕа барар. Софр. Данилов
   Балбаара эмээхсин, эн манна ол-бу буолума. Хата бэйэҕин даҕаны босхо сырытыннарарбытыгар үөрбэккин. Хаайтаран кэбиһиэм. С. Ефремов
   Муннукка турдахтарына …… босхо сылдьааччылара килиэп аҕалан биэрэр. Амма Аччыгыйа
6. Атыы эбэтэр хамнас, төлөбүр төлөөбөккө (ылбакка) эбэтэр наһаа кыраны төлөөн (ылан). ☉ Бесплатно, даром или за бесценок. Киһи наадыйара босхо көстүбэт
   □ [Дьаакып кинээс:] Эн дьадаҥыҥ, тугуҥ да суоҕа мин буруйум буолбатах
   Акаарыны, миигин, тохто сытар үптээҕи-астааҕы булаҥҥын, босхо ылаҥҥын сиэри гыммыккын дии. А. Софронов
   Никифоров кинээс бэйэтэ үлэлээн байбат, киһини босхо үлэлэтэн байар. М. Доҕордуурап
   Кини саас хаар хараара илигинэ сутаан охтоллоро буолбут сүөһүлэри буор босхо хомуйар. Н. Якутскай
   △ кэпс. Туох эмэ атаҕастабылга хардатын биэрэн ситиспэккэ эбэтэр оннук атаҕастаан баран ол иэстэбилигэр түбэспэккэ; хардата суох, көҥүл. ☉ Без ответа, без наказания, без отмщения (оставлять обиду с чьей-л. стороны); безнаказанно (наносить кому-л. обиду)
   Дьадаҥы сирэйэ аны босхо быстыбат буолбута. Амма Аччыгыйа
   Бу дойдуга атаҕастанар да күннээх буоллахпына — көҥүлбүн, бырааппын босхо тэбистэриэм суоҕа, көмүскүүр сууту булуом. П. Ойуунускай
   [Маайа:] Аҕам хаана босхо тохтуо суоҕа. С. Ефремов
   Хайдах?! Оччоҕо балтыбытын босхо атаҕастатабыт дуо? Н. Лугинов
7. даҕ. суолт.
8. Туох да туттарыыта (тутуллара), баайыыта суох эбэтэр ситэтэ суох туттарыылаах. ☉ Ничем не закрепленный, не связанный или недостаточно закрепленный
   Бука диэн, аллара киирэн баран быаҕын ыһыктаайаҕын, онно таастарыҥ босхо буолуохтара. С. Ефремов
   Босхо болуот мас курдук Уста сылдьар урсуна биллибэт, Нуучча киһи аалын курдук Айаннаан сылдьара биллибэт, Абыраллаах, аһыныылаах Аан ийэ дойду Бу курдук Айыллыбыт эбит. Саха фольк. Сарсыарда туран Дьячковскай оҕонньор …… аттарын ыҥыырдаспыта буола-буола, холуннарын босхо гына тардан биэрэн атаартаабыт уонна бэйэтэ, сыбыдах ат үрдүгэр түһэн, тыанан быһа Едлин этэрээтигэр тиийэн тыллаабыт. Эрилик Эристиин
9. Көҥүл хамсыыр курдук күүһэ-сэниэтэ суох буолбут (киһи-сүөһү илиитин-атаҕын, төбөтүн этиллэр). ☉ Ставший свободным в результате утраты силы или расслабления (о конечностях и голове человека, животных)
   Кыыс төрүт утарыласпата, илиитэатаҕа утуйбут киһи илиитинии босхолор. И. Гоголев
10. көсп., кэпс. Ордук түргэнник, имигэстик, холкутук хамсыыр (киһи хайа эмэ миэстэтин этэргэ). ☉ Способный с легкостью и быстро поворачиваться, двигаться (о голове, глазах и суставах человека). Төбөтө мэкчиргэ төбөтүн курдук босхо
    □ Тос курдук дуоһунастаах киһи Чугаһыырын кытта: һиһи-һи! — Утары сүүрэн тиийэн тута Уҥа илиитин ыга тутта
    Эргичиҥнэс босхо моойдонно, Иэмэх имигэс тоноҕостонно. Ф. Софронов
11. Ханыыта, кэлимэ суох, быстах, ойдом. ☉ Отделенный или отделившийся от основной массы, стоящий особняком; отдельный, обособленный. Босхо тумул. Босхо былыт
12. Туох да таһаҕаһа, үлэтэ суох, иллэҥ. ☉ Ничем не нагруженный, не занятый, свободный
    Үксүгэр аҥаар илиитигэр улахан бартыбыаллаах, босхо илиитинэн сайгылдьыччы дайбаталаан …… уулуссанан баран эрэрин эбэтэр мунньахтарга сылдьарын мин да түбэһэн көрүтэлиибин. Амма Аччыгыйа
    Модьу атах модьугу Айан күүһүн харгыстыы Аҥаар босхо атаҕынан Ааһар тииттэн тардыспыт. Т. Сметанин
    △ Үлэҕэ эбэтэр туох эмэ улахан наадаҕа тутуллубат, бокуойдаах, иллэҥ. ☉ Не занятый трудом или каким-л. делом, свободный (о времени)
    Олох-дьаһах диэн дьоннор олохторун саамай күннээҕи салаата. Онно киһи производственнай уонна общественнай үлэттэн босхо бириэмэтин барытын атаарар. ДИМ
13. Атыыта, төлөбүрэ суох. ☉ Производимый или используемый без оплаты затрат, даровой, бесплатный. Босхо аһылык. Босхо кэнсиэр
    □ [Хобороос:] Амсай, кытаат
    Хата босхо үүтү иһиэҥ. С. Ефремов
    1978 сыллаахха ГДР-га баран күүлэйдээн кэлэргэ босхо путевка анаммыта. ПДИ КК
    Биллэн турар, кинээс тойон «иитиэх» уол оҥостубут буоллаҕына, ол тулаайах уол сордоох аны өлүөр диэри босхо хамначчыт буолар. Н. Якутскай
14. аат суолт. Атыыта, төлөбүрэ суох көстөр туох эмэ. ☉ Даровая, бесплатная вещь
    [Уйбаан:] Киһи босхото дьоло суох дииллэрэ кырдьык эбит. А. Софронов
    Тоҕо биһиги, айылҕаҕа тугу да эппэккэ, киниэхэ көмөлөспөккө, наар босхону хомуйабыт? Далан
    Икки атахтаах бииһин ууһа …… үпкэ, барыска, босхоҕо умса түһэр. Н. Павлов
    ♦ Босхо бастаах фольк. — ырыаҕахоһооҥҥо үксүн бороҥ урааҥхай диэн ситимҥэ уларыйбат быһаарыы курдук туттуллар, киһини төбөтүнэн хамсанарын хоһуйан этэр ис хоһоонноох. ☉ Постоянный фольклорный эпитет, используемый в основном с выражением бороҥ урааҥхай и описывающий человека по движению головы: «со свободно вращающейся головой»
    Боһоллоох дьыл обургу Босхо бастаах Бороҥ урааҥхайы Буор дьиэ анныгар Боҕутуннаран олорпута. Өксөкүлээх Өлөксөй
    Босхо бастааҕынан, Бокуйар сүһүөхтээҕинэн, Сиик-туман тыыннааҕынан, Симэһиннээх эттээҕинэн Орто туруу дойдуну Олоҕун булларыахха диэннэр, Улуу күтүрдэр, Уот буурайдар Ууруу уурбуттар. П. Ойуунускай. Босхо тыллаах (бэлэстээх) — тылын кыаммат мээнэ саҥалаах киһини тыла мээнэ хамсыыр диэн хоһуйан этии. ☉ О болтливом человеке
    Санаабытын саҥара сылдьар босхо соҕус тыллаах эдэр киһи репликаттан өһүргэммитэ буолла. Г. Нынныров. Кулун босхо сырыт кэпс. — дьиэ-уот көрүнүүтүн кыһалҕатыгар киирэ илик эдэр киһини, кыыһы этэргэ: туох да кыһалҕата түбүгэ суох олох көҥүл сырыт. ☉ Гулять совершенно свободно, беззаботно (о несемейных молодых людях)
    [Ыстапаан:] Мантан чугас Кумах Хаппытыан кинээс Куччугуй кыыһа Кулун босхо сылдьар. А. Софронов
    Уҥуохтара <халыр> босхо бардылар көр уҥуох. «Төһө эрэ итиинэн-тымныынан, уотунан-мууһунан хаарыйбахтыыр», — диэн уҥуох уҥуохтара босхо бардылар, сатаатахха, сыҥаахтара бабыгырас буоллулар. П. Ойуунускай
    Үөрүүбүттэн уҥуоҕум халыр босхо барда. Т. Сметанин
    ◊ Босхону эрэ үрдүнэн — олус кыра сыанаҕа, олус чэпчэкитик. ☉ За очень низкую плату, за бесценок
    Аара биир ат атаҕа суох буолбутун, хайдах да гынар кыаҕа суох буолан, босхону эрэ үрдүнэн атыылаабыта. А. Сыромятникова