сыһ. Бэйэҕиттэн тэйиччи, халбарыччы (ас). ☉ Подальше от себя, в сторону (толкнуть, отодвинуть)
Ыраахтан айаннаан, ыран-сылайан кэлбит Көтөр кынаттаах Күтүр бэрдэ обургу Хаарын-мууһун, дьаҥхатын Хары-халбарыччы хамсанна, Дьайын-соболоҥун Дьары-дьалбарыччы сахсынна. Күннүк Уурастыырап
Дьаранаастар, аныгы оҕолор, Дьаралҕан баастаах бэтэрээни, Дьаал харата көрүмэҥ, Дьалбарыччы анньымаҥ! Р. Баҕатаайыскай

тыыр диэнтэн тиэт
көрүҥ. Ыксалга ыгымнык тыыммахтыы, Ыгыллан кытарыс гыммахтыы, Дьыбардаах салгыны тыырбахтыыр, Дьарыйар куолаһа сатарыыр. Р. Баҕатаайыскай
Хаары-мууһу, силлиэни даҕаны тыырбахтаабыт сылгы. А. Сыромятникова
Эмискэ харах саатарынан Чаҕылла түстэ кутаа. Үөмэх кыымы өрө уһууран, Хараҥа түөһүн тыырбахтаата. Н. Босиков

1. аат. Саҥа түспүт инчэҕэй хаар; сааскы ириэнэх хаар. ☉ Свежевыпавший мокрый снег; весенний тающий посеревший снег
   Саас, өнньүө саҕана, мас хайыһардаах киһи ханна да ырааппат, быстарар, оттон тууттаах киһи иҥнибэккэ сырылатар, эбии түргэтиир. И. Данилов
   Ити сааскы өнньүө саҕана этэ. «ХС»
2. даҕ. суолт. Саҥа түспүт, инчэҕэй; сааскы, ириэнэх (хаар туһунан). ☉ Свежевыпавший, мокрый; весенний, тающий (о снеге)
   Бүгүн күөх өнньүө буолла. ПЭК СЯЯ
   Түүн өнньүө хаар муус курдук тоҥуо. И. Данилов
   Өнньүө хаар сыарҕаҕа сыстан баран араҕыа диэмэ. ВВ ЫСЫ
   ср. нан. ондё ‘снег (тающий)’

аат., кэпс.
1. Уруулуу буолуу, уруулаһыы; урууаймах. ☉ Родство; родня
Оттон аҕабытын Дьэкиимкэ бутуйара буолуо, кини соҕотох буолбатах, тымырдаах-сыдьааннаах киһи. А. Софронов
Тымырсыдьаан быһаарбат үйэтэ үөскээн турар. Л. Попов
[Артыамый:] Эбии күүсуох тардыстабыт. Улуус аайы тымырбыт-сыдьааммыт баллайар баһаам. Л. Габышев
2
тымыр 2 диэн курдук. Дьэ, мантан ыла Бүөккэ Оччугуй Ботуобуйа тымырдарын-сыдьааннарын кэрийэн, сис тыаларын быһыталаан саһыллыахтаах. Н. Якутскай
Тоҕус ый тухары тууйа баттаабыт хаар, муус ууллан, уонунан, сүүһүнэн тымыр-сыдьаан буолан лаҥкыначчы ыллыыр. Н. Заболоцкай
Туруйалаах үрэҕин баһыттан атаҕар диэри, үрэх бары салаатын, хочотун, күөллэрин, бары үрүйэтин-харыйатын, дүөдэтин-аппатын, тымырын-сыдьаанын, кимнээҕэр даҕаны, биэс тарбах курдук билээччи Уйбаанчык Унаарап буоллаҕа дии. «ХС»

1. аат. Бөдөҥ дулҕалаах, хаспахтардаах, оллур-боллур сир; сир оллура-боллура, адаара; сылдьарга эрэйдээх хаппыт сэппэрээктээх, оттоох сир. ☉ Труднопроходимое, бугристое, заросшее высокими кочками место; кочкарник с рытвинами, ухабами; покрытое травой, кустарником место
   Сонуоктарга билигин кыбыс-кытаанах кылыс от үүнэр, дулҕатааҕар куһаҕан, киһи нэһиилэ хаамар адырҕайа. Далан
   Дуолумаайы от үрэх халаанын кэмигэр тэнийэр, улаатар. Ол иһин адырҕайдыын, дулҕалыын көҕөрө чэлгийэн, ыраахха, харах дала нэһиилэ ылар сиригэр диэри тумарыктыйан көстөр. А. Сыромятникова
   Адырҕай дулҕа киһи сыратын быһааччы. В. Башарин
   △ Хаар-муус, бадараан чохчолоһо тоҥмута. ☉ Замерзшая комьями грязь на дорогах
   Сарсыарда суол адырҕайа Кэһиллэр күрдүргэччи. Баал Хабырыыс
2. даҕ. суолт., көсп. Эрэйдээх, эндиэлээх, эриирдээх (олох). ☉ Тяжелый, тернистый, многотрудный (о жизненном пути)
   Аан дойду олоҕо араас адырҕайдаах, улуу дойду олоҕо оннооҕор буолуох уһуктаах, долгуннаах буолар. А. Софронов

1. аат. Бэрэбинэни уһаты хайа эрбээн оҥоһуллубут икки өттө хаптаҕай чараас мас. ☉ Доска
   Талкы оҕонньор онтон-мантан хаптаһын хомуйан, талаҕынан үүйэн, быыкаайык хоруоп оҥордо. Күндэ
   Тахсан хаптаһыннарын киллэрдэ, өйдөөбөккө дар гына бырахта, дьиэтэ түөрт муннуктарынан сатарыйан ылла. Н. Заболоцкай
   Таһырдьа Бочоох Өндүрэй хаптаһын устуруустуу турара. Хомус Уйбаан
2. даҕ. суолт. Хаптаһынтан оҥоһуллубут. ☉ Сделанный из досок, дощатый
   Чараас хаптаһын ааны күүскэ тоҥсуйан тобугуратар. Н. Лугинов
   Суолбут уҥа өттө барыта — кэккэлэһэ турар балааккалар. Үгүстэрэ хаптаһын хоруобуйалаах. Н. Якутскай
   Икки начаалынньык үлэлиир хосторо хаптаһын быыстаах. Р. Баҕатаайыскай
   Хаптаһын халҕаны хап гына саптылар. С. Васильев
   ♦ Хаптаһын тоҥот түөлбэ. Күһүн хаар түспүтүн кэннэ бастакы тымныы түһүүтэ мууһура быһыытыйбыт чараас хаар, муус тоҥот. ☉ Тонкий слой обледеневшего снега, приставший к земле, гололёд
   Итии тыал тыалырбыт, самыыр түстүт, халлаан халлан хаалбыт, хаптаһын тоҥот буолбут. ПЭК ОНЛЯ I
   Иккис тоҥот — хаптаһын тоҥот, тоҥоттортон саамай улаханнара, алтауон биэс хонуктаах буолуон сөп. ААИ ОБСЫҮ
   Хаптаһын тоҥокко сылгы тыһын быһарын ааһан, атаҕын да тоһутара. КМП ДьБ
   ср. п.-монг. хабтасун, эвенк. каптасун ‘доска’

аэро-сыароа, көлө сыарҕа (салбах (пропеллер) эргийиитин көметүнэн бэйэтин бэйэтэ тар-дынар, тонуу хаарынан, мууһунан сылдьарга аналлаах сыарса. А. хоту дойдуга туһаныллар. 600 кг тиийэ таһаҕаһы тиэйиэххэ, чааска 100 км тиийэ түргэник айанныахха сөп.)

аат. Туох эмэ (хол., балаҕан) тула эркин курдук туох эмэ (хол., хаар) томточчу өрөһөлөммүтэ. ☉ Невысокая насыпь (напр., снежная) вокруг чего-л. (напр., юрты), завалинка
Бэйэтэ окуопа хайыҥар хаптас гынар. Н. Якутскай
Көмүс ньээкэ уйаҕа хайдах тоҥуоҥуй?! Хаар, муус даҕаны хайыҥнааҕын иһин Хаһыҥтан, тыалтан харыстыыр абылаҥнаах алаһа. С. Тарасов
Тордох ыксатыгар күрдьүллүбүт хаар хайыҥҥа икки туут хайыһар туруору анньыллыбыта көһүннэ. Н. Абыйчанин
Бүөтүрү үүт уурар омуһахха укпут уонна омуһах хайыҥын тоҥ буорун хойгуонан көөрөтөн көмөн дуомнаабыт. С. Маисов
♦ Хайыҥ охсун — туох эмэ кэлин бэйэҕэр куһаҕан буолуоҕуттан дьаахханан быыһанар, көмүскэнэр суолгун бэлэмнээ, куотунар сүбэҕин эрдэттэн булун. ☉ Подготовить почву для своей защиты или оправдания, застраховаться чем-л. от чего-л. (букв. возвести [вокруг себя] снежную преграду — раньше якуты насыпали вокруг своей юрты снежные завалины хайыҥ для защиты от холода)
Макар үөлээннээҕин туттарыттанхаптарыттан бу көрсүһүү олус уһаан, дириҥээн барыан сөбүн көрөн, эрдэттэн хайыҥ охсунна. Н. Лугинов
Мандаарап кэлбититтэн ыла кини салалтаҕа муҥур ыраахтааҕы буолан олорбута буралларыгар тиийбитин өйдөөбүтэ. Ол иһин эрдэттэн хайыҥ охсуммутунан барбыта. В. Протодьяконов
Сэтээтэлгэ, хайыҥ охсуна таарыйа, этэн көрдүм да, ол күтүр сирэйбин суор курдук тоҥсуйда. М. Доҕордуурап
◊ Ойбон хайыҥа көр ойбон
Убаһаларын уулатар ойбоннорун хайыҥа өрөһөлөнөн улахан даҕаны. Н. Габышев
Ким эмэ сылайан турдаҕына, солбуйан ойбон хайыҥар олордон сынньатабыт. ТМ ДК

аат.
1. Силлиэ, буурҕа, холорук тугу эмэ (хол., хаары) өрө сөрөөн, ытыйан таһаарыыта. ☉ Завихрение, круговерть чего-л. (напр., снега) при сильном ветре, в пургу
Бөрө ханна баара ол хаар ытылҕаныгар баһыйтаран көстүбэтэ. Н. Лугинов
Хаар-муус ытылҕана сорох сиргэ ый кэриҥэ сэллээбэтэ. А. Данилов
Силлиэ-буурҕа ытылҕанын тыаһа, муусука ньиргиэрэ — бу барыта испэктээк кырааскатын күүһүрдэр. «Кыым»
△ Уу эргичийэ-эргичийэ, сүүрүгүрэн ытылла сытар сирэ, бурулҕан. ☉ Водоворот
Күрүлгэҥҥэ киһи мэйиитэ эргийиэх ытылҕана эбит. Э. Соколов
Халаан уутун ытылҕана буруу гынан ытыйан, эрийэн күөл кытыытын мууһун көҥү дьөлөр. С. Маисов
2. көсп. Киһи олоҕун тосту-туора уларытар, өрө-таҥнары ытыйар көстүү. ☉ Круговорот событий, беспрерывное течение, изменение чего-л.
Сэрии уоттаах ытылҕанын ортотунан ааһан тыыннаах ордор манан суол буолбатах. Софр. Данилов
Дьылҕа араас ытылҕанын сиэрдээхтик уйбут аҕа саастаах үөлээннээҕин Бүөтүрү ытыктыыра өссө күүһүрдэ. Огдо
3. көсп. Өй-санаа, дууһа өрө күүрүүтэ, өрүкүйүүтэ. ☉ Коловращение идей, мыслей
Бу толкуйум ытылҕаныгар аармаар да бараары гынным, онон туох түмүккэ кэлэбин? Е. Неймохов
Хас биирдиибит сэрии туһунан арааһы ыатаран, санаа ытылҕаныгар ылларан, саҥата суох сөҥөн ылабыт. С. Маисов
Ардыгар киһи дьикти турукка, дууһа ураты уйан ытылҕаныгар киирэн тахсар түгэннэрдээх. Күрүлгэн

I
даҕ.
1. Улгум уонна түргэн сырыылаах, эрчимнээх айаннаах (үксүгэр мииниллэр, көлүллэр көлө туһунан). ☉ Быстрый, ходкий (обычно о скоте в упряжке или под седлом)
Ханна эрэ аллаах ат сыарҕата сырылыыр. Амма Аччыгыйа
Аллаах баҕайы кунан сүүрүү быластаах айаннаан чөрөкөччүйэн истэ. Болот Боотур
Оҕус сүрдээх аллаах, ону ааһан дьоруо этэ. И. Никифоров
△ Айанныырга куруук бэлэм, түргэн сырыылаах (массыына, техника туһунан); түргэн сырыылаах, сыыдам (хол., тыы, оҥочо). ☉ Вполне исправный, на ходу; быстроходный (о технике); ходкий (напр., о лодке)
Ахпат аллаах тимир хамбаайыным, Ийэ сирим нүөл дьылын баайын, Көмүс туораах гынан хомуй! И. Чаҕылҕан
Хаамыҥ сатыы, Көтүтүҥ чаҕылҕанныы Аллаах автонан, Айаннааҥ элэмэс атынан Боккуоп кыымын саҕан! П. Тобуруокап
Биһи аллаах «газикпыт» Дьуохар тэбэр дьулханнаах, Оттон тыйыс суоппарбыт Лаама курдук тулуурдаах. С. Данилов
Матасыыкыллар аллаах баҕайытык бирдьигинэһэ түстүлэр. П. Аввакумов
Арыт хайдах эрэ эрэһэ долгуннары үрдүнэн аллаах тыынан устан долгулдьутан иһэр курдук сананар. Амма Аччыгыйа
2. Сүрэхтээх, хоһуун уонна улгум (үлэһит киһи туһунан). ☉ Проворный, расторопный; быстро, с готовностью делающий что-л. Аһыырга аллаах, үлэҕэ көлөөк (өс ном.)
Аатын да ааттаппат бэрт аллаах киһи буолла эбээт. Г. Нынныров. Аллаах соҕустук Дьааһыктарын аста, Хапсаҕай соҕустук Хардарыаптарын халыгыратта. Өксөкүлээх Өлөксөй
△ Сылбырҕа, түргэн; сытыы, тэһии. ☉ Быстрый, спорый; бойкий
Оттон оҕолор хаары, мууһу күүтэллэр,— Хаҥыл хаҥкы, аллаах хайыһар кэтээри. К. Кулиев (тылб.)
Кини курдук истигэн, аллаах бөрүөлээҕи булбатаҕым. «Кыым»
Биһиги дуона суохтан күлсэргэ аллаахпыт, оттон тугу эмэ тобулан этэргэ ньуулбут. У. Нуолур
△ кэпс. Түргэнник оргуйар, аһы түргэнник буһарар (иһит туһунан). ☉ Быстро кипящий, скороварящий (о посуде). Аллаах чаанньык
□ Оргуйан барда аллаах, Тордоҕурбут солуурчах. И. Гоголев
II
аат эб., эргэр.
1. Кыратытан, сэнээн сыһыаннаһыыны көрдөрөр (түспүт эбэтэр сыстар тылын сыһыарыытын үгүстүк ылар). ☉ Передает слабовыраженное пренебрежительно-уничижительное отношение говорящего (часто принимает на себя аффиксы слова, к-рое опущено или к которому эта частица примыкает)
Алыс антах дайдылаах Аччыгый омук аллаахтары, Ат гынан миинээри, Аһыммыта буолбуттар. Өксөкүлээх Өлөксөй. Маны истэн баран Буура Дохсун бэркэ уордайда: «Бу тугу-тугу саҥарар аллааҕый?» ПЭК ОНЛЯ I
Арыгычаан аллаах аатырыан, Буоккачаан богдочоон сураҕырыан сураҕырбыт. Саха нар. ыр. II
2. Этиллэр предмеккэ саҥарааччы, салла соҕус буолан баран, иһигэр соччо сөбүлээбэт сыһыанын көрдөрөр. ☉ Выражает несколько почтительное, но скрытое неодобрительное отношение говорящего к предмету речи
Амтаннаах астарын арыгы аллааҕы аҕала оҕустулар. А. Софронов
Иккиттэн биирдэспит Ииннэнэ илигинэ Арахсыспат аллаахтар Алтыстахпыт буолуо. П. Ойуунускай
Харам аллаах бахсырыйан, Маҥалайа туолбата, Барыҥныырын бараан баран, Тугу сиирин булбата. И. Чаҕылҕан
◊ Маҥай (маҥайкаан) аллаах баара — сэниир сыһыаны көрдөрөр. ☉ Выражает пренебрежительное отношение говорящего
Доҕоттоор, кырдьык даҕаны, бу баранаак, маҥайкаан аллаах баара, үөһэ таһааран хаһаана сытыарбыт эбит дуу, тугуй? Н. Заболоцкай
Мааҕын көрбөт сүөһүлэрим Дьүһүннэрин сүөлүргээммин, Маҥай аллаахтар бааллара, Түүлбэр киирэн эрдэхтэрэ. Күннүк Уурастыырап