I несов. 1. что (бросать) бырах, тамнаа, ыс; 2. что (кидая, складывать) кыдамалаа, кэбис; метать сено отто кыдамалаа; 3. кого-что (рождать) ыа, төрөт; метать икру ыа, истэхтэ ыа; # метать жребий сэрэбиэйдэ кэбис; рвать и метать кыыһыран хабыалан, силбиэтэн.

туохт. Былыттан, былытынан бүрүлүн. ☉ Покрываться облаками, затягиваться тучами
Бэрт ыраас турбут халлаан былытыра охсон, «муора быһыта» диэн ааттанар, тохтообокко сиигирдэр нэс ардах ибиирэ турда. Амма Аччыгыйа
[Бадин:] Таһырдьа төһө тымныыный? [Михаил:] Ичигэс, былытырбыт, сүүрбэччэ эрэ кыраадыс буоллаҕа буолуо. С. Ефремов
Бэҕэһээ киэһэ киһи тыына сыыгыныыр түптэлэс тымныытынан хабыалана турбут халлаан бу сарсыарда былытырбыт, сылыйбыт. Н. Якутскай. Тэҥн. былыттан

быттаа диэнтэн бэй
туһ. Сүрэҕэ суох быттана-быттана аһаан аппаҥныыр. Күн ортото үлэтигэр алтахтыыр. «Чолбон»
Хайыы-үйэ өлүү балыктарын сиэн бөҕөхсүйбүт ыттар сорохторо муора диэкиттэн сыт-сымар ылан олоотоһоллор, сорохторо кэлин атахтарыгар олорон эрэ «быттаннаҕа» буолан илин атахтара биир кэм эйэҥэлэһэллэр, бууттарын хабыаланаллар. «ХС»

көөчөөн көрө — 1) киһи көрө-көрө эбэтэр истэ-истэ күүскэ күлэр көрө; араас көрдөөх быһылааннар, түбэлтэлэр. ☉ Смешной до слез случай, происшествие, анекдот и т. п.; всякие увеселения, забавы, потехи
Куобахпыт, саатын сүгэн, Ойуурга кустуу барар. Көҕөн кус күөлгэ киирэн, Куобахха айа тардар. Оо, дьэ көр, Көөчөөн көрө! М. Ефимов
Бастаан таҕыстаҕына, сахалыы билбэт буолан, оҕонньорунаан сатаан кэпсэппэккэ көөчөөн көрө буолбут. М. Доҕордуурап; 2) санаа дуоһуйуор диэри көрүлээн, күннээн, туттан хаалыы. ☉ Проведение времени в больших удовольствиях, развлечениях
— Тиийэр сирбитигэр күөл аайы кус хараамнаах ыам бырдаҕын курдук үһү ээ. — Дьэ, онно буолуоҕа көөчөөн көрө диэн, — уонна кини элбэҕи бултуох санаатыттан, моччоорус-иччээрис тутунна. В. Протодьяконов
Дьэ манна таһырдьа тахсан саҕаланна көөчөөн көрө — кимнээх эрэ тустан хачыгыраһан кырыс сир буора бурҕачыйыар диэри оҕуннулар, сорохтор иэс баайсан оскуола тула сырсан элэстэннилэр. НЕ ТАО. Көөчөөн көрүн көрдөр — үчүгэйдик кэһэтэн биэр. ☉ Проучить как следует
— Билиэх баар этэ, бэйи, үспүйүөҥкэ буоллаҕына көөчөөн көрүн көрдөрүөм турдаҕа... — тойонноро дуу, туохтара дуу саанан хабыаланна. П. Филиппов

аат., эргэр.
1. Мас сарбыллыбыт лабаатыгар кэтэрдиллэр икки миэтэрэ кэриҥэ уһуннаах, кэрэх тириитин ыйыыр оноҕос курдук быһыылаах мас (уһуктаах өттө соҕуруу диэки буолар). ☉ Палка длиной в сажень, отделанная в виде стрелы и надетая на сучок высоко над землей, на которую шаманы вешали шкуру жертвенной скотины; в середине палки проделана дыра, острие палки всегда направлено на юг
Арай ити Сыҕаайаптар дьиэлэрин кэннинээҕи кэрэх куочайын күөх элэмэс сылгы биллэҕэ түһэн баран, икки ойоҕоһун хабыаланан эрэр эбит. Амма Аччыгыйа. Куочай эбэтэр балык мас диэн тумустаах, кыыл (балык) төбөлөөх, кэннэ, кутуруга ачаахтаах маһынан саһаан уһун гына оҥороллор. Куочай-балык мас диэн кэрэх туорайа. БСИ ЛНКИСО
2. Ойуун кыаһаана: оноҕостуу быһыылаах тимир (ый үрдүнэн ыйанар). ☉ Подвеска шаманского костюма в виде железной стрелы (вешается над изображением луны).
ср. МНТ хоочаҕ ‘род стрелы’

даҕ.
1. Бөдөҥ маҥан ойуулардаах, эриэн дьүһүннээх (сылгыга, табаҕа туттуллар). ☉ Пегий (о масти оленей, лошадей)
Бэйэтэ, уу-дьоруо элэмэс атын үрдүгэр түһэн, кыараҕас суол устун тэптэрэ турда. А. Фёдоров
Быйыл саҥа төрүүр элэмэс туҥуй биэ улаханнык ыарыыламмыт. ПДН БС
Хара, элэмэс, маҥан табалар лабыкта көрдөөн хаары хаһаллар. Тэки Одулок (тылб.)
2. Эриэн, эбир дьүһүннээх, өҥнөөх (сүөһү, кыыл-сүөл туһунан). ☉ Пятнистый, пёстрый (о рогатом скоте, о зверье)
[Кыыс оҕо кэлбитин] Элэмэс тириигэ Эрийэ тутан, Эриэн ситиинэн Эргитэ баайан. Өксөкүлээх Өлөксөй
Талахтар быыстарынан саҥа түүлээн эрэр элэмэс куобахтар элэҥнэһэллэрэ. Далан
Ол курдук кини биир кумалаантан кутуругар хоболоох, маҥаас сирэйдээх, элэмэс дьүһүннээх тииҥи өлөрбүтэ. ДьДьДь
◊ Буулур элэмэс — сылгы өҥүн арааһа: ойоҕосторо маҥан эбэтэр курдуу маҥан, атына кытархай өҥнөөх. ☉ Чалопегая (о масти лошади)
Кугас элэмэс көр кугас. Бөлөнүүскэй уола Сындыыс диэн кугас элэмэс сүүрүк аттааҕа үһү. Н. Павлов
Күөх элэмэс көр күөх I. Кэрэх куочайын күөх элэмэс сылгы биллэҕэ түһэн баран икки ойоҕоһун хабыаланан эрэр эбит. Амма Аччыгыйа
[Өлөксөй] эҥээргэ бүгэн аһыы турар, арҕаһа баастаах, сүр чычаас, күөх элэмэс аты тутаары: «Ыы, барахсан, тохтоо, ситигирдик, ту-ур», — дии-дии, сэмээр лэппэрдээн чугаһаата. П. Аввакумов. Кыталык элэмэс көр кыталык. Сотору күлэрин тохтотон, кутуран куллуһутта: «Туора туоһахталаах кыталык элэмэс кытыт биэни сэттэ идимэрдээх иирэр табык быатынан иҥнэри тэһииннээн, быһа кыбыйдарбын, оҕолоор!» Күннүк Уурастыырап
Кэрэххэ туттуллар сылгы кыталык элэмэс, чаҥкырыыт сиэллээх, кутуруктаах, чаккырыас харахтаах, далан араҕас эбэтэр кыыс кэрэ буолуохтааҕа. ПИС СТС. Сур элэмэс — хара ардайдаах сиэллээх-кутуруктаах күрэҥниҥи эриэн (сылгы дьүһүнэ). ☉ Мышасто-пегая (о масти лошади). Тураҕас элэмэс көр тураҕас II. Эһэм тураҕас элэмэс атыгар олорон айаннатта. Хара элэмэс — хара түүлээх буолан баран, ханан эрэ улахан ойуулаах (сылгы дьүһүнэ). ☉ Вороно-пегая (о масти лошади)
[Саллааттар] хара элэмэс аты бадьара дьоруонан түһэрэн иһэр салгын харааччы сиэбит сирэйдээх, бытыктаах киһини бары эндэппэккэ биллилэр. П. Филиппов
Инникитэ чоккуруос харахтаах хара элэмэс акка нүксүччү олорбут кыра хатыҥыр оҕонньор өҥө суох килэгир харахтарынан икки өттүн чинчилиирдии көрүтэлээн иһэр. «ХС»
ср. чув. оламас ‘полосатый’, др.-тюрк. ала киши ‘человек, страдающий болезнью витилиго’